ونىنشى تىلەك تىلەڭىز...
Оныншы тілек тілеңіз...

ۇلى جاراتۋشى اتا-انانى ۇرپاق جالعاستىعىنىڭ باستى سەبەبى ەتىپ جاراتقان. ەرلى-زايىپتىلار شاڭىراق قۇرىپ، بالا-شاعالى بولىپ، وتباسىنىڭ ٴورىسى كەڭەيەدى. اتا-انا قولىنان كەلگەنشە پەرزەنتتەرىن باعىپ-قاعىپ، قاناتتىعا قاقتىرماي، تۇمسىقتىعا شوقتىرماي وسىرەدى. وسى جولدا بارىن جۇمسايدى، ٴتىپتى ٴوزىن قۇربان ەتۋگە دە دايار تۇرادى. ٴبىراق ۋاقىت وزادى، اتا-انا دا قارتايىپ، قاۋقارسىز كۇيگە تۇسەدى. دۇنيە كەزەك، ەندى اتا-اناسى بالاسىنا قوناق بولىپ، جاراتۋشى يەنىڭ اماناتىن ارقالاۋ مىندەتى پەرزەنتتىڭ موينىنا جۇكتەلەدى. وسى ۇلى جاۋاپكەرشىلىكتى تولىق سەزىنىپ، بارشا بولمىسىمىزبەن ونى اتقارۋعا تالپىنساق، وڭىمىز بەن سولىمىزدىڭ شاتتىققا تولارى انىق. وڭىمىزدا ٴبىزدىڭ مەيىرىمىمىزبەن مەرەيى وسكەن اتا-انامىز، سولىمىزدا اتا-انامىزدىڭ الدىندا قۇراق ۇشقانىمىزدى كورىپ وسكەن، اتا-انا اقىسىن وتەۋدە ٴبىزدى وزىنە ۇلگى تۇتقان بالا-شاعامىز. وسىلايشا وتباسى مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا وزىنە ٴۇيىرىپ الار سيقىرلى ٴبىر كۇش پايدا بولادى. ٴبىر-بىرىنىڭ قامىن ويلاعان مۇنداي جانۇيانىڭ اللاھ تاعالا بەرەكەسىن ارتتىرادى. وتباسى عانيبەتى دەگەننىڭ ٴوزى وسى ەمەس پە؟!

اتام قازاق اللاھ تاعالانى جاراتۋشى يەم دەپ مويىنداپ، مۇسىلماندىق دۇنيەتانىمىن تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ارقاۋ ەتكەندىكتەن وتباسى ۇعىمىنىڭ قادىر-قاسيەتىنە بولەكشە ٴمان بەرگەن. سوندىقتان كەشەگى قىلىشىنان قان تامعان دىنسىزدەندىرۋ، ۇلتسىزداندىرۋ ساياساتىنىڭ ىزعارى كەلمەس بۇرىن قازاقتىڭ قارا شاڭىراعىندا بالاعا مەيىرىم، اتاعا قامقورلىق، اعاعا ىزەت، ىنىگە ٴىلتيپاتتىڭ ورنى بولەك بولعان. ۇلكەنگە قۇرمەتتى پارىز ساناپ، اتا-اناسى ٴوز الدىنا، بۇكىل جاسى ۇلكەن بۋىننىڭ الدىنان كەسە-كولدەنەڭ وتپەۋدى كىسىلىكتىڭ كەلبەتى دەپ تۇسىنەتىن. اتا-انا مەن بالا اراسىنداعى سىيلاستىق، اسا قۇندى زاڭدىلىقتارعا باعىناتىندىقتان وي-تولعامىمەن ىس-ارەكەتى ٴوزارا ۇندەسىپ جاتاتىن. اتا مەن بالا ٴوز مىندەتتەرىن دۇرىس اتقارۋىنان ەكى جاعى دا ٴلاززاتى مول، يماندىلىعى تەرەڭ تىرشىلىگىنىڭ راحاتىن كورەتىن. ەكى جاق تا ٴبىر-بىرىنىڭ قامىن ويلاپ، كوڭىلىن تاۋىپ، ريزالىقتارىن ٴبىلدىرىپ، اماندىق-ساۋلىعىنا تىلەۋلەس بولاتىن. سودان بولسا كەرەك، بۇحار جىراۋ:

توعىزىنشى تىلەك تىلەڭىز
تورەڭىز تاقتان تايماسقا.
توقسانداعى قارت باباڭ
توپقا جاياۋ بارماسقا،

– دەپ اتانىڭ قامىن ويلاسا، انالارعا دەگەن تىلەگىن ودان دا اسىرىپ:

ونىنشى تىلەك تىلەڭىز
ون اي سەنى كوتەرگەن،
ومىرتقاسى ۇزىلگەن،
ايازدى كۇندە اينالعان،
بۇلتتى كۇندە تولعانعان،
تار قۇرساعىن كەڭىتكەن،
تاس ەمشەگىن جىبىتكەن،
اناڭ ٴبىر اڭىراپ قالماسقا، – دەپ جىرلايدى.

حالقىمىز قاشان دا اكەنى شاڭىراقتىڭ يەسى، قامقورى، قورعانى دەپ تانىعان. اكە – وتباسىنىڭ اسىراۋشىسى.

قارنى اشىپ قاراعىمنىڭ قالا ما دەپ،
بالانىڭ اتا قامقور شارۋاسىندا،

– دەگەندەي، بالا-شاعاسىنىڭ ٴناپاقاسىن تاۋىپ، سولار كەمتارلىق كورمەسىن، وقىسىن، وڭ، سولىن تانىسىن دەپ قارا تەرگە مالىنعان قايران اكەلەر! وسى قاسيەتىنە وراي اللاھ تاعالا اكەلەردىڭ وتباسىنداعى ٴرولىن ٴبىر ساتى جوعارىلاتىپ: «...دەگەنمەن ەركەكتەر ايەلدەردەن ٴبىر ساتى جوعارى ۇستەمدىككە يە. وسىنىڭ ٴبارى اللاھتىڭ قۇدىرەتى، دانالىعى ارقىلى ورىندالىپ جاتادى»دەيدى («باقارا» سۇرەسى، 228-ايات).

ۇلى جاراتۋشى يەنىڭ امىرىنە قۇلدىق ۇرعان حالقىمىز اكەنىڭ وتباسىنداعى باسشىلىق ٴرولىن قۇرمەتپەن باعالاپ «ەركەك – باس، ايەل – مويىن» دەگەن. اكەگە شاڭىراقتىڭ تورىنەن ورىن بەرگەن. «وتاعاسى» دەپ سىيلاپ، اكە ۇكىمىن «ايتىلعان ٴسوز – اتىلعان وقپەن» تەڭ كورىپ، قارسى شىقپاعان. اق جاۋلىقتى انالار دا وتاعاسىنىڭ مارتەبەسىن ۇنەمى اسقاقتاتا كوتەرىپ وتىرعان.

قازاق دالاسىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ ايناسى ىسپەتتەس بولعان «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىندا مۇحتار اۋەزوۆ انالاردىڭ دانالىعىن بىلايشا سۋرەتتەيدى: سەمەي قالاسىندا ٴۇش جىل وقىپ، جايلاۋداعى اكە ۇيىنە كۇن كەشكىرە جەتكەن بالا اباي  ٴوزىن كۇتىپ تۇرعان تۋىستارىن كورەدى. بويىن ساعىنىش بيلەگەن ول اتتان تۇسكەن بەتتە امانداسۋ ٴۇشىن اناسىنا  قاراي جۇرەدى. سوندا اقىلدى دا بايسالدى انا ۇلجان: «ٴاي، شىراعىم بالام، اۋەلى ار جاعىڭدا اكەڭ تۇر، اكەڭە بارىپ، سالەم بەر!» – دەيدى. ٴبىر ساتكە بالالىق سەزىم جەڭىپ، قاتەلىك جىبەرىپ العانىن تۇسىنگەن جاس اباي كىلت بۇرىلىپ، ورتاسىندا اكەسى قۇنانباي بار توپقا قاراي ادىمداي جونەلەدى. وسىدان كەلىپ بالانىڭ كوزىندە اكە اسقار تاۋعا اينالسا، اكەنىڭ كوڭىلىندە قايىرىمدى ۇرپاققا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك الاۋلاعان.

