يسلام جانە ۇلتارالىق قاتىناس

يسلام ٴدىنىن بۇگىندە الەمنىڭ 120 شاقتى ەلىندە ٴبىر جارىم ميلليارد مۇسىلمان ۇستانادى. ول 28 مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك نە رەسمي ٴدىنى بولىپ تابىلادى. يسلام دىنىندەگى نەگىزگى ۇستانىم  ̶ بەيبىتشىلىك. قۇرانداعى «ٴاي، ادامدار! ٴبىز سەندەردى ٴبىر ەر مەن ٴبىر ايەلدەن جاراتتىق. بىر-بىرلەرىڭدى تانۋ ٴۇشىن ۇلتتار مەن ۇلىستارعا بولدىك. اللانىڭ نازارىندا ەڭ ارتىق تۇرعان ادام  ̶  تاقۋالىقتى ەڭ جاقسى ۇستانعاندار. اللا بىلەدى ٴارى بارىنەن حاباردار»[1] دەگەن اياتتا نازار اۋداراتىن ماسەلە بارشا ادامداردىڭ ادام اتا مەن حاۋا انادان تاراي وتىرىپ، كەيىننەن ٴتۇرلى ۇلتتار مەن ۇلىستارعا بولىنگەنى. الايدا، ول ايىرماشىلىق ٴوزارا جاۋلاسۋ، دۇشپان بولۋ ٴۇشىن ەمەس قايتا ٴبىر-بىرىن تانۋ، ٴوزارا ٴتۇسىنىسۋ، بەيبىتشىلىكتە بىرگە ٴومىر ٴسۇرۋ، كومەك بەرىسۋ ٴارى مادەنيەت الماسۋ ٴۇشىن دەلىنگەن. قۇران بويىنشا ۇلتتاردىڭ ٴبارى بىردەي، ادامدار ٴۇشىن جاقسىلىق پەن تاقۋالىقتا بىر-بىرىنە بولىسۋ نەگىز بولىپ تابىلادى[2].

ۇلت پەن ٴناسىلدى تاڭداۋ ادامنىڭ ٴوز ەركىندەگى جاعداي ەمەس. وسى سەبەپتى ولار ەڭ تابيعي قۇقىقتارى مەن ەركىندىكتەرىنەن قول ۇزە المايدى. وسى سەكىلدى ٴتىل مەن ٴدىني سەنىم ەرەكشەلىكتەرى دە ٴاربىرىنىڭ ٴومىر سۇرۋگە دەگەن قۇقى مەن وي بوستاندىعى، ٴسوز بوستاندىعى، نانىم-سەنىم مەن ار-ۇجدان ەركىندىگى سەكىلدى قۇقىقتارىنان ايىرمايدى.

يسلام سەنىمى بويىنشا ادامداردىڭ ٴبارى  ̶ ادام اتانىڭ پەرزەنتتەرى. ادام اتا بولسا توپىراقتان جاراتىلعان. ەندەشە، ٴبىر نەگىزدەن تارايتىن ادامدار بىر-بىرىمەن باۋىر بولىپ تابىلادى. ۇلتى قانداي بولسا دا ارالارىندا قانداي دا ٴبىر ارتىقشىلىق جوق. يسلام بىر-بىرىمەن تەڭ ادامداردى تەك جاقسىلىقتا جارىسۋعا شاقىرۋدا[3]. ياعني ادامنىڭ ارتىقشىلىعى ونىڭ تەگىمەن بايلانىستى قاراستىرىلمايدى، كەرىسىنشە ۇلگىلى، ٴتارتىپتى ٴومىر سۇرۋىمەن، قوعامعا پايدالى ىزگى ىستەر اتقارۋىمەن بايلانىستىرىلادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ۇلت پەن ۇلتتى بىر-بىرىنە ايداپ سالۋدىڭ، ارالارىنا ارازدىق وتىن جاعۋ، قاقتىعىس تۋدىرىپ، قاناۋشىلىق پەن دۇشپاندىقتىڭ يسلامدا ورنى جوق. مۇحاممەد پايعامبار دا (س.ع.س.) ٴوزىنىڭ حاديستەرىندە ۇلتتاردىڭ بىر-بىرىمەن تەڭ ەكەندىگىن شەگەلەپ تۇسىندىرگەن: «ٴاي، ادامدار! جاراتۋشى يەلەرىڭ ٴبىر، اتالارىڭ دا ٴبىر. ارابتىڭ اراب ەمەستەن، اراب ەمەستىڭ اراب ۇلتىنان، اق ٴناسىلدىنىڭ قارادان، قارا ٴناسىلدىنىڭ اقتان ارتىقشىلىعى جوق. ارتىقشىلىق تەك تاقۋالىقتا»[4].

