تەرروريزممەن كۇرەس – بارشانىڭ مىندەتى

كۇللى الەم ٴۇشىن شەتىن احۋال قالىپتاستىرعان قوعامداعى ٴدىني ەكسترەميزم قاۋپىنە بايلانىستى تاياۋدا استانا قالاسى بويىنشا ٴدىن پروبلەمالارىن زەرتتەۋ ورتالىعى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى، تەولوگ ايبەك اتاشەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.

– ايبەك اسقاربەك ۇلى، مەملەكەت باس­شىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ساياساتىمەن قابىلدانعان سالماقتى رەفورمالار ەلىمىزدە ٴدىنارالىق جانە ۇلتارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدە. دەسە دە، ەلىمىز ەكسترەميستىك ٴقاۋىپ­تەن ادا دەپ كەسىپ ايتا المايمىز...

– تەرروريزم دەگەندە الدىمەن «قىل­­­مىس­تىڭ ارتىندا كىم تۇر جانە نەگە سون­داي قىلمىسقا باردى؟» دەگەن سۇراق تۋا­دى. بۇل تۇرعىدا كەيبىر پرينسيپتىك ماسەلەلەرگە ٴمان بەرۋىمىز قاجەت. ٴبىرىن­شىدەن، سالافيلىككە ەرۋشىلەردىڭ ٴدىني سەنى­ٴمى مەن ۇستانىمى ٴبىزدىڭ قوعام مەن مەملەكەتكە قارسى اگرەسسيالىق سيپاتتا ەكەنى بەلگىلى. ال ادام بالاسىنىڭ بويىندا قالىپتاسقان مۇنداي كوزقاراس تۇبىندە ٴبىر تەرىس ٴىس-قيمىلعا اينالۋى ابدەن مۇمكىن. ەلىمىزدە جانە شە­تەل­دەردە ٴدىن نەگىزىندە ورىن الىپ جات­قان وقيعالار وسىنىڭ ايقىن دالەلى. ناق­تىراق ايتساق، 2011-2012 جىلدارى اقتوبە، اتىراۋ جانە تاراز قالالارىندا، 2016 جىلى اقتوبە مەن الماتىداعى وقي­عالار تەرروريزمگە نەگىزدەلگەن ۋاحاب­شىلدىق يدەيانىڭ ناتيجەسى. ەكىنشىدەن، عالامتورداعى بەينەماتەريالداردان جاستاردىڭ بويىنداعى ٴدىني اگرەسسيا ويلانباستان قان توگۋگە، ٴتىپتى ٴوزىنىڭ ٴومىرىن قيىپ جىبەرۋگە بار ەكەنىن تانىتادى. ولاردىڭ ٴدىني ساۋاتى تاياز. سەبەبى اتالعان اعىمنىڭ ەرۋشىلەرى عانا ەمەس، ۋاعىزشىلارىن دا ٴدىني ساۋاتتى دەۋگە كەلمەيدى. سەبەبى ولارعا ٴپاتۋا (نۇسقاۋ) بەرىپ، باعىتتاپ وتىرعان بەلگىلى تاراپ بار جانە وسى تاراپ قاجەت كەزىندە ولاردى ٴوزىنىڭ قولشوقپارى رەتىندە پايدالانادى. ماسەلەن، 2011-2012 جىلعى وقيعالارعا ەشكىم تانىمايتىن ٴابۋ مۋنزير اش-شينكيتي دەگەن شەيحتىڭ ٴپاتۋاسى سەبەپ بولعان ەدى. ۇشىنشىدەن، ەلىمىزدەگى باسقا سالافيلەر بۇل وقيعالاردى جاساۋشى توپتى دايش-پەن بايلانىستىرىپ الەك. ٴدايش-تىڭ تەولوگيالىق جانە ٴدىني يدەولوگياسىنىڭ سالافيلىك ەكەنىن ەشكىم جاسىرا المايدى. دەمەك ٴدىني استار مەن يدەولوگيالىق بازا ورتاق. ٴبىز سالافيلىك اعىمعا قاتىس­تى ەسەبىمىزدەن جاڭىلماۋ ٴۇشىن ونى نازار­دان تىس قالدىرماۋىمىز كەرەك. تورتىنشىدەن، وسى وقيعالار ەلىمىزدە سالافيلىككە قاتىستى باتىل ساياسي شەشىم قابىلداۋعا قوسىمشا قاتاڭ نەگىز بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. ٴبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن سالافيلىك يدەياعا ەرۋشىلەردى «بايسالدى جانە راديكالدى» دەپ ٴبولىپ كەلەمىز. ال سول «بايسالدىلاردىڭ» قوعام مەن ۇلتقا قارسى اگرەسسيالىق كوز­قاراستارى قاي ۋاقىتتا ىس-ارەكەتكە اينالاتىنىن بىلمەيمىز. سونىمەن قاتار، تەرروريزمنىڭ الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جانە كريمينولو­گيالىق قىرى، تەررورلىق باعىتتاعى قىلمىستاردىڭ قۇرىلىمى مەن ديناميكاسى، تەرروريزمنىڭ تارالۋى مەن دامۋىنىڭ سەبەپتىك-فاكتورلىق كەشە­ٴنى دە بار ەكەنىن ەسكەرگەن ٴجون. قازاقستان بارلىق تۇردەگى تەررو­ريزم­­ٴدى قاتاڭ ايىپتايدى جانە اتالعان جاعىم­سىز قۇبىلىسپەن كۇرەستە الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ ۇجىمدىق كۇش قوسۋىن قولدايدى. مەملەكەتىمىز تەرروريزممەن كۇرەس تۋرالى بارشا 13 حالىقارالىق امبەباپ كونۆەنسيالارعا قوسىلعان. الەمدەگى ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كۇرەسكە بەلسەندى تۇردە قاتىسىپ كەلەدى. ٴقازىر ەلىمىزدە ٴدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ٴىس-قيمىل جونىندەگى 2013-2017 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلدى. سونداي-اق 2015 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ ٴ70-شى سەسسياسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ الەمدى سوعىس قاتەرىنەن ارىلتاتىن جانە ونىڭ سەبەپتەرىن جويا­تىن «جاھاندىق ستراتەگيالىق باستاما-2045» جوسپارىن ازىرلەۋدى ۇسىندى. مۇنداعى ماقسات – ادامزات دامۋى ٴۇشىن ورتاق جاۋاپكەرشىلىكتى ورنىقتىرۋ. حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى تۇرا الاتىن ٴبىرىڭعاي الەمدىك جەلى قۇرۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلدى.

