شاريعات بويىنشا قىز ايتتىرۋ جانە قۇدا ٴتۇسۋ ادەبى

ەكى جاس بولاشاق جار رەتىندە ٴبىر-بىرىن تاڭداعاننان كەيىن ۋاقىتتى كوپ سوزباي وتاۋ كوتەرۋگە قام جاساۋ قاجەت. حالقىمىزدىڭ ٴسالت-دəستۇرى بويىنشا، كوبىنەسە ۇيلەنۋدىڭ الدىندا ەكى جاقتىڭ كەلىسىمىن الۋ ٴۇشىن، ٴəرى تويعا دايىندالۋ ماقساتىمەن ەڭ ٴبىرىنشى قۇدا ٴتۇسىپ، قىزدى ايتتىرۋ سالتى ورىندالادى. بۇعان ٴدىنىمىز بويىنشا دا رۇقسات ەتىلگەن. ٴبىراق يسلام ٴدىنى قىز ايتتىرۋ كəدەسىنىڭ شىعىنسىز ىسكە اسقانىن قۇپ كورگەن. مۇسىلماندىق سالت-دəستۇرىنە كوز جۇگىرتكەنىمىزدە قىزدى ايتتىرۋدىڭ بىرنەشە ٴتۇرىن كەزدەستىرەمىز. كەلەسى تاقىرىپشالاردان قىز ايتتىرۋ ەرەجەلەرىنىڭ ٴوزى حالقىمىزدىڭ əدەت-عۇرىپتارىنا اينالعان مۇسىلماندىق ٴدəستۇر ەكەنىن كورەمىز.

1. قىزدى اتا-اناسىنان سۇراتۋ.

جىگىت جاعى قالاۋى تۇسكەن بويجەتكەننىڭ اتا-اناسىنان بارىپ قىزىن سۇرايدى. پايعامبارىمىز دا (س.ع.س.) ايشا انامىزبەن (ر.ا.) ۇيلەنەردە حازىرەت əبۋ بəكىردىڭ (ر.ا.) وزىنەن سۇراعان. ەلىمىزدەگى قىز ايتتىرۋ ٴدəستۇرى دە كوبىنەسە وسى تۇردە وتەدى.

2. قىزدىڭ وزىنە ۇسىنىس ٴبىلدىرۋ.

ۇيلەنۋ تۋرالى ۇسىنىس قىزدىڭ تىكەلەي وزىنە جاسالسا دا اعاتتىعى جوق. مىسالى، پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ٴۇممۇ سəلəمə انامىزبەن (ر.ا.) ۇيلەنەردە تىكەلەي وزىنە تىلەگىن بىلدىرگەن. ٴۇممۇ سəلəمə انامىز ۇسىنىسىن قابىل الىپ، نەكەلەرىن قيدىرعان.

3. قىزدىڭ اتا-اناسى نەمەسە جاقىندارىنىڭ جىگىتكە قولقا سالۋى.

بۇنى پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) ٴحاديسىن جيناقتاعان كىتابىندا يمام بۇحاري: «كىسىنىڭ قىزىن نەمەسە قارىنداسىن تۇرمىسقا بەرۋ ٴۇشىن جاقسى ادامدارعا ٴوزىنىڭ ۇسىنىس جاساۋى» دەپ اتاعان. حازىرەت ومار (ر.ا.) قىزى حافسانىڭ (ر.ا.) كۇيەۋى قايتىس بولىپ جەسىر قالعاندا الدىمەن وسمان يبن افۋانعا ۇسىنىس جاسايدى. وسمان «ويلانىپ كورەيىن» دەيدى. ٴبىر كۇن وتكەن سوڭ: «مەن ونىمەن وتاۋ قۇرا المايتىن سياقتىمىن»، – دەيدى. ودان كەيىن حازىرەت ومار حازىرەت əبۋ بəكىرگە بارىپ: «قىزىمدى سەن ال. حافسانى ساعان بەرەيىن»، – دەيدى. əبۋ بəكىر بۇل ۇسىنىسقا جاۋاپ قاتپايدى.

ەرتەڭىندە پايعامبارىمىز (س.ع.س.) حافسا انامىزدى ايتتىرادى. حازىرەت ومار بۇل ۇسىنىسقا قۋانا كەلىسىمىن بەرىپ، ولاردى ۇيلەندىرەدى. سونداي-اق، قۇران كəرىمدە دە «قاساس» سۇرەسىنىڭ 27-28-اياتتارىندا مۇسا پايعامباردىڭ (ع.س.) مəديان دەگەن جەردە قويلارىن سۋعارا الماي تۇرعان ەكى قىزعا جəردەم ەتكەنى ايتىلادى. قىزدار ۇيلەرىنە كەلگەن سوڭ وزدەرىنە كومەكتەسكەن كىسى جايلى əكەلەرىنە باياندايدى. سوندا قىزداردىڭ əكەسى مۇسا پايعامبارعا (ع.س.) قىزدارىنىڭ بىرەۋىن ۇسىنىپ ۇيلەندىرەدى. وسى وقيعالاردان كورىپ وتىرعانىمىزداي، مىنەز-قۇلقى جاقسى، سەنىمدى كىسىلەرگە قىز جاعى دا ۇسىنىستارىن ايتىپ، ەكى جاستىڭ قوسىلۋىنا مۇرىندىق بولۋى دىنمەن قۇپتالعان.

