«ساۋداگەر» ٴسوزىنىڭ سىرى

ەل اۋزىندا ساۋداگەر جايلى «ساۋداگەردە يمان جوق، ارىن ساتادى، وتىرىكشىدە يمان جوق، جانىن ساتادى»، سونداي-اق «ساۋداگەر اجارىن ساتادى» دەگەن ٴسوز بار. دەمەك، ارىن جانە اجارىن ساۋداعا سالىپ، پايدا تابۋ يماندىلىققا جاتپايدى. ارينە، كوپكە توپىراق شاشۋ قيانات. حالىق ايىپتاعان ساۋداگەر – جۇرتتى الدايتىن ساتۋشى. كىسى اقىسىنا قول سالاتىن ساۋداگەر. ماقالدىڭ دا ايتپاعى سول بولسا كەرەك.

مىنە، سوندىقتان ارداقتى پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «اماناتشىل جانە شىنشىل ساۋداگەر پايعامبارلار، سىددىقتار جانە شەيىتتەرمەن بىرگە[1]»،-دەپ ايتقان. ياعني، ساۋداگەر ٴوز كاسىبىن ادال جاساۋمەن قوعامنىڭ الەۋمەتتىك دامۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسادى. كەرىسىنشە، جۇرت اسا مۇقتاج تاۋاردىڭ باعاسىن كوتەرىپ جىبەرسە نەمەسە ساپاسى تومەن زاتتاردى قىمبات ەتىپ ساتسا، الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىككە جول اشادى. سوندىقتان، ارابتار ساۋداگەر (اراب تىلىندە – تاجير) ٴسوزى كاسىپ يەسىنىڭ بەينەسىن تانىتادى دەپ ايتادى. اراب تىلىندە ساۋداگەر ٴتورت ارىپتەن تۇرادى، ول: ٴتا، اليف، جيم جانە رو ارىپتەرىنەن قۇرالعان «تاجير» ٴسوزى. ٴار ٴارىپ ساۋداگەرگە قويىلعان قاتاڭ تالاپ ىسپەتتى. ٴتا ٴارىپى – تاقۋالىق، اليف ٴارىپى – اماناتشىلدىق، جيم ٴارىپى – جۇرەكتى جانە رو ٴارىپى – راحيم (مەيىرىمدى) ۇعىمىن بىلدىرەدى. ولاي بولسا، ساۋدامەن اينالىسۋعا بەل بۋعان كىسى وسى قاسيەتتەردى كاسىبىنىڭ باستى ۇستانىمىنا اينالدىرۋى كەرەك. راسىندا، مەيىرىمدى، اماناتشىل، تاقۋا ٴارى جۇرەكتى ساۋداگەر تاۋارىنىڭ كەمشىلىگىن جاسىرمايدى. مۇقتاج كىسىگە باعاسىن تومەندەتىپ، ٴتۇسىرىپ بەرەدى. قارىز العان كىسىگە كەڭشىلىك جاساپ، بەرەشەك قارىز ۋاقىتىن ۇزارتادى.

مۇنداي قاسيەتى بار كاسىپ يەسىنىڭ دۇكەنىنە ساتىپ الۋشىلار اعىلىپ كەلەدى. دەمەك، ساۋداگەر ٴوزىنىڭ يماندىلىعى ارقىلى ادامدارعا قاجەتتى تاۋاردان دا كوبىرەك ٴبىر دۇنيە ۇسىنادى. ونىڭ ۇسىناتىن باستى تاۋارى – ادامگەرشىلىك پەن يماندىلىق. ماسەلەن، ساحابالار مەن تابيعيندەر جانە ولاردان كەيىنگى بۋىندار تەڭىز اسىپ ساۋدا-ساتتىق جاسادى. جات جەرلىك ٴھام ٴدىنى بولەك حالىق مۇسىلمانداردىڭ ادالدىعىنا ٴتانتى بوپ، لەك-لەگىمەن يسلام ٴدىنىن قابىلدادى. راسىندا، ٴسوزى مەن ىس-ارەكەتى ۇيلەسكەن مۇسىلمان ساۋداگەرلەر جات جۇرتتىڭ جۇرەگىن باۋراپ العان ەدى. يمانى بار ساۋداگەر تاۋارىنىڭ كەمشىلىگىن جاسىرىپ ساتپايدى. ساتىپ الۋشىنىڭ تاجىريبەسىزدىگىن پايدالانىپ، ارزان زاتتى قىمباتقا ساۋدالامايدى.

ارينە، ساۋدا – بەرەكەتتى كاسىپ. ەڭ باستىسى، تاۋارىن وتىرىك ماقتاپ ساتپاسا، ۋادەسىن بۇزباسا جانە قيانات جاساماسا بولعانى. ساۋدا – ەڭ جاقسى كاسىپتەردىڭ ٴبىرى. ٴاز پايعامباردىڭ (س.ع.س.) «اماناتشىل جانە شىنشىل ساۋداگەر پايعامبارلار، سىددىقتار جانە شەيىتتەرمەن بىرگە[2]» دەگەن ٴسوزى التىنمەن جازۋعا لايىقتى. ارداقتى پايعامبارىمىزدان (س.ع.س.) باستاپ، كوپتەگەن ساحابالار ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسقان. الايدا، ساۋدامەن اينالىسۋدىڭ دا بەلگىلى ٴبىر ەرەجەلەرى بار. كەزىندە، حاليفا ومار بين حاتتاب (ر.ا.): «ٴبىزدىڭ بازاردا ٴدىن بويىنشا ساۋدا-ساتتىق تالاپتارىن ۇيرەنبەگەن كىسى ساۋدامەن اينالىسپاسىن[3]»، – دەگەن ەكەن. ويتكەنى، تابىس كوزىنىڭ ەڭ ولجالى ٴتۇرى – ساۋدا-ساتتىق. الايدا، مول تابىسقا جەتۋ ٴۇشىن جۇرتتىڭ اقىسىن جەۋ – ەڭ ۇلكەن كۇنانىڭ ٴبىرى.

دەمەك، ساۋدا جاساۋ بارىسىندا كىسىنىڭ الا ٴجىبىن اتتاپ كەتپەۋ ٴۇشىن ساۋدانىڭ ەرەجەسى مەن قىر-سىرىن ۇيرەتىپ بارىپ كىرىسۋ كەرەك.



[1] تيرميزي

[2] تيرميزي

[3] تيرميزي 

قۋات ەرعالي ۇلى
date05.01.2018readCount1606printباسىپ شىعارۋ