«ىقىلاس» سۇرەسى

«ىقىلاس» – مەككەلىك سۇرە. ىقىلاس سۇرەسى زاتىندا جانە سيپاتىندا ٴبىر اللا تاعالانىڭ سيپاتتارى جايلى اڭگىمەلەيدى. اللا تاعالانىڭ سيپاتتارى كەمەل. ەشبىر نارسەگە تاۋەلدى، مۇقتاج ەمەس. كەمشىلىكتەن پاك. ناسارا دىندەگىلەر قۇدايدى ۇشەۋ دەگەنى جانە مۇشرىكتەر قۇدايدىڭ ۇرپاعى مەن بالالارى بار دەپ ايتقان سياقتى سيپاتتارى ەشبىر جاننىڭ سيپاتىنا ۇقساس تا، شامالاس تا ەمەس.

سۇرەنىڭ ٴتۇسۋ سەبەبى:

ٴبىر توپ مۇشرىكتەر اللا ەلشىسىنە (ñ.ع.ñ.)كەلىپ: «ۋا، مۇحاممەد! بىزگە راببىڭدى سيپاتتاپ (سۋرەتتەپ) بەر، ول التىننان با، كۇمىستەن بە، مەرۋەرتتەن بە الدە جاقۇتان با؟» – دەيدى. سوندا وسى سۇرە ۋاحي ەتىلگەن.

بسم الله الرحمن الرحيم

قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ

1.(مۇحاممەد) ايت: ول، اللا احاد (جالعىز).

ٴتاپسىرى: «ٴاي، مۇحاممەد! مازاق ەتكەن مۇشرىكتەرگە: مەن قۇلشىلىق ەتەتىن جانە سەندەردى دە وعان قۇلشىلىق ەتۋگە شاقىرىپ جۇرگەن راببىم جالعىز جانە دارا. ونىڭ سەرىگى جوق، زاتىندا، سيپاتىندا جانە ىسىندە ۇقساسى مەن شامالاسى دا جوق. ۇلىق اللا زاتىندا جالعىز جانە سيپاتىندا دارا. ناسارالار سەنىمىندەگىدەي ۇشەۋ: اكە، بالا جانە كيەلى رۋح ەمەس. سونداي-اق، مۇشرىكتەر سەنىمىندەگىدەي قۇداي كوپ ەمەس. تاسھيلدە: «ٴبىلىڭىز، اللا تاعالانى جالعىز دەپ سيپاتتاۋدىڭ ٴۇش ماعىناسى بار. ونىڭ بارلىعى دا اللا تاعالا حاقىندا دۇرىس:

ٴبىرىنشى: ول وزىمەن بىرگە جۇپتاسى جوق ٴبىر. بۇل سان تۇرعىسىنان پاكتەۋ.

ەكىنشىسى: ول جالعىز، تەڭى مەن سەرىگى جوق. ماسەلەن، پالەنشە زامانىنىڭ جالعىزى دەگەندەي. ياعني، وعان تەڭ كەلەر ەشكىم جوق دەگەن ماعىنادا.

ٴۇشىنشىسى: بولىنبەيدى جانە بولشەكتەنبەيتىن جالعىز.

سۇرەدە مۇشرىكتەرگە جاۋاپ رەتىندە اللا تاعالانىڭ سەرىگى جوق ەكەندىگى ايتىلۋدا. اللا تاعالا ۋاحدانيات[1] جايلى قۇران كارىمدە كوپ ايقىن دالەلدەر كەلتىرگەن. مۇنداي دالەلدەر وتە كوپ. ولاردىڭ ەڭ ايقىنى تورتەۋ: ٴبىرىنشىسى: «جاراتۋشى بىرەۋ، جاراتا المايتىن بىرەۋمەن تەڭ بە؟...[2]» «ەگەر جەر مەن كوكتە اللادان باسقا دا تاڭىرلەر بولسا ەدى، البەتتە، ەكەۋى دە بۇزىلىپ كەتەر ەدى...[3]» «(مۇحاممەد (ñ.ع.ñ.)ەگەر اللامەن بىرگە ولاردىڭ ايتقاندارىنداي تاڭىرلەر بولسا، وندا ارينە عارىشىنىڭ يەسىنە ٴبىر جول ىزدەر ەدى[4]»، «اللا ەش بالا يەمدەنبەدى. ونىمەن بىرگە ٴتاڭىر دە جوق. ونداي بولعاندا، ارينە ٴار ٴتاڭىر ٴوز جاراتقانىن الىپ كەتەر ەدى دە بىر-بىرىنە ۇستەمدىك ەتەر ەدى...»[5].

اللَّهُ الصَّمَدُ

2. اللا – ساماد (مۇقتاجسىز، ال بارلىق جاراتىلىس وعان مۇقتاج)

جاراتىلىس ۇنەمى وعان مۇقتاج. ال، ول ەشبىر نارسەگە مۇقتاج ەمەس. ٴال-الۋسي: «ساماد (مۇڭسىز) – وزىنەن جوعارى ەشكىم جوق مىرزا. جۇرت وعان سۇيەنەدى. ادامدار ٴوز ىستەرىندە جانە مۇقتاجدىعىندا وعان سۇيەنەدى»، – دەپ اشىقتايدى.

لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ

3. ول تۋمادى دا تۋىلمادى.          

ونىڭ ۇل جانە قىز پەرزەنتى جوق. ويتكەنى، ونىڭ سيپاتتارى شەكسىز كەمەل جانە ٴمىنسىز ٴھام كەمشىلىكسىز. تاپسىرشىلەر: «بۇل ايات اللا تاعالانىڭ بالاسى بار دەگەندەرگە جاۋاپ. ياھۋديلەر ٴوز سوزدەرىندە: «...ۇزايىر اللانىڭ ۇلى...[6]» دەسە، ناسارالار: «...يسا اللانىڭ ۇلى...[7]» دەگەن. جانە اراب مۇشرىكتەرى «تاعى ولار، اللاعا قىزداردى ۇيعاردى (پەرىشتەلەردى اللانىڭ قىزدارى دەيدى)» دەگەن. مۇنىڭ بارلىعىنا جاۋاپ. بالا اكەسىنىڭ قانىنان تۋادى. اللا تاعالا ٴازالي ماڭگى. وعان ۇقسايتىن ەش نارسە جوق. ونىڭ بالاسى بولۋى مۇمكىن ەمەس. جانە بالا تەك جۇبايى باردا عانا بولادى. بۇل جايلى قۇراندا: «كوكتەر مەن جەردى جوقتان بار ەتۋشى. ونىڭ بالاسى قالايشا بولادى؟ ونىڭ ٴبىر جۇبايى جوق...[8]»، – دەپ ايتىلعان.

جانە ٴوزى دە اكە-شەشەدەن تۋماعان. ويتكەنى ٴاربىر تۋىلعان تىرشىلىك جوقتان پايدا بولادى. ال، اللا تاعالا باستاۋى جوق ماڭگى قۇدىرەت. بۇل جان-جاقتى ەشبىر جاعىنان سەرىگى جوق ەكەنىنە دالەل.

وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ

4. ٴارى وعان ەشكىم تەڭ ەمەس.           

اللا تاعالانىڭ ەشبىر تۇسىنان ۇقساسى، تەڭى نەمەسە قاتارى جوق. جاراتقان زاتتارىنىڭ ەشقايسىسى وعان ۇقسامايدى. زاتىندا دا، سيپاتىندا دا جانە ىسىندە دە. قۇدسي حاديستە: «اللا تاعالا: ادام بالاسى مەنى وتىرىككە شىعارادى. ونىڭ بۇلاي ەتۋگە اقىسى جوق ەدى. ماعان ٴتىل تيگىزەدى. ونىڭ بۇلاي ەتۋگە اقىسى جوق ەدى. مەنى وتىرىككە شىعارۋى: مەنى جاراتقانى سياقتى، قايتا جاراتا المايدى، – دەپ ايتۋى. ونى العاش جاراتۋىم، قايتا بار ەتۋدەن قيىن ەمەس. ال، ماعان ٴتىل تيگىزۋى: اللانىڭ بالاسى بار، – دەپ ايتۋى. مەن جالعىز مۇڭسىزبىن. مەن تۋماعان جانە تۋىلماعان جانە وعان ەشكىم تەڭ ەمەس اللامىن، – دەيدى»، – دەلىنگەن.

بۇل سۇرە ٴتورت اياتتان قۇرالعان. سۇرە وتە قىسقا ٴبىراق ەرەكشە عاجاپ. اللا تاعالانىڭ سيپاتتارىن قامتيدى. سونىمەن بىرگە، كەمشىلىك جانە نۇقسان سيپاتتاردان جاراتۋشىنى پاكتەۋدە. ٴبىرىنشى ايات اللانىڭ بىرلىگىن، ەكىنشى ايات كەمەلدىگىن دالەلدەپ، ٴۇشىنشى ايات كەمشىلىگىن جوققا شىعارۋدا، ال ٴتورتىنشى جاراتقاننىڭ ۇلىلىعىن ايتا وتىرىپ، ۇقساس پەن تەڭى جوقتىعىن بايان ەتۋدە.

حاديس: «كىمدە-كىم «قۋل ھۋا اللاھۋ احادتى» وقىسا، قۇراننىڭ ۇشتەن ٴبىرىن وقىعانداي بولادى[9]» دەگەن. عالىمدار: «قۇراننىڭ ٴىلىمى: تاۋحيد، ۇكىمدەر جانە قيسسالاردان تۇرادى»، – دەگەن. بۇل سۇرە تاۋحيدتى بايانداعاندىقتان تاقىرىپتىق تۇرعىدان ەسكەرسە قۇراننىڭ ۇشتەن ٴبىرى بولىپ تابىلادى. «ىقىلاس» سۇرەسىن سول نيەتپەن وقىعان ادامعا دا قۇراننىڭ ۇشتەن ٴبىر ساۋابى تيەدى.



[1]    اللا تاعالا زاتى مەن سيپاتىندا ٴھام ىسىندە جالعىز. ەشبىر سەرىگى مەن تەڭدەسى جوق
[2]    ناحىل سۇرەسى، 17-ايات
[3]    ٴانبيا سۇرەسى، 22-ايات
[4]    ٴبانۋ يسرايل، 42-ايات
[5]    ٴمۇمينۋن سۇرەسى، 91-ايات
[6]    تاۋبە سۇرەسى، 30-ايات
[7]    تاۋبە سۇرەسى، 30-ايات
[8]    ٴانعام سۇرەسى، 101-ايات
[9]    احمەد، ٴناساي

 

سەرىكباي قاجى وراز
date14.12.2017readCount3838printباسىپ شىعارۋ