– جالپى، تەررورلىق ۇيىمداردىڭ سيپاتى قانداي؟

– تەرروريزم – يدەولوگيا، دوكتري­نا، ٴتىپتى جۇيەلىك پىكىر دە ەمەس. بۇل – ستراتەگيا. ولار بۇكىل الەمدى «جاقسى» جانە «جامان» دەپ ەكى توپقا ٴبولىپ، وزدەرىن «جاقسى» كاتەگورياسىنا جاتقىزادى. لاڭ­كەستىك ارەكەتتەردى ىسكە اسىرۋ ٴۇشىن ٴمىن­دەتتى تۇردە سسەناريي دايىنداپ، «ا» جانە «ب» جوسپارىن جاسايدى. تەر­روريزم جارقىن بولاشاق پەن جا­ڭا ٴمۇم­كىندىكتەرگە ۇمىتتەندىرەدى. ب ۇلىڭ­عىر بولسا دا ۇنەمى ساياسي ٴماقسات-مۇد­دەسى بولادى. بۇل حالىقارالىق سايا­ساتتىڭ ٴبىر بولىگى، سول سەبەپتى سىرتتان كەلەتىن قولداۋ ارقىلى ىسكە اسادى. تەررورلىق ۇيىمدار ەڭ الدىمەن يدەولوگيالارىن دامىتىپ، كىتاپ، جۋرنال، الەۋمەتتىك جەلى جانە قولدارىنان كەلگەنشە باق ارقىلى قاتارلارىن پىكىرلەرى سايكەس كەلەتىن ادامدارمەن تولىقتىرادى. تەرروريزمنىڭ توركىنىن بۇل كۇندە شىعىستان، مۇسىلمان ەلدەرىنەن ىزدەۋ كەڭ ٴورىس الىپ وتىر. وعان ٴدىني سيپات بەرۋ قاتە. شىن مانىندە، تەرروريزمدى بەلگىلى ٴبىر ۇلتپەن نەمەسە دىنمەن بايلانىستىرۋدىڭ نەگىزى جوق. بەيبىت تۇرعىندار ٴومىرىن جالمايتىن تەررورلىق اكتىلەردى جاساۋشىلاردىڭ ٴدىنى، ٴمازحابى بولمايدى. تەررورلىق قيمىلدارعا كەز كەلگەن ۇلتتىڭ وكىلى، كەز كەلگەن ٴدىننىڭ اتىن جامىلۋشى بەز­بۇيرەكتەر بارا الادى. وكىنىشىن، كەگىن، تاعدىرىنا مويىن­ۇسىنباۋىن تەررورلىق توپقا قوسىلۋمەن اقتاعىسى كەلەدى. لاڭكەستىك ارەكەتتەر الەمدى ٴدۇر سىلكىندىرۋدە. لاڭ­كەس­تىككە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ بارىسىندا قاۋىپسىزدىك تاقىرىبىنىڭ ماڭىزى مەن سىرتقى ساياساتتىڭ ادام قۇقىقتارىنا، دەموكراتياعا، پليۋراليزمگە، زاڭ ۇستەم­دىگىنە قاتىستى ماڭىزدىلىعىن ەسكەرۋ باستى ماسەلەلەردىڭ ٴبىرى. ەلىمىز سىرتقى كۇشتەردىڭ قولداۋىن تاۋىپ وتىرعان تەررورلىق ۇيىمداردىڭ نىساناسىنا اينالماۋى ٴۇشىن حالىقارالىق زاڭعا قۇرمەت كورسەتەتىن، راسيونالدى، ۇلتتىق مۇددەنى العا قوياتىن، بەيبىتشىلىك پەن دوستاستىق قاعيدالارىنا نەگىزدەلگەن سايا­سات ۇستانعانى ابزال.

– ەلىمىزدەگى تەررورلىق قاۋىپپەن كۇرەس ناتيجەلەرى قانداي؟

– باس پروكۋراتۋرانىڭ رەسمي ٴمالى­مەتى بويىنشا، سوڭعى جىلدارى سوت ورىن­دارى تاراپىنان «ٴال-قايدا»، «كۇرد حالىق كونگرەسى»، «مۇسىلمان باۋىرلار»، «حيزب-ۋت-تاحرير» سياقتى 15-كە جۋىق تەرىس ۇيىمدارعا ەلىمىزدىڭ تەرريتورياسىندا ىس-ارەكەت جۇرگىزۋگە تىيىم سالىندى. كۇرەستىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنىڭ ٴبىرى – حالىقتىڭ قولدا­ۋى. بۇل قولداۋعا يە بولۋ ٴۇشىن سەنىمدى بولۋ، سەنىمدى بولۋ ٴۇشىن تەررورشىلاردى ۇستاۋ، ولاردى ۇستاۋ ٴۇشىن قولىندا وكىلەتتىگى مەن ٴبىلىمى بولۋى، قولىندا وكىلەتتىگى جانە ٴبىلىمى بولۋى ٴۇشىن كاسىبي دەڭگەيى مىقتى بولۋى كەرەك. وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا بىرىگىپ كۇرەسۋگە ٴتيىسپىز. قولداۋعا يە مەملەكەت لاڭكەستىك جانە ەكسترەميزم سياقتى قاۋىپ-قاتەرگە بوگەت بولىپ، سۇتتەي ۇيىعان بىرلىكتى شايقالتۋعا، ەل ىشىندە تۋىنداۋى مۇمكىن بولىنۋلەرگە توتەپ بەرەدى. سول سەبەپتى لاڭكەستىكپەن كۇرەس مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ عانا بورىشى ەمەس، ٴاربىر قازاقستاندىقتىڭ مىندەتى.

اڭگىمەلەسكەن دۋمان اناش،

ايبەك اسقاربەك ۇلى
date12.01.2018readCount1457printباسىپ شىعارۋ