قۇدا ٴتۇسۋ

1. قىزعا قۇدا ٴتۇسىپ كەلگەندەردى جاقسى قارسى الۋ.

مۇسىلماندىق əدەپتەردىڭ ٴبىرى – ۇيىنە قۇدا تۇسە كەلگەن كىسىلەردى قۇرمەتپەن قارسى الۋ. سوندىقتان ٴۇي ەگەسى وسى əدەپتى ساقتاپ، قىزىن كەلىندىككە سۇراپ، تورىنە شىققان ادامداردىڭ əرەكەتىن قالاماسا دا، ونىسىن سەزدىرمەي، كوڭىلدەرىنە كەلەتىن دورەكى ٴسوز ايتپاي، سىپايى تۇردە، شىعارىپ سالۋ دا سالتىمىزدىڭ ٴبىرى. əلەۋمەتتىك جاعدايلارى تومەن نەمەسە جانى قالامايتىن كىسىلەر قىزدارىن ايتتىرىپ كەلگەندە، «سەندەر نە بەتتەرىڭمەن كەلىپ وتىرسىڭدار»، «مەنىڭ قىزىمدى ايتتىرۋعا دəتتەرىڭ قالاي بارادى؟!» دەيتىن əدەپسىز سوزدەرمەن وڭ نيەتپەن كەلگەن كىسىلەردىڭ كوڭىلىن قالدىرۋ مۇسىلماندىق سيپاتقا جاراسپايدى.

ەگەر قۇدا تۇسۋشىلەرگە قىز بەرۋدى قالاماسا، مۇنى استارلى سوزبەن، «جاقىندارمەن اقىلداسىپ كورەيىك»، «قىزىمىزدىڭ ٴوزى بۇعان نە دەر ەكەن؟» دەگەن سەكىلدى قاشىرتپا جاۋاپپەن ٴىستى جىلى جاۋىپ شىعارىپ سالعانى دۇرىس.

2. قۇدا تۇسۋشىلەرگە تەز ارادا جاۋاپ بەرۋ.

قىز جاعىنىڭ تاعى ٴبىر ەسكەرەتىن مəسەلەسى – قۇدا تۇسۋشىلەرگە ۋاقىتتى كوپ سوزباي ٴبىر جاۋابىن بەرۋى شارت. «ناقتى جاۋابىمىزدى ايتپاي قويا تۇرايىق. مۇمكىن تاعى باسقالار دا قۇدا ٴتۇسىپ قالار. ەگەر باسقا ەشكىم قۇدا تۇسپەسە، كەلىسە سالارمىز» دەگەن باقايەسەپتىككە سالىنىپ، قارسى جاقتى كۇتتىرىپ قويۋ كىسى اقىسىنا قول سۇققانمەن بىردەي. سوندىقتان قارسى جاقتى كوپ سارسىلتپاي، ٴوز ويلارىن تەز ارادا ايتقان ٴجون.

3. ايتتىرىلعان قىزعا قۇدا ٴتۇسىپ بارماۋ.

يسلام ٴدىنى بويىنشا، ايتتىرىلعان قىزدان سىرعا تاققان جاق باس تارتپايىنشا نەمەسە قىز جاق قۇدالىقتى بۇزبايىنشا، قۇدا ٴتۇسىپ بارۋعا جول بەرىلمەيدى. ەگەر ٴبىرىنشى قۇدا تۇسۋشىلەردىڭ ۇسىنىسى قىز جاعىنان قابىل الىنباسا، ەكىنشى جىگىتتىڭ قۇدا تۇسۋىنە بولادى. قوعامنىڭ اۋىزبىرشىلىگى مەن تىنىشتىعىن ويلاعان ارداقتى ەلشى مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.) بۇل جايىندا حاديسىندە بىلاي دەگەن: «ەشبىرىڭ مۇسىلمان باۋىرى ايتتىرعان قىزعا ٴسوز سالماسىن. تەك العاش ايتتىرعان ادام ۇسىنىسىنان باس تارتقان جاعدايدا نەمەسە ٴوزى رۇقسات بەرگەن جاعدايدا عانا ٴسوز سالۋعا بولادى».

4. قىزدى ايتتىرۋدى جاريا ەتپەۋ.

پايعامبارىمىز (س.ع.س.) قىزدى ايتتىرۋدىڭ جاسىرىن جاسالۋىن تاپسىرعان. مۇنى حاديسىندە: «قىز ايتتىرۋدى قۇپيا ساقتاڭدار»، – دەپ باياندايدى. بۇلاي جاساۋدىڭ بىرنەشە پايداسى بار. بىرىنشىدەن، اۋىل ايماقتا وسەك جايىلۋىنىڭ الدىن الادى. ەگەر قىز جاق كەلىسىم بەرمەسە، وندا جىگىت جاقتىڭ ابىرويى توگىلگەندەي بولۋى دا مۇمكىن. قۇدا تۇسۋشىلەردى كورە المايتىندار ٴۇشىن بۇل وسەك تاراتۋعا تاپتىرماس مۇمكىنشىلىك.

