حيكمەت نە، حاكىم كىم؟
Хикмет не, хәкім кім?

ٴيىسى مۇسىلمانعا ٴمالىم جاراتۋشى يەمىزدىڭ كوركەم ەسىمدەرىنىڭ ٴبىرى – حاكيم. تولىق حيكمەت يەسى اللاھ ەكەنى تالاسسىز، دەگەنمەن ەل ىشىندە تەرەڭ تۇسىنىككە يە بولعان قاراپايىم ادامدى دا حاكىم دەپ جاتامىز. مۇسىلماندار ٴپالساپا عىلىمىن «حيكمەت ٴىلىمى» دەپ اتاعان. قۇراننىڭ «لۇقمان» سۇرەسىندە لۇقپان حاكىمنىڭ دانالىق سوزدەرى كەلتىرىلگەن. سونىمەن حيكمەت دەگەن نە، حاكىم دەپ كىمدى ايتامىز؟

حيكمەت – كەڭ ۇعىمدى بىلدىرەتىن سوزدەردىڭ ٴبىرى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، حيكمەت ٴسوزى قۇراندا 4 ماعىنادا كەزدەسەدى:

  1. «aللاھ داۋىتكە بيلىك پەن حيكمەت بەردى» دەگەن اياتتا حيكمەت ٴسوزى «پايعامبارلىق» دەگەن ماعىنادا ايتىلادى («باقارا» سۇرەسى، 251).
  2. «كىتاپ پەن حيكمەتتى ولارعا ۇيرەتەدى» دەگەن اياتتا كىتاپ دەپ – قۇران، ال حيكمەت دەپ سۇننەت ايتىلعان (الي يمران، 164).
  3. «اللاھتىڭ وزدەرىڭدەگى نىعمەتى مەن سەندەردى تۋرا جولعا شاقىرۋ ٴۇشىن تۇسىرگەن كىتابى (قۇران) مەن حيكمەتتى ويلاڭدار» دەگەن اياتتا ناسيحات، كەڭەس ماعىناسىن بەرۋدە («باقارا» سۇرەسى، 231).
  4. «ٴبىز لۇقپانعا شۇكىر ەتسىن دەپ حيكمەت بەردىك» دەگەن اياتتا دانالىق پەن ٴىلىم بەرىلگەنى مەڭزەلگەن («لۇقمان» سۇرەسى، 12).

حيكمەت ٴسوزى بۇدان باسقا دا ٴىلىم، تەرەڭ تۇسىنىك، ادىلەتتىلىك، تۇپكى سەبەپ، ويشىلدىق، عالام قۇبىلىستارىنىڭ ٴمانىن تۇسىندىرەتىن ٴىلىم، ال سوزگە كوپ ماعىنا سىيعىزاتىن دانالىق ٴسوز سەكىلدى ٴتۇرلى ماعىنالارعا كەلەتىندىكتەن، مۇسىلمان عالىمدار بۇل تۇرعىدا كوپ پىكىرلەر بىلدىرگەن. سول پىكىرلەردى تۇجىرىمداي كەلگەندە مىنانى ايتۋعا بولادى: 

«حيكمەت – قۇران مەن سۇننەتتى مەڭگەرۋ»;

«پايدالى ٴىلىم مەن ىزگى ىستەر جاساۋ»;

 «جاراتىلىستىڭ تۇپكى سىرلارى مەن استارلى اقيقاتىن ۇعىنۋ»;

«اcتامدىققا يا نۇقساندىققا بارماي، ورتا جولدى ۇستانا ٴبىلۋ»;

«اللاھتىڭ كوركەم ەسىمدەرىنىڭ ٴمانىن ٴتۇسىنۋ»;

«عالامدى دۇرىس زەردەلەي ٴبىلۋ»;

«ٴىلىم مەن امالدى قاتار الىپ ٴجۇرۋ»;

«جاقسىلىقتى ناسيحاتتاۋ، تەرىس جولعا قادام باسپاۋ»،

«ادام، عالام جانە قۇران اراسىنداعى بايلانىستى تۇسىنە ٴبىلۋ» ت.ب.

بۇل تۇسىنىكتەردەن حاكىم ادامنىڭ تەك ٴسوز جۇزىندە عانا ٴبىلىپ قويماي، بىلگەنىن ىستەۋگە جانىن سالاتىنىن، تەك پايدالى ىلىممەن شۇعىلدانىپ، ىزگى ىستەر جاسايتىنىن، جاراتۋشىنى تانۋعا، عالامداعى جاراتىلىس سىرلارىن بىلۋگە ىنتىعىپ، قۇراندى دۇرىس ۇعىپ، سۇننەتتى تولىق ۇستاناتىنىن، ٴار قۇبىلىستىڭ استارىنداعى قۇدىرەت سىردى كورە بىلەتىن ەرەكشە سۇڭعىلا جان ەكەندىگىن بايقايمىز. دەمەك، كوپ وقىعان ادام عالىم بولعانمەن، جۇرەگىنە اللاھ حيكمەت قوندىرماسا، حاكىم بولۋ بۇيىرا بەرمەيتىندىگى وزدىگىنەن اڭعارىلعانداي. بۇل اياتتا «اللاھ كىمگە قالاسا، حيكمەتتى سوعان بەرەدى. ال كىمگە حيكمەت بەرىلسە، وعان كوپ يگىلىكتىڭ قوسا بەرىلگەنى» (باقارا سۇرەسى، 269) دەپ ەسكەرتىلگەن.

مالدا دا بار جان مەن ٴتان،
اقىل، سەزىم بولماسا.
تىرشىلىكتىڭ نەسى ٴسان
تەرەڭگە دەن قويماسا؟!

– دەپ اباي اتامىز ايتپاقشى، حاكىم ادام ٴاردايىم تەرەڭ ويدا جۇرەدى، ەش نارسەگە ٴۇستىرت قارامايدى، ومىردەن تياناق ىزدەيدى، شىن اقيقاتتى تاني بىلەدى. وسى سەبەپتى عالىمدار «حيكمەتتىڭ باسىن عالام جايلى تەرەڭ ويلارعا بارۋ، ورتاسىن دىنگە تولىق مويىنسۇنۋ، سوڭىن ماڭگىلىك باقىت تابۋ قۇرايدى» دەگەن.

قۇراندا لۇقپانعا (ا.س.) شۇكىر ەتسىن دەپ حيكمەت بەرىلگەندىگى ايتىلادى. دەمەك، اللاھ تاعالانىڭ ٴناسىپ ەتكەن ٴار جاقسىلىعىنا شۇكىر ەتە ٴبىلۋ دە حيكمەتتى ىسكە جاتپاق. لۇقپان (ا.س.) ايكا حالقىنىڭ نۋبيا تايپاسىنا قاراستى، يبراھيمنەن (ا.س.) تاراعان كىسى دەسەدى. ول يسلامعا دەيىنگى ۋاقىتتا ارابتار اراسىندا ايگىلى كىسى بولعان. كوپ جىل ٴومىر سۇرگەن. ەفيوپيالىق قۇل بولعاندىعى دا ايتىلادى. پايعامبار يا اۋليە ەكەندىگى تالاستى، دەگەنمەن جۇرەگىنە حيكمەت ۇيالاعان حاكىم بولعانى بەلگىلى.

قۇراندا لۇقپان حاكىمنىڭ «ٴاي، ۇلىم!» دەپ بالاسىنا قاراتا ايتقان ٴبىرقاتار مازمۇندى وسيەتتەرى كەلتىرىلگەن. ولاردىڭ قاتارىندا اللاھ تاعالاعا سەرىك قوسپاۋ، ٴىرىلى-ۇساقتى ٴار جاقسى-جامان ٴىستى جاراتۋشىنىڭ كورىپ تۇرعانى، ناماز وقىپ، جاقسىلىقتى ناسيحاتتاۋ كەرەكتىگى، تاپ بولعان جاعدايلارعا سابىر ەتۋ، ادامدارعا راقمەت ايتا ٴبىلۋ، اللاھقا شۇكىر ەتە ٴبىلۋ، تاكاپپارلانباۋ، اتا-انانى سىيلاۋ، كەردەڭدەپ جۇرمەۋ، سويلەگەندە داۋىس ىرعاعىنا دا ٴمان بەرۋ كەرەكتىگى ايتىلعان («لۇقمان» سۇرەسى). وسى وسيەتتەرىنىڭ ٴوزى حاكىم ادامنىڭ ۇلكەن ونەگە يەسى ەكەنىن، اقىل-پاراساتىن، بويىنداعى تاقۋالىق پەن ٴدىندارلىعىن بايقاتۋدا. 

ال «ادامداردى راببىڭنىڭ جولىنا حيكمەتپەن، جاقسى ناسيحاتپەن شاقىر» دەگەن ايات بولسا، ٴدىن ناسيحاتىنىڭ ادەبىن ۇيرەتۋدە («ناحىل» سۇرەسى، 125). يبن ٴجاريردىڭ ايتۋىنشا، بۇل جەردەگى حيكمەت ٴسوزى قۇران مەن سۇننەتتى مەڭزەۋدە. بۇعان قوسا، ٴدىن ناسيحاتشىسىنىڭ قاتتىلىققا، دورەكىلىككە بارماۋى، قايتا جۇمساق تىلمەن، ەرەكشە سىپايىلىقپەن تىڭداۋشىسىنىڭ جۇرەگىنە جول تابا ٴبىلۋى ەسكەرتىلگەن.      

قۇدايبەردى باعاشار
date03.04.2013readCount10631printباسىپ شىعارۋ