پايعامبار (س.ع.س) ورناتقان ٴدىنارالىق كەلىسىم

پايعامباردىڭ (س.ع.س.) باسقا ٴدىن وكىلدەرىمەن جاساعان قارىم-قاتىناسىن قۇرانداعى: «كافيرۋن» سۇرەسىندەگى «سەندەرگە ٴوز دىندەرىڭ ماعان ٴوزىمنىڭ ٴدىنىم» اياتى انىق باياندايدى. ول زامانداردا اراب جازيراسىنىڭ حالىقتارى ٴتۇرلى ٴدىندى ۇستاندى. ولاردىڭ اراسىندا حريستياندار، ياحۋديلەر، وتپاراستار، پۇتپاراستار جانە سول سياقتى ت.ب. سەنىم ۇستانۋشىلار بولدى. پايعامباردىڭ وسى زامانداردا باسقا ٴدىن ادامدارىنا كورسەتكەن تولەرانتتىلىعى پاراساتتى ادام ٴۇشىن ۇلكەن عيبرات.

پايعامباردىڭ  قالاعان ٴدىنارالىق كەلىسىمىن كورىپ، تۇسىنە بىلمەك ٴۇشىن يسلام تاريحىنداعى «ٴمادينالىق كەلىسىم» اتتى پاراعىنان مىسالى كەلتىرەيىك. ارينە، مۇسىلمانداردىڭ كوسەمى بۇدان بۇرىنعى مەككەدە وتكىزگەن ون ٴۇش جىلىندا دا باسقا سەنىم يەلەرىنە تولەرانتتىلىق كورسەتتى. مىسالى، يسلامدى العاش ناسيحاتتاعان جىلدارىندا دا مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.) پۇتپاراستاردىڭ اراسىندا ٴوزىنىڭ ادىلدىگى، سەنىمدىلىگى مەن توزىمدىلىگىنىڭ ارقاسىندا «مۇحاممەد ٴامين» (سەنىمدى مۇحاممەد) اتانعان بولاتىن.

دەگەنمەن، ٴبىز مەدينەلىك كەزەڭدى جايدان جاي الىپ وتىرعانىمىز جوق، بۇل ۋاقىتتا يسلام مۇسىلمان مەملەكەتىنىڭ رەسمي ٴدىنى، ال پايعامبار زاڭ شىعاراتىن قۇقىققا يە بولعان.

سونىمەن «ٴمادينالىق كەلىسىم». مەدينەلىك كەلىسىمدى تاريحشىلار كەيدە – «ساحيفا» دەپ تە اتايدى. ارابشا ماعىناسى – پاراق دەگەن ٴسوز، ياعني، كەلىسىم پاراق بەتىنە جازىلعان سوڭ سولاي اتىلىپ كەتكەن. راسىندا دا، ٴمادينالىق كەلىسىم مۇسىلمانداردىڭ تولەرانتتىلىعىنا انىق مىسال. سەبەبى، پايعامبار (س.ع.س.) ٴمادينا شاھارىنا قونىستانعان سوڭ جاي ٴدىني كوسەم عانا ەمەس، ول ەندى مۇسىلمان مەملەكەتىنىڭ ساياسي باسشىسىنا اينالدى. دەمەك، بۇل مەملەكەتتىڭ وزىنە ٴتيىس ناقتى شارتتارى مەن زاڭدارى قابىلدانۋى ٴتيىس. ول زاڭدار ونداعان جىلدار بويى بىر-بىرىمەن سوعىسىپ، قىرىق پىشاق كەلە جاتقان ٴتۇرلى تايپالار مەن ناسىلدەردىڭ اراسىن قوسىپ، قوعامدا بەيبىت ٴارى دوستىق قاتىناستى ورناتۋى قاجەت. دالىرەك ايتساق، پايعامباردىڭ (س.ع.س.) مىندەتى – مۇسىلماندار، حريستياندار جانە ياھۋديلەر مەن پۇتپاراستار جاسايتىن قوعامدا بەيبىت ٴومىردى تۇراقتاندىرۋ. وسى ماقساتتا دۇنيەگە مەدينەلىك كەلىسىم كەلدى. مۇندا مەدينەدە جاسايتىن ٴار تايپانىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن مىندەتتەرى انىق كورسەتىلدى: ولاردىڭ ٴبىرىنىڭ-بىرى الدىنداعى مىندەتتەرى مەن شەكتەۋلەرى; ەرەكشەلىكتەرى مەن قاسيەتتەرى جانە ت.ب.

