ارتىق سالماققا قارسى 15 ازىق

قازىرگى ديەتولوگيا سالاسىنىڭ ماماندارى ارتىق سالماقتى جەڭۋگە كومەكتەسەتىن ونىمدەر قاتارىن تىزبەكتەپ بەرۋدە. ياعني، دەنەدەگى ارتىق مايدان ارىلۋعا تەك «عاجايىپ» اسەرلى دارى-دارمەكتەر عانا ەمەس، سونىمەن قاتار، كالوريالىعى از ونىمدەر دە ىقپال ەتە الادى.  از كالوريا – بۇل بارىنشا شارتتى قاسيەت. ٴبىز ايتقالى وتىرعان ونىمدەردىڭ ٴارقايسىسى وزدەرىنىڭ جەكە تاعامدىق قۇندىلىعىنا يە، تيىسىنشە، ولاردىڭ بارلىعى دا تومەن كالوريالى بولماۋى مۇمكىن.

مۇنداي تاعامداردىڭ مولەكۋلالىق قۇرىلىمىنىڭ ارتىقشىلىقتارىنا بايلانىستى، ادام اعزاسى بۇل ونىمدەردى قورىتۋعا كوپ مولشەردە ەنەرگيا جۇمسايدى، سونىڭ ەسەبىنەن اعزاداعى ماي ۇلەسى تومەندەيدى. ايتۋلى تاعامداردى تۇتىنۋدىڭ ايىرماشىلىعى مەن كيلوكالوريالاردى تەرىس جاعىنا قايتارۋىنا بايلانىستى، تەرىس كالوريالى نەمەسە ارتىق مايدان ارىلتاتىن ونىمدەر دەپ اتايدى.

ادامس كەستەسى: ارتىق سالماقتان ارىلتاتىن ونىمدەر

امەريكالىق ديەتولوگ مايكل ادامس ارتىق سالماقتان ارىلتاتىن ەڭ ٴتيىمدى اسەرگە يە، تومەن كالوريالى ونىمدەرگە بايلانىستى سۇراقتار توڭىرەگىندە كوپ جۇمىستار جاساعان. ول تاعامدىق قۇندىلىقتاردىڭ ارتۋ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ، دەنەدەگى مايلاردى ىدىراتۋعا، ادام اعزاسىنداعى مەتابوليكالىق پروسەستەردى جەدەلدەتۋگە، سونىمەن قاتار، ونى بارلىق قاجەتتى زاتتارمەن قانىقتىرۋعا كومەكتەسەتىن تاعامدار ٴتىزىمىن جاساعان