«ٴماساد» سۇرەسى

«ٴماساد» سۇرەسى مەككەلىك. بۇل سۇرە «ٴلاھاب» جانە «ٴتاببات» دەپ تە اتالادى. سۇرە اللا تاعالانىڭ جانە ەلشىسىنىڭ دۇشپانى ٴابۋ ٴلاھابتىڭ قۇردىمعا كەتۋى جايلى اڭگىمەلەيدى. ٴابۋ ٴلاھاب پايعامبارعا قاسكوي دۇشپان بولىپ الدى. بارلىق شارۋاسىن قويىپ، اللا ەلشىسىنىڭ (ñ.ع.ñ.)سوڭىنا ٴتۇسىپ، ناسيحاتىنا كيلىگىپ، ادامداردى يماننان قايتارماق بوپ تىرىستى. سۇرە اقىرەتتە وعان لاۋلاپ جانعان وتقا وراناتىندىعىن ۋادە ەتۋدە. ٴابۋ لاھابپەن بىرگە ايەلى دە ازاپتالادى. ايەلىنە ارنايى اۋىر ازاپ بەرىلەدى. ونىڭ موينىنا وتتى ارقان سالىنىپ، توزاققا سۇيرەتىلەدى. بۇل ونى قورلاۋ ٴۇشىن.

سۇرەنىڭ ٴتۇسۋ سەبەبى

يبن ابباس (ر.ا.) ريۋايات ەتەدى: «جاقىن اعايىندارىڭا ەسكەرت![1]»، – اياتى تۇسكەندە، پايعامبار (c.ع.c.)سافا جوتاسىنا شىعىپ: «ەي، ٴبانۋ فيھر! ەي، ٴبانۋ ادي!»، – دەپ قۇرايىش رۋىنا جار سالدى. جۇرت تۇگەل جينالدى، كەلە الماعانى كىسى جىبەردى. جينالعانداردىڭ اراسىندا نەمەرە اعاسى ٴابۋ ٴلاھاب تا كەلدى. جۇرت: «نە ايتپاعىڭ بار؟» – دەدى. پايعامبار (c.ع.c.): «سەندەرگە مىنا جوتانىڭ ارعى جاعىندا شابۋىلدايىن دەپ تۇرعان جاۋ بار دەسەم، ماعان سەنەسىڭدەر مە؟» – دەدى. ولار: «ٴيا، سەنەن ەش ۋاقىتتا وتىرىك ەستىپ كورگەنىمىز جوق»، – دەستى. سوندا پايعامبار (س.ع.س.): «راسىندا مەن سەندەر ٴۇشىن كەلەتىن قاتتى ازاپتى الدىن الا ەسكەرتۋشى عانامىن»، – دەدى. سوندا ٴابۋ ٴلاھاب: «قۇرىپ كەتكىر، مۇحاممەد! وسى ٴۇشىن ٴبىزدى جينادىڭ با؟!» – دەدى. سوندا اللا تاعالا «ٴابۋ ٴلاھابتىڭ ەكى قولى قۇرىسىن! قۇرىدى دا» دەگەن سۇرەنى ٴتۇسىردى.

تاريق ٴال-مۇحاريبي: «مەن زۋل-ماجاز بازارىندا ەدىم. ول كەزدە جاس جىگىتپىن. ٴبىر كىسى جۇرتقا: «اللادان باسقا ٴتاڭىر جوق دەپ ايتىڭدار، جاقسىلىققا جەتەسىڭدەر»، – دەپ جار سالىپ ٴجۇردى. ال، ارتىنان بىرەۋ تاس لاقتىرىپ تابانى مەن بالتىرىن جارالاپ: «ۋا، حالايىق! بۇل وتىرىكشى، ونىڭ ٴسوزىن قۇپتاماڭدار»، – دەپ ايتىپ ٴجۇر. مەن «بۇل كىم؟» – دەدىم. جۇرت: «مۇحاممەد، ٴوزىن پايعامبارمىن دەيدى، ال اناۋ نەمەرە اعاسى ٴابۋ ٴلاھاب، ونى وتىرىكشى دەۋدە[2]»، – دەپ جاۋاپ بەردى.

بسم الله الرحمن الرحيم

تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ

1.    ٴابۋ ٴلاھابتىڭ ەكى قولى قۇرىسىن! قۇرىدى دا.