بۇل كەلىسىمدى – جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان مۇسىلمان مەملەكەتىنىڭ كونستيتۋسياسى دەسەك بولادى. كونستيتۋسيا بارلىق قاۋىمدار مەن تايپالارعا تەڭ. مۇنىڭ تارماقتارىنان اۋىتقىعان نەمەسە ونى ورىنداماعان ارەكەت – ٴدىنبۇزۋشىلىق جانە وپاسىزدىق بولىپ سانالدى. وسىلايشا مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.) بىرنەشە ٴدىندى ٴبىر اراعا جيناپ، ٴبىر مەملەكەت، ٴبىر قوعام قۇرا ٴبىلدى.

كەلىسىمىڭ ٴبىرىنشى جانە باستى تارماعى – ٴمادينا تۇرعىندارىنىڭ بارلىعى – مۇسىلماندار جانە كەلىسىم جاساسقان حريستياندار، ياھۋديلەر، پۇتپاراستار «ٴبىرتۇتاس قوعام» دەپ جاريالاندى. ادامداردىڭ ۇلتىنا، شىققان تەگىنە، ٴدىنى مەن تىلىنە قاراماستان بارلىعى مەدينەنىڭ ازاماتتارى سايىلدى. بۇگىندە ٴدال وسى جاعدايدى پليەتنوستى جانە پوليكونفەسسيونالدى قازاقتان قوعامىندا قالىپتاسقان احۋالمەن سالىستىرۋعا بولادى.

مەملەكەتىمىزدەگى كونفەسسيالىق جانە ۇلتارالىق جاعداي، وزگە ەلدەردەگى سياقتى كوبىنە مەملەكەت ىشىندەگى جانە سىرتتاعى ساياسي، ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق جاعدايعا تاۋەلدى ەكەنى ٴمالىم. سونىمەن قاتار، ول مەملەكەتتىڭ ىشىندەگى 130 استام ەتنوسى بار ۇلتارالىق جانە 18 كونفەسسياسى بار ٴدىنارالىق قارىم-قاتىناسقا دا تاۋەلدى. سوندىقتان، بۇل تۇرعىدان ٴبىزدىڭ مەملەكەتىمىز قولىنا تاۋەلسىزدىك تۋىن العان ساتتەن باستاپ قوعامدىق-ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىمەن، ٴتۇرلى ۇلتتار مەن دىني-سەنىم كونفەسسيالار اراسىنداعى تاتۋلىق جانە بىرلىگىمەن ەرەكشەلەنىپ وتىر. بۇل ٴۇشىن مەملەكەت تاراپىنان كونفەسسياارالىق سەنىم مەن قوعامدا قالىپتاسقان تولەرانتتىلىق احۋالىنا، سىندارلى سۇحباتقا قولداۋ كورسەتۋ جانە ٴدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جاڭادان ارنايى قۇرىلعان ٴدىن ىستەرى مينيسترلىگىنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ٴبىرى ٴدىن سالاسىندا مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇرگىزۋ بولىپ وتىر. ويتكەنى جوعارىدا ايتقانىمىزداي پوليەتنوستىق جانە پوليكونفەسسيالىق قازاقستاندىق قوعام جاعدايىندا سان الۋان ٴدىني كونفەسسيا وكىلدەرىنىڭ بىرى-بىرىمەن ٴۇنقاتىسۋى، سونداي-اق، ولاردىڭ مەملەكەتپەن اراقاتىناسى دۇرىس جولعا قويىلۋى اسا ماڭىزدى الەۋمەتتىك ماسەلە. وسى ماقساتتا ٴدىن ىستەرى مينيسترلىگى ەلدەگى ٴتۇرلى ٴدىني بىرلەستىكتەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ، ولارمەن بىرىگە جۇمىس جاساۋدا.

بۇگىنگى قازاق جەرىندە بولىنبەيتىن ٴبىرتۇتاس «ٴبىر ەل – ٴبىر تاعدىر» كونسەپسياسىمەن ۇندەسكەن جاعدايدىڭ ارقاسىندا تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن ۇلتتار مەن دىندەردىڭ ٴوزارا بايلانىستىڭ تۇراقتى مودەلى قالىپتاستى دەپ داۋىستاپ ايتا الامىز. وسى كونفەسسياارالىق تۇراقتىلىق پەن ەتنوسارالىق بىرلىكتى ساقتاۋ، ونى ودان ٴارى دامىتۋ كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ٴبىرى بولىپ قالا بەرمەك. 

سۇلتانمۇرات ابجالوۆ
date08.11.2017readCount1151printباسىپ شىعارۋ