مۇنى جۇرتقا تاراتىپ ەل الدىندا كۇلكى ەتۋگە بارىن سالاتىندار دا بار. ەكىنشىدەن، ەگەر قۇدا تۇسۋشىلەردى كۇندەۋشىلەر بولسا، قىز جاعىنا بارىپ ولاردىڭ ۇسىنىسىن قابىلداماۋى ٴۇشىن نەشە ٴتۇرلى جالا جابۋى دا ىقتيمال. «ساقتىقتا قورلىق جوق» دەپ، قىز جاق ناقتى كەلىسىمىن بەرگەنشە ٴىستى جاريا ەتپەگەن جاقسى.

5. ۇيلەنۋ ٴۇشىن قىزدىڭ كەلىسىمىن الۋ.

قىزىنا قۇدا ٴتۇسىپ كەلگەندە، اتا-انا قارسى جاققا جاۋاپتارىن بەرۋ ٴۇشىن مىندەتتى تۇردە قىزىمەن اقىلداسۋى قاجەت. قىزدىڭ پىكىرىن بىلگەن سوڭ عانا قۇدا تۇسۋشىلەرگە وزدەرىنىڭ جاۋابىن ايتادى. پايعامبارىمىز (س.ع.س): «جەسىر əيەل ۇسىنىستى قابىل ەتپەيىنشە، ال جاس قىزدىڭ ريزاشىلىعى الىنبايىنشا، əيەلدەردى نەكەلەستىرمەڭدەر»، – دەگەن. جەسىر əيەلدى ۇيلەندىرۋ مىندەتتى تۇردە ونىڭ «كەلىسەمىن» دەگەن سوزىنەن سوڭ عانا ىسكە اسادى. ول ۇسىنىستى قابىل العانىن ٴوزى بىلدىرە الادى.

ال، وڭ جاقتا وتىرعان بويجەتكەندەر مۇنداي ٴسوزدى ايتۋدان قىمسىناتىندىقتان، ۇلكەندەر جاعىنىڭ سۇراعىنا ۇندەمەۋى نەمەسە كۇلىمسىرەۋى ونىڭ كەلىسكەنىن بىلدىرگەنى دەپ قابىلدانادى. ياعني نەكە قييۋ ٴۇشىن قانداي جاعدايدا دا əيەل زاتىنىڭ كەلىسىمى بولۋى ٴتيىس. سەبەبى، پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ٴبىر ساحابانىڭ قىزىنىڭ كەلىسىمىن الماستان قيدىرتقان نەكەسىن بۇزعان.

حازىرەت ومار (ر.ا.) دا بۇل جايىندا بىلاي دەگەن: «قىزدارىڭدى قيناپ ۇيلەندىرمەڭدەر. ولار دا سەندەر سەكىلدى جاقسى مەن əدەمىنى قالايدى». سوندىقتان «مەنىڭ ايتقان ادامىما تۇرمىسقا شىعاسىڭ»، «ايتتىم ٴبىتتى، سوعان كۇيەۋگە تيەسىڭ» دەپ، قىزدى كۇيەۋگە ەركىنەن تىس بەرۋ ەشقاشان دۇرىس كەلىسىم دəرەجەسىندە قابىلدانبايدى.

6. قۇدا ٴتۇسۋ نەكەلەسۋ ەمەس.

حالقىمىزدا قۇدا تۇسىلگەن قىزعا بەلگى رەتىندە سىرعا تاعۋ سالتى بار. بۇل ەكى جاقتىڭ كەلىسكەنىن بىلدىرەتىن نىشان. ٴبىراق – قۇدا ٴتۇسۋدىڭ ەش ۋاقىتتا نەكەلەسكەن بولىپ سانالمايتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. سوندىقتان قۇدا ٴتۇسىپ، قۇيرىق-باۋىر جەلىنسە دە، نەكەسى قيىلمايىنشا، جىگىت پەن قىزدىڭ ەشكىم جوق جەردە جالعىز قالۋلارىنا جول جوق. سەبەبى، قۇدا ٴتۇسۋ ولاردىڭ ۇيلەنگەنىن بىلدىرمەيدى.

بۇل جاي عانا ەكى جاقتىڭ ەكى جاسقا شاڭىراق كوتەرۋىنە كەلىسىم بەرۋى. ادام بالاسى پەندەشىلىكپەن ۋəدەسىنەن تايىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان وسىنى ەسكەرە وتىرىپ، نەكە قيىلىپ، ٴدىنىمىز بويىنشا ەكى جاسقا ەرلى-زايىپتى دەگەن ۇكىم تاعىلمايىنشا، ەكى جاقتىڭ دا ساقتىقپەن əرەكەت ەتكەنى ابزال.

date31.01.2018readCount1421printباسىپ شىعارۋ