شاڭىراقتىڭ التىن بوساعاسى، كيەلى تۇتقاسى – انالار. حالقىمىز انالاردى دا اسا قۇرمەتتەپ قاستەرلەگەن. ارداقتى انالارىمىزدىڭ جۇگى قاي كەزدە دە جەڭىل بولماعان. ولار ٴوزىنىڭ جاراتىلىسىندا ادالدىعى، ەڭبەكقورلىعى، شىدامدىلىعى، سەزىمتالدىعى، قاناعاتشىلدىعى، مەيىرىمدىلىگى، يناباتتىلىعىمەن قانداي قيىندىقتى بولسا دا تاباندىلىقپەن جەڭە ٴبىلىپ، جارقىن بولاشاققا جول اشقان. وسى قاسيەتتەرىمەن قازاقتىڭ ٴسوز ونەرى مۇراسىنىڭ التىن قورىنان ىرگەلى ورىن العان قۇرتقا، قارلىعا، بايان، ٴاقجۇنىس، قاراشاش، ەڭلىك، جىبەك، دومالاق انا، ايشا ٴبيبى، بوپاي حانىم، ايعانىم، ۇلپان، زەرە، ۇلجان سىندى كوپتەگەن دانا ٴارى دارا تۇلعالى انالارىمىزدى حالقىمىز قۇرمەتتەپ جىرعا قوسقان، ىستەرىن ونەگە، جولىن نىسانالى مارە ەتىپ كورسەتكەن. اناعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى اسىل مۇرالار ارقىلى ۇرپاقتان-ۇرپاققا قالدىرعان. باتىرلار ونىڭ الدىندا تىزە بۇگىپ، نەبىر مارقاسقا جاندار انانىڭ ەلى، جەرى، ۇرپاعى ٴۇشىن كورسەتكەن جانكەشتىلىگىنە ٴتانتى بولعان. انانى وتباسىنىڭ تىنىسىنا، ەلدىڭ ىرىسىنا بالاعان.

ٴيسى مۇسىلمان حالقىمىز وتباسىندا يماندىلىق تاربيەمەن كوسەگەسى كوگەرىپ انانىڭ اق ٴسۇتىن اقتاۋدى وزىنە بورىش ساناعان. انانىڭ كوڭىلىنە كىربىڭ ٴتۇسىرىپ، ٴتىلىن الماۋدى، داۋىس كوتەرۋدى كەشىرىلمەس كۇنا دەپ بىلگەن. «انا ٴسۇتىن اقتاماعاندى ەشكىم ماقتامايدى» دەگەن.

باتىر مىنەزدى، كەمەڭگەر قۇنانباي قاجىنىڭ ٴوزى بويىنداعى يماندىلىق تاربيەنىڭ ىقپالىمەن ٴاربىر ٴىسىن قارت اناسىنىڭ باتاسىمەن باستاعان. وسى ورايدا «اباي جولى» ەپوپەياسىنا قايتا ورالىپ، مىنا كورىنىسكە نازار سالايىق: «ۇلجاننىڭ ٴۇيىنىڭ تۇستىگىنە، كۇنكە، قۇدايبەردى، ايعىزدار دا جينالىپ وتىر ەدى. قۇنانباي زەرەگە قاراپ وتىرىپ، وسى بارلىق تۋىسىنا ارناپ از ٴسوز ايتتى. ونىسى – ۇزاق جولدا كوڭىلىنە كوپ كەلگەن مۇڭ-ۋايىمىنىڭ ۇلكەنى ەدى.