بايقاپ قاراساق، يسلام ادامداردىڭ و باستان بىر-بىرىمەن باۋىر ەكەندىگىن العا تارتا وتىرىپ، ٴوزارا باۋىرلاستىققا، تاتۋلىققا، بەيبىت قاتار ٴومىر سۇرۋگە شاقىرادى. سوندىقتان دا جاقسىلىقسۇيگىشتىك پەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردىڭ (اھلاق) يسلامدا الار ورنى ەرەكشە. حازىرەت پايعامبار دا ٴوزىنىڭ ومىرلىك تاجىريبەلەرىندە ادامداردىڭ تەگىنە، ۇلتىنا قاراپ ولارعا ارتىقشىلىق بەرگەن جوق. ماسەلەن، مەككە ازات ەتىلگەن ۋاقىتتا قۇرايىش رۋىنان نەبىر ابزال تۇلعالار بار بولعانىنا قاراماستان، ەفيوپيالىق قارا ٴناسىلدى قۇل بولعان، كەيىن باسىنا بوستاندىق بەرىلگەن حازىرەت ٴبىلالدى وزىنە ازانشى ەتىپ تاعايىندادى. بۇل جەردە ول ادامنىڭ ىقىلاستىلىعى مەن شىنايىلىعى، داۋىسىنىڭ جاعىمدىلىعى مەن ىسىنە تىڭعىلىقتىعى نەگىزگە الىنعان.

يسلام بويىنشا «ساۋاپتى امالدارىنىڭ ازدىعىنان ارتتا قالعان ادامدى تەگى العا وزدىرا المايدى». بۇل جەردە ادامنىڭ ۇرپاعىنىڭ كوپتىگى، بايلىعى مەن داۋلەتى، تانىمالدىعى دا ەسەپكە الىنبايدى.

ارداقتى مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.) مۇسىلمانداردى ۇلتىنا ٴبولىپ- جارماستان بارىنە ۇمبەت دەگەن ٴبىر عانا تۇسىنىك اياسىندا قارادى. ماڭايىنا تەك اراب ۇلتىنان عانا ادام جينامادى. ۇلتى پارسى ٴسالمان، ەفيوپيالىق ٴبىلال، يۋدەي ۇلتىنان ابدۋللا يبن ٴسالام جانە تاعى باسقا ۇلتتاردان سەرىكتەرى بولدى. بۇل يسلامدا ۇلتقا ٴبولىنۋدىڭ قابىلدانبايتىندىعىن اڭعارتادى. دەگەنمەن، ۇلت رەتىندە جاراتىلۋ و باستان جاراتۋشىنىڭ تاڭداۋى. سوندىقتان ٴار ۇلت ٴوزىنىڭ سالت-ساناسى مەن ٴداستۇر، عۇرپىن ساقتاۋى كەرەك. ٴداستۇر مەن مادەنيەت  ̶  ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودى. سانا، تاعىلىم، تاربيە، تىرشىلىك ەرەجەسى رەتىندە ەل زەردەسىنە رۋحاني بايلىق، ونەگە تاجىريبەسىن سىڭىرۋدە ٴسالت-داستۇردىڭ ورنى ەرەكشە. ٴسالت-داستۇردىڭ ەل اراسىنداعى تالىمدىك، تاربيەلىك، حالىقتىق ٴمانى زور. حالىقتىڭ اتادان بالاعا كوشىپ، دامىپ وتىراتىن تاريحي الەۋمەتتىك، مادەني-تۇرمىستىق، كاسىپتىك، سالت-سانا، مىنەز-ق ۇلىق، تالىم-تاربيە جانە رۋحاني ىس-ارەكەتىنىڭ كورىنىسى ٴداستۇر ارقىلى تانىلادى. سالت-داستۇرگە باي ەل  ̶  مادەنيەتىنىڭ دە باي ەكەنىن اڭعارتادى.

