ايەل قۇقىعى شەكتەۋلى مە

يسلامداعى ايەلدىڭ ورنى مەن ٴرولى تۋرالى تەرەڭ زەرتتەلگەن شىعارمالارمەن كوپشىلىك  جەتە تانىس بولماعاندىقتان، يسلام مادەنيەتىندە ايەل ادامنىڭ قۇقىعى تىم شەكتەۋلى دەگەن  تۇسىنىك قالىپتاسقان. مۇنداي تۇسىنىكتىڭ  ورىن الۋىنا قازىرگى باتىس ەلدەرىنىڭ يسلامدى جاپپاي قارالاۋ ٴۇردىسىنىڭ تيگىزگەن اسەرى دە  وراسان. جالپى، يسلام دىنىندە ايەلزاتىنا ۇلكەن مارتەبە بەرىلگەن.

يسلامعا دەيىنگى كەزەڭدە ارابتاردا ايەلدىڭ قۇقىعى تىم تومەن ەدى. اسىرەسە، ارابتار قىز بالالاردى تىرىدەي جەرگە كومەتىن. ولتىرۋگە قيماعاندارى قىزدارىن ۇلدارشا كيىندىرىپ، جۇرتتان جاسىرىپ ۇستاعان. بۇلايشا ايەل مارتەبەسىن تىم تومەندەتۋ سەبەبى، قىزدار وسكەندە جەزوكشەلىك جاساپ، «ابىرويىمىزعا داق تۇسىرەدى» دەپ ويلايتىن. شىنىندا دا يسلامعا دەيىنگى جابايى اراب قوعامىندا جەزوكشەلىك ەرەكشە اسقىنىپ تۇردى. كەيبىر ارابتار ۇلدارىن تەكتى ەتۋ ٴۇشىن ايەلدەرىن ٴوز قولىمەن اقسۇيەك ادامنىڭ توسەگىنە اپارىپ جاتقىزاتىن. جەزوكشە ايەلدەر جۇكتى بولىپ قالعان جاعدايدا، كايف دەگەن ساۋەگەي كەلىپ، ەركەكتەردىڭ بىرىنە مىنا بالانىڭ اكەسى سەنسىڭ دەپ، ونى زينادان تۋعان بالاعا اكە ەتەتىن. ارابتاردىڭ «شيعار» دەگەن نەكەسى بويىنشا، قىزدارى بار ارابتار بىر-بىرىنە قىزدارىن قالىڭمالسىز بەرىپ ۇيلەنەتىن. «بادەل» دەگەن نەكە بويىنشا، ارابتار ايەلدەرىن بىر-بىرىنە بەرىپ ايىرباس جاسايتىن. كۇيەۋى ولگەن جەسىردى تۋىستارىنىڭ ٴبىرى زورلىقپەن وزىنە ايەل ەتەتىن. يسلامنان بۇرىنعى ارابتاردىڭ ازعىندانعانى سونشالىقتى، ٴتىپتى ولار وگەي شەشەلەرىنە دە ۇيلەنە بەرەتىن.

ال، يسلام ٴدىنىنىڭ كەلۋىمەن ايەلگە دەگەن زورلىق اتاۋلى كۇشىن جويىپ، ولار ەرەكشە جوعارى مارتەبەگە قول جەتكىزدى.  ەندى يسلامنىڭ ايەلزاتى ٴۇشىن اكەلگەن كەيبىر ىزگىلىكتەرىنە توقتالساق.

يسلام مەملەكەتى قالىپتاسپاي تۇرىپ-اق، مەككە كەزەڭىندە قۇران كارىم ايەل مەن ەركەك تەڭدىگىن بىلايشا پاش ەتتى: «شىن مانىندە مەن سەندەردەن ەركەك، ايەل امال ىستەۋشىلەردىڭ امالىن زايا ەتپەيمىن. سەندەر بىر-بىرىڭنەنسىڭدەر» («ٴال-يمران» سۇرەسى، 195-ايات).  پايعامبارىمىز (س.ع.س.) دا ايەل مەن ەركەكتىڭ تەڭدىگى حاقىندا: «ايەلدەرىڭىزدىڭ  سىزدەردە، سىزدەردىڭ ايەلدەرىڭىزدە  حاقىلارىڭىز بار»،- دەگەن بولاتىن.