قۇنانباي ٴوز باسىنىڭ جالعىزدىعىن وسى جولى قاتتى اڭعارىپتى. اعا، ىنىدە سەرىككە جارار مەدەۋ جوق. بالانى ويلاسا، ٴبارى دە جاس. جانە ٴبىر وكىنگەنى – كوپ بالانى ۇيلەندىرىپ، نەمەرە سۇيەتىن شاعىنا جەتسە دە، سول قىزىقتى وزىنە-وزى ىركىپ، كەشەڭدەتىپ كەپتى. ەندى ٴسۇيتىپ، بالالارىنىڭ قىزىعىن كورمەك.

بۇعان زەرە باستاعان بار شەشە قۋانىش ايتقاننان باسقا قارسىلىق بىلدىرگەن جوق».

مىنە وسىلايشا اتام قازاق انانىڭ وتباسىنداعى ورنىن سىيلاپ، قاستەرلەپ، مەرەيىن اسىرعان. كوڭىلىنە قۋانىش ۇيالاتىپ، اق باتاسىن الۋعا تالپىنعان. «اللاھتىڭ رازىلىعى – اتا-انانىڭ رازىلىعىندا، اللاھتىڭ قاھارى – اتا-انانىڭ اشۋىندا» دەگەن پايعامبارىمىزدىڭ ٴحاديسىن ومىرلىك باعدارشامىنا اينالدىرعان. اتا-انانىڭ بورىشىن وتەۋدى، ولاردى سىيلاپ-قادىرلەۋدى  مۇسىلماندىق پارىز دەپ تۇيگەن حالقىمىز ىقىلىم زاماننان:

«بالام دەپ باۋىرىن ەزگەن اتا-اناعا،
دەمەۋ بوپ تۇرالىق تا ٴبىز قاسىندا.
دۇنيە بۇل ٴبىر كەرۋەن ساراي ەكەن،
نە جەتسىن، شاماڭ كەلسە، سىيلاسۋعا.
كەزەكپەن كەلتىرىپتى كۇن كورسىن دەپ،
ۇقساتىپ ادامزاتتىڭ تۇلعاسىنا.
قارىزىن اتا-انانىڭ وتەۋ پارىز،
ادام بوپ جارالعان سوڭ تۋ باسىندا»،

– دەگەن دانالىق پايىم جاسايدى.

قازاقى مۇسىلمان وتباسىندا اتا-انا شاڭىراقتىڭ شامشىراعى، ٴارقايسىسى وزىندىك شوقتىعى بيىك تۇعىرىمەن وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى. اللاھ تاعالانىڭ ادام بالاسىنا سىيلاعان قۇندى نىعمەتى. وسى نىعمەتتىڭ ٴقادىرىن جەتە تۇسىنگەن حالقىمىز: «التى اعا بىرىگىپ – اكە بولماس، جەتى جەڭگە بىرىگىپ – انا بولماس»  – دەپ ٴتۇيىندى تۇجىرىم جاساعان

وكىنىشكە قاراي، قازىرگى ۋاقىتتا قوعامدا اكە-شەشە مەن بالالار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا كوپتەگەن كەلەڭسىزدىكتەر بايقالىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. اكە مەن شەشەنىڭ اراسىن تەك دۇنيەلىك ماقساتتار بايلانىستىرىپ، بالانىڭ تاربيەسى بالاباقشا مەن مەكتەپ تابالدىرىعىنان ارى اسا الماي، كەنجەلەپ قالدى.  بويعا بەرەر جىلۋى جوق قاتال قوعامنىڭ تاربيەسىمەن مەيىرىمگە وگەي وسكەن بالالار اكە-شەشەسىنە ٴتىلازار، داۋىس كوتەرىپ، ٴسوز قايتارۋدان قىمسىنبايتىن، ٴتىپتى قول جۇمساۋدان تايىنبايتىن دارەجەگە جەتتى. اتا-اناسىنىڭ جىلى الاقانىن سەزىنە الماعان بالانىڭ كوڭىلى جەتىم، قارتايعاندا بالاسىنان مەيىرىم-شاپاعات كورە الماعان اتا-انانىڭ ٴوزى جەتىم كۇيگە ٴتۇستى.