بۇگىنگى كۇنى الەمدە يسلام ٴدىنىن ۇستاناتىن ۇلتتار كوپ. قازاقستاندا 25 شاقتى ۇلت مۇسىلمان سەنىمىندە. كوپ ۇلتتى ەلىمىزدە ۇلتتار اراسىنداعى ىنتىماقتى جاراستىرۋدا يسلام ٴدىنىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. يسلام نانىم-سەنىمىنە، ۇلتىنا، ناسىلىنە قاراماستان دوستىق پەن تاتۋلىقتى، ىقتىماقتاستىقتى، بەيبىتشىلىكتى جوعارى باعالايتىن ٴدىن رەتىندە بۇگىندە كوپتەگەن ۇلتتاردىڭ بەيبىت قاتار ٴومىر ٴسۇرۋىن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. مۇسىلماندار «ٴبىر جازىقسىز جاندى ٴولتىرۋ بۇكىل ادامزاتتى قىرعانمەن تەڭ» دەگەن قۇران اياتىن بويتۇمار ەتە وتىرىپ، يسلامدى لاڭكەستىكپەن، ەكسترەميزممەن بايلانىستىراتىن بارلىق ايىپتاۋلاردى جوققا شىعارادى.

قازاقستان ەل بىرلىگى مەرەكەسىن بەكەرگە ساقتاپ قالعان جوق. ويتكەنى ٴبىر شاڭىراق استىندا تۇرىپ جاتقان كوپ ۇلتتار، وزگە ٴدىن وكىلدەرى مەن ەتنوستاردىڭ تاتۋلىعى مەن بىرلىگىن جاراستىرۋ ەشقاشان كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. وتكەن تاريحىمىزعا تاعزىم دا، بۇگىنگى باقىتىمىزعا ماقتانىش تا، گۇلدەنگەن كەلەشەككە سەنىم دە، ماڭگىلىك ەلۋ بولۋ مۇراتى دا، تۇراقتىلىق تا وسى ۇلان بايتاق دالانىڭ يەسى بولعان قازاق حالقىنىڭ  ٴوزىن ۇلت رەتىندە ساقتاپ، رۋحاني قايتا تۇلەۋى مەن جاڭعىرۋ دا ەلدەگى وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن ىمىرالاستىعىمەن، تاتۋ تىرشىلىگىمەن تىعىز بايلانىستى. سوندىقتان يسلام سەنىمىنىڭ ەتنوستار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردا ٴاردايىم بەيبىتشىلىكتى تۋ ەتىپ، ٴوزارا تۇسىنىستىك مادەنيەتىن جوعارى قويۋىنىڭ ٴمانى زور.



[1] «حۋجۋرا»ت سۇرەسى، 13-ايات.
[2] «ٴمايدا» سۇرەسى، 2-ايات.
[3] «باقارا» سۇرەسى، 148-ايات.
[4] يبن ٴحانبال، 2، 361

 

ايدوس يمانتاي
date09.11.2017readCount1762printباسىپ شىعارۋ