سونداي-اق، ارابتاردىڭ قىزدارىن تىرىدەي جەرگە كومۋىن قۇران  بىلايشا  سىنعا الدى: «ەگەر ولاردىڭ بىرەۋى قىزبەن سۇيىنشىلەنسە (ايەلىنىڭ قىز تاپقانىن ەستىسە)، ونى اشۋ قىسىپ، بەتى قارايا  باستايدى.وزىنە بەرىلگەن جامان حاباردىڭ سالدارىنان، ەلدەن جاسىرىنادى. ونى قورلىققا شىداپ ۇستاۋ نەمەسە توپىراققا كومىپ تاستاۋ كەرەك پە؟ ولار نەندەي جامان ۇكىم بەرەدى» («ناحل»  سۇرەسى، 58-59 اياتتار). اتا ٴدىنىمىز وسىلايشا،   ارابتارداعى  ازعىندىق  ارەكەتكە تىيىم  سالدى.

پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.)  ايەلزاتىنا ەرەكشە كوڭىل ٴبولۋ كەرەكتىگى تۋرالى  حاديستەرى وتە كوپ. سولاردىڭ كەيبىرىنە توقتالار بولساق: «مۇسىلمانداردىڭ ەڭ جاقسىسى، ايەلىنە دۇرىس قاراعانى»، «ايەلدەرگە جاقسى مىنەزدە بولىڭىزدار»، - دەپ وسيەت ەتتى.

جالپى،  يسلام ايەلدى ٴوز اپا-قارىنداسىنداي قۇرمەتتەۋگە شاقىرادى. بۇل تۋرالى اللاھ ەلشىسى (س.ع.س.) بىلاي دەگەن-دى: «ايەلدەرگە ەر كىسىلەر ٴوزىنىڭ اپا-قارىنداستارىنداي مامىلەدە بولۋى كەرەك. ەركەكتى ادام ەتەتىن ايەل».

ايەل دەگەندە انا ەسكە تۇسەدى. ال، قۇراندا اكەگە قۇرمەت كورسەتۋدى انادان بولە- جارا قاراستىرمايدى: «سەندەرگە اللاھ تەك وزىنە عانا بويسۇنۋدى بۇيىردى، اتا-انالارىڭا جاقسىلىق جاساۋدى وسيەت ەتتى. ولاردىڭ بىرەۋى نەمەسە ەكەۋى بىردەي قارتايىپ (قالجىراپ) قالسا «ٴۇھ» دەۋشى بولماڭدار، زەكىپ ۇرىسپاڭدار. ەكەۋىنە دە ىزەتتى بولىڭدار. ەكەۋىنە دە زور مەيىرىممەن، كىشىپەيىلمەن باس يىڭدەر. «اللاھىم، ولار مەنى بالا كەزىمدە قالاي ماپەلەپ وسىرسە، سەن دە ولارعا سونداي راحىمدىلىق ەتە گور!» - دەپ ايت» («يسرا» سۇرەسى، 23-24 اياتتار).

يسلام  وتباسىلىق قارىم-قاتىناستى بىرىزدىلىككە ٴتۇسىرىپ، ايەل مەن ەردىڭ، اتا-انا مەن بالالاردىڭ قۇقىقتار مەن مىندەتتەرىن  ناقتى انىقتاپ بەردى. وتباسى - ادامنىڭ ٴوز باقىتىن تاۋىپ، ۇرپاقتىڭ جالعاسۋى، ٴارى يسلام ٴدىنى بويىنشا كۇنا دەپ سانالاتىن جامان ارەكەتتەردەن قورعايتىن بىردەن-بىر قورعان. يسلام ٴدىنى بويىنشا وتباسى ٴتۇرى - پاتريارحاتتىق نەگىزدە قالىپتاستى. الايدا، بۇل قاراڭعىلىق داۋىردەگى ەر ادامنىڭ وتباسىداعى ۇستەمدىگىنەن وزگەشە ەدى. ٴبىراق، وتباسىن باسقارۋدا وتاعاسى بەلگىلى قۇقىقتارعا  يە بولدى. مىسالى، اكە ٴوز بالاسىن ساتۋعا مەن ولتىرۋگە شەشىم قابىلداۋىنا قۇقىعى بولمادى. وسىعان بايلانىستى قاراڭعىلىق داۋىردە ورىن العان جاس ٴسابيدى ٴولتىرۋ ادەتىنە تىيىم سالىندى. سونداي-اق، مۇسىلمان قۇقىعىندا ايەل كۇيەۋىنىڭ الدىندا كەيبىر ماسەلەلەر بويىنشا تاۋەلسىز بولدى. الايدا، ەركەكتىڭ قوعامداعى اتقارار جۇمىسى اۋىر بولعاندىقتان، ايەلدەن كەيبىر ماسەلەلەردە ۇستەمدىككە يە-تىن. بۇل جايىندا قۇران بىلاي دەيدى:

«ەركەك - ايەلگە بيلىك جۇرگىزەدى. سەبەبى، اللاھ ولاردى بىر-بىرىنەن ارتىق ەتىپ جاراتقان جانە ەرلەر ايەلدەر ٴۇشىن مال-مۇلىكتەرىن سارپ ەتەدى. جاقسى ايەل ەرىنە بويسۇنادى، ەرلەرى جوق كەزدە ٴبىر اللاھتى پانا تۇتىپ، وزدەرىنىڭ ابىرويىن ساقتايدى. ال ەگەر ولاردان جامان قىلىق كورسەڭدەر ۇگىت-ناسيحات ايتىپ، ەسكەرتىڭدەر، وعان كونبەسە توسەكتە بىرگە جاتپاڭدار. وندا دا بولماسا (سوڭعى شارا رەتىندە) ۇرىڭدار. ەگەر باعىنسا، باسقا جول ىزدەپ ولاردى جابىرلەمەڭدەر. اللاھ سەندەردەن ۇلى، ٴارى ۇستەم. ەرلى-زايىپتى ەكەۋدىڭ ىنتىماعى جاراسپاي بارا جاتقانىنان قاۋىپتەنسەڭدەر، وندا ەر جاعىنان ٴبىر ٴادىل ادامدى، ايەل جاعىنان ٴبىر ٴادىل ادامدى جۇمساڭدار. اللاھ ولاردى تاتۋلاستىرار بولسا، وندا ارالارىنىڭ جاراسىپ كەتۋىنە دانەكەر بولىڭدار. اللاھ شىنىندا دا ٴبارىن ٴبىلىپ، بارلىعىنان حاباردار بولىپ تۇرادى» («نيسا» سۇرەسى، 34-35  اياتتار).

قۇراننىڭ بۇل ۇكىمدەرىنىڭ باستى مۇراتى - وتباسىنىڭ تاتۋلىعىن ساقتاپ،  ايەل مەن ەردىڭ اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك تۋىنداعان جاعدايدا، ونى شەشۋ ٴۇشىن  ورتاعا تاتۋلاستىرۋشىلاردى سالىپ، وتباسىنىڭ ايرىلىسۋىن توقتاتۋدى كوزدەگەن-دى. يسلام ٴدىنى پاتريارحاتتىق وتباسىنى بەلگىلى ٴبىر ولشەمدە عانا قولدادى. ويتكەنى، وتباسىلىق قاتىناستا ەر ادامنىڭ ايەلدىڭ كوڭىلىنە دۇرىس قاراۋ، ازىق-تۇلىكپەن   قامتاماسىز ەتۋ، كيىندىرۋ سەكىلدى مىندەتتەرى جانە ايەلدىڭ تاۋەلسىز جەكە كوزقاراسىنىڭ بولۋى، مۇسىلمان قۇقىعىندا ايەل مەن ەركەكتىڭ بەلگىلى ٴبىر دەڭگەيدە تەڭدىگى بولعاندىعىن كورسەتەدى.

ۇيلەنۋ ماسەلەسىندەگى مۇسىلمان قۇقىعىنىڭ بۇل ۇكىمدەرى حالىقتى زينادان قورعاۋعا نەگىزدەلگەنى انىق بايقالادى. سەبەبى، زينا وتباسىنىڭ شاڭىراعىن شايقالتاتىن  اپات. سوندىقتان، پايعامبارىمىز (س.ع.س.)  بويداق جىگىتتەرگە: «ەي، جىگىتتەر! سىزدەردىڭ ارالارىڭىزدان كىمنىڭ ۇيلەنۋگە شاماسى جەتسە ۇيلەنسىن. سەبەبى، ۇيلەنۋ كوزدى جانە ٴناپسىنى حارامنان قورعاۋشى» دەپ جاستاردى زيناعا بارماستان بۇرىن ۇيلەنۋىنە كەڭەس بەرگەن.

مۇسىلمان قۇقىندا ۇيلەنگەن سوڭ ايەلگە ز ۇلىمدىق جاسايتىن بولسا، مۇنداي نەكەنى ماكرۋھ (اللا سۇيمەيدى) دەپ تانىپ، ايەلدى ز ۇلىمدىقتان قورعايدى. ايەلدى ز ۇلىمدىقتان قورعاۋمەن بۇكىل وتباسىنىڭ قۇرىپ كەتۋىنىڭ الدىن الادى. سەبەبى ز ۇلىمدىق كورگەن ايەلدە كۇيەۋىنە دەگەن وشپەندىلىك سەزىم كۇشەيەدى دە جۇبايلاردىڭ بىرلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن سۇيىسپەنشىلىككە دەگەن جولدار جابىلادى. بۇل وتباسىدا دۇنيەگە كەلەتىن بالانىڭ پەداگوگيكا تۇرعىسىنان العاندا تاربيەسى جەتىلمەيدى.

مۇسىلمان قۇقىندا ۇيلەنۋدىڭ ەڭ جاقسى ٴتۇرى اللاھ ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.)  سۇننەتى نەگىزىندە ۇيلەنۋ. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) مۇسىلماندارعا ۇيلەنۋدىڭ كەلتىرەر پايداسى تۋرالى بىلاي دەگەن بولاتىن: «مۇسىلمان اللاھتان قورقىپ وعان بويۇسىنعاننان كەيىن جاقسى ٴبىر ايەلىنەن پايدانى كورگەن وزگە ەشكىمنەن دە كورمەيدى.

سەبەبى ايەلىنە بۇيىرسا، بۇيرىعىن تىڭدايدى، جۇزىنە قاراسا سۇيىسپەنشىلىگى ويانادى، ساپارعا شىقسا ٴوزى بولماعان ۋاقىت بويى نامىسىن جانە كۇيەۋىنىڭ مال-مۇلكىن قورعايدى». بۇل تۋرالى قۇراندا: «ايەلدەر سەندەردىڭ كيىمدەرىڭ، سەندەر ايەلدەرىڭنىڭ كيىمدەرىسىڭدەر» («باقارا»  سۇرەسى 187-ايات) - دەپ جۇبايلاردى ٴبىر-بىرىنىڭ دەنەسىن سۋىقتان، ىستىقتان قورعايتىن، رۋحتى ٴتۇرلى زياندى نارسەلەردەن قورعايتىن كيىمگە تەڭەگەن.

مۇسىلمان قۇقىندا نەكەگە تۇرۋدىڭ ٴۇش شارتى بار. ٴبىرىنشى شارتى بويىنشا، ۇيلەنۋشى ەر ادام مەن ايەلدىڭ كامەلەتكە تولۋى، اقىل-ەسىنىڭ دۇرىس بولۋى جانە قۇراندا نەكەلەسۋگە تىيىم سالعان نەگىزدەر ساقتالۋى كەرەك. ەكىنشى شارتى بويىنشا، ەكى تاراپتىڭ ٴوزارا كەلىسىمى قاجەت. ٴۇشىنشىسى بويىنشا، نەكە كۋالاندىرىلىپ، جاريالانۋى شارت.

ٴماھر، ايەلدىڭ كەلىسىمىنە قاراي، اقشالاي نەمەسە زاتتاي بولۋى دا مۇمكىن. ٴماھردىڭ ماڭىزى تۋرالى قۇراندا («نيسا» سۇرەسى، 24- ايات) باياندالادى. ٴماھر قالىڭدىققا بەرىلەتىن ٴتۇرلى باعاداعى قۇن عانا ەمەس، كەرىسىنشە قوعامداعى ايەلدىڭ بەدەلىن بىلدىرەتىن ايەلدىڭ جانە اقىسى سانالاتىن سىياقى. يسلامنان بۇرىنعى داۋىردە ارابتاردا "ٴنيھلا" دەپ اتالاتىن  قىزدىڭ قۇنى بەرىلەتىن بولعان. ونى تەك قىزدىڭ وكىلدەرى الاتىن. ال يسلامدا ايەل ادام ٴماھردىڭ قۇنىن  ٴوزى بەلگىلەپ، جۇمساۋى دا ٴوز ەركىندە. ماھرگە بەلگىلى ٴبىر  شەك قويىلماعان.  «ولاردىڭ بىرىنە (ايەلدەرگە) جۇك-جۇك ٴماھر بەرسەڭدەر دە ودان بىردە-بىر نارسەنى كەرى الماڭدار» («نيسا»  سۇرەسى، 20-ايات).

مۇحان يساحان
date21.02.2018readCount1188printباسىپ شىعارۋ