وزىڭنەن تۋعان ۇل مەن قىز
سىيلاماسا سول قايعى،

– دەپ تولە ٴبيدىڭ ايتقانىنداي، قارا شاڭىراق مۇسىلماندىق قاسيەتىنەن ايرىلىپ، كوڭىلدەردى مۇڭ باستى. ۇلكەندى سىيلاۋ بار بولعانى ٴسوز جۇزىندە قالدى.

بالا-بالا دەۋمەنەن مازالىمىز،
بالادان بولار بىلەم اجالىمىز،
بالامىزعا جالىنساق جان ساقتار ەك،
كەلىن دەگەن دايار تۇر تاجالىمىز،

– دەپ قارتتاردى ەڭىرەتەتىندەي قاتىگەزدىككە قالاي كەلدىك؟! «اتا-اناڭ جىندى بولسا بايلاپ باق» دەپ ۇيرەتكەن حالقىمىزدىڭ تاريحىندا اكە-شەشەسىن قارتتار ۇيىنە، دالاعا تاس-تاۋ دەگەن جامان ادەت بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەدى. مۇسىلماندىقتان الشاقتاعان قوعامنىڭ قاجەتتىلىگىنە وراي قارتتار ٴۇيى اشىلىپ، ٴىشىن سابيدەي جاۋتاڭداعان قاۋقارسىز قارتتارمەن تولتىرىپ قويدىق. بۇل – رۋحاني تۇرعىدان قۇلدىراۋىمىزدىڭ بەلگىسى ەمەس پە؟. اتا-انانىڭ ٴقادىرىن بىلمەگەن قوعام ۇرپاعىنان سىي كۇتپەسىن. ۇرپاعىمىز بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ ٴتىلازارلىق ەتپەسىن دەسەك اتا-انامىزعا دەگەن سىي-قۇرمەتىمىزدى وي ەلەگىنەن وتكىزگەنىمىز ابزال. ويتكەنى ارداقتى پايعامبارىمىز (س.ا.س.) حاديسىندە: «سەندەر اكەلەرىڭە (اتا-انالارىڭا) جاقسىلىق جاساڭدار، بالالارىڭ دا سەندەرگە جاقسىلىق جاساسىن» دەپ عۇمىرلىق وسيەت ەتتى (ٴات-تاباراني. ٴال-مۋجامۋل-اۋسات. i، 299-ب.).

اتا-انامىزعا كورسەتكەن سىي-قۇرمەتىمىزدىڭ وتەۋى بالالارىمىزدان قايتاتىنىن مالىمدەيدى. قۇران كارىمدە ايتىلعانداي: «جاقسىلىقتىڭ ناتيجەسى جاقسىلىقتان باسقا بولۋشى ما ەدى؟» («راحمان» سۇرەسى، 60-ايات).

بۇل – قۇدىرەتى كۇشتى اللاھ تاعالانىڭ ورناتقان زاڭى. ولاي بولسا، شاڭىراعىمىزدىڭ كەرەگەلەرى سىيلاستىقپەن كەرىلسىن دەسەك، وتباسىمىزعا باق قونىپ، بەرەكەسىن بەرسىن دەسەك، اتا-انامىزدىڭ الدىندا قۇراق ۇشىپ، مەرەيىن وسىرەيىك. ولاردىڭ ريزاشىلىعىنا بولەنىپ، اق باتاسىن الايىق.

ٴا.الىمۋددين ۇلى
date03.08.2012readCount6784printباسىپ شىعارۋ