اۋەلگىسى قارعىس بولسا، ەكىنشىسى ونىڭ راسىندا دا قۇريتىندىعىن بىلدىرەتىن ەسكەرتۋ. تاپسىرشىلەر: «قول» دەپ ايتقانىمەن ادام تۇتاستاي مەڭزەلەدى. اراب سالتىندا ٴبىر نارسە جايلى ايتاردا ونىڭ بولشەگىن عانا (ادامدى ايتپاق بولعاندا ونىڭ باسى، موينى نەمەسە قولىن عانا) ايتۋ ادەتى بار. ٴابۋ ٴلاھابتىڭ ەسىمى – ابدۋلۋززا يبن ابدۋلمۋتتاليب. ايەلى، سوقىر ٴۇممۋ ٴجاميل – ٴابۋ سۋفياننىڭ اپكەسى. بۇل ەكەۋى پايعامبارىمىزعا (س.ع.س.) قاتتى دۇشپاندىق جاساعان.

ەرلى-زايىپتى وزدەرى جايلى ايات تۇسكەنىن ەستىگەندە، اللا ەلشىسىنە (س.ع.س.) كەلەدى. پايعامبار (س.ع.س.)مەشىتتە قاعبانىڭ جانىندا ٴابۋ باكىر ەكەۋى بىرگە وتىرعان ەدى. ايەل قولىنا تاس الىپ، پايعامبارعا (س.ع.س.)جاقىنداپ كەلگەندە، اللا تاعالا ونىڭ كوزىن بايلاپ، ايەل تەك ٴابۋ باكىردى عانا كورىپ تۇردى. ٴابۋ باكىرگە: «جولداسىڭ ماعان ٴتىل تيگىزىپ جۇرگەنىن ەستىدىم. ونى كورسەم مىنا تاسپەن اۋزىنان ۇرامىن»، دەپ كەتىپ قالدى. ٴابۋ باكىر: «ۋا، اللا ەلشىسى! قاراساڭىزشى، ٴسىزدى كورىپ تۇر ەمەس پە؟» – دەدى. پايعامبار (س.ع.س.): «مەنى كورگەن جوق. اللا تاعالا ونىڭ كوزىن بايلاپ قويدى»، – دەپ جاۋاپ بەردى.

قۇرايىش پايعامبارىمىزعا (س.ع.س.) ٴتىل تيگىزىپ، «مۇحاممەد» (ماقتاۋلى) دەۋدىڭ ورنىنا «مۋزامميم» (مازاق ەتىلۋشى) دەيدى. ال، پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «اللا تاعالا قۇرايىشتىڭ زيانىن مەنەن قالاي بۇرىپ الىپ كەتكەنىنە تاڭ قالمايسىڭدار ما؟ ولار ماعان ٴتىل تيگىزىپ، مۋزامميم دەيدى. ال، مەن مۇحاممەدپىن»، – دەيتىن.

اراب سالتىندا كىسى كۇنيامەن (پالەنشەنىڭ اكەسى دەپ) اتالسا، ول كىسىنىڭ ابىرويلى ٴارى قۇرمەتتى ەكەنىن اڭعارتادى. نەگە اياتتا ابدۋلۋززا دەپ ەمەس، ٴابۋ ٴلاھاب دەپ ايتىلعان؟ حازين: «بۇنىڭ بىرنەشە جاۋابى بار:

1. ەل اۋزىندا ول اتىمەن ەمەس كۇنياسىمەن تانىمال بولاتىن. ەگەر اتىمەن ايتىلسا، ەل اڭگىمە كىم جايلى ەكەنىنەن بەيحابار بولار ەدى;

2. ۋززا – ارابتاردى پۇت قۇدايى. ۋززانىڭ ق ۇلى ەسىمى اللا تاعالاعا سەرىك قوسۋ ماعىناسىن بىلدىرەدى;

3. بۇل باقىتسىز توزاقي ادام بولعاندىقتان ٴابۋ ٴلاھاب – «وتقا ورانۋشى» دەگەن اتى زاتىنا لايىق بولىپ تۇر[3].

مَا أَغْنَى عَنْهُ مَالُهُ وَمَا كَسَبَ

2.ونىڭ مالى دا، كاسىبى دە وزىنە پايدا بەرمەدى.

وعان جيناپ-تەرگەن مال-دۇنيەسى دە، اتاق-ابىرويى دا تۇك پايدا بەرمەيدى. يبن ابباس (ر.ا.): «كاسىبى» دەگەن بالا-شاعاسى. سەبەبى، بالا – ادامنىڭ كاسىبى»، – دەيدى. ريۋاياتتا: «اللا ەلشىسى (س.ع.س.) ٴوز جۇرتىن يمانعا شاقىرا باستاعان كەزدە، ٴابۋ ٴلاھاب: «باۋىرىمنىڭ بالاسى شاقىرىپ جۇرگەن نارسە شىن بولىپ شىقسا، مەن مال-دۇنيە مەن بالا-شاعامدى قۇربان ەتىپ ازاپتان جانىمدى امان الىپ قالامىن»، – دەيدى. سوندا وسى ايات ۋاحي ەتىلدى[4].

ٴال-الۋسي: «ٴابۋ ٴلاھاپتىڭ ٴۇش ۇلى: ۇتبا، مۇعتاب جانە ۇتايبا بار ەدى. مەككە ازات ەتىلگەن كۇنى العاشقى ەكى ۇلى يمان ەتتى. جانە حۋناين جانە تايف جورىقتارىنا قاتىستى. ال، ۇتايبا يمان ەتپەدى. ۇتايبانىڭ ايەلى اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.) قىزى ٴۇممۋ كۇلسىم ەدى. ال، اپكەسى رۋقيا ۇتبانىڭ ايەلى بولاتىن. وسى سۇرە تۇسكەن كەزدە ٴابۋ ٴلاھاپ ۇلدارىنا: «سەن ەكەۋىڭ مۇحاممەدتىڭ قىزدارىمەن اجىراسپاساڭدار، ماعان حارامسىڭدار»، – دەيدى. ولار اكەسىنە كونىپ، اجىراسىپ كەتەدى. ۇتايبا اكەسىمەن شامعا اتتانىپ بارا جاتىپ: «مەن مۇحاممەدكە بارىپ، ونى قورلايمىن»، – دەپ: «ۋا، مۇحاممەد! مەن سەنىڭ سوزدەرىڭە سەنبەيمىن»، – دەپ پايعامبارىمىزدىڭ قارسى الدىنا تۇكىرىپ، ٴۇممۋ كۇلسىممەن سول ارادا اجىراسادى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) اشۋلانىپ: «راببىم، وعان ٴوزىڭنىڭ يتتەرىڭنىڭ ٴبىرىن ايداپ سال»، – دەپ دۇعا جاسادى. وسى ساپاردا بەيباقتى ارىستان جىرتىپ تاستاعان ەدى.

سَيَصْلَى نَارًا ذَاتَ لَهَبٍ

3.ول جاقىن ارادا جالىنداعان وتقا كىرەدى.

ال، ٴابۋ ٴلاھابتىڭ جاعدايى قۇران ۋادە ەتكەندەي بولدى. بادر شايقاسىنان كەيىن جەتى كۇننەن سوڭ وبا سياقتى جۇقپالى اۋرۋدان ٴولدى. ول ٴۇش كۇن كومىلمەي جاتىپ قالدى. ساسي باستاعان سوڭ، ماسقارا بولۋدان قورقىپ قازىلعان شۇڭقىرعا تاياقپەن يتەرىپ تاستاپ، وتباسى ٴۇستىن تاسپەن كومىپ تاستادى.

وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ

4.ايەلى وتىن كوتەرىپ كىرەدى.

ونىڭ «سوقىر» ايەلى ٴۇممۋ جاميل وسەك تاسىپ، ادامدار اراسىنا دۇشپاندىق پەن وشپەندىلىك سالۋمەن الەك ەدى. ٴابۋ ساۋد: «ول ٴبىر بۋما تىكەن الىپ تۇندەلەتىپ زيانكەس جاساۋ ٴۇشىن پايعامبارىمىزدىڭ جولىنا جايىپ تاستايتىن»، – دەيدى.

فِي جِيدِهَا حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ

5.ونىڭ موينىندا – ەسىلگەن ارقان بولادى.

قيامەت كۇنى ازاپتالۋى ٴۇشىن مىقتى ارقان مويىنا سالىنادى. مۇجاھيد: «تەمىردەن نوقتا» دەسە، يبن مۋساياب: «ونىڭ جاۋھاردان وتە باعالى القاسى بولاتىن ول: لات جانە ۋززامەن انت ەتەمىن، مۇنى مۇحاممەدكە دۇشپاندىق جولىندا جۇمسايمىن، – دەيتىن»، – دەيدى.



[1]    شۇعارا سۇرەسى، 214-ايات
[2]    قۇرتۋبي 20/236
[3]    تافسير حازين 4/317
[4]    مۇحتاسار يبن كاسير 3/690

 

سەرىكباي قاجى وراز
date22.11.2017readCount1832printباسىپ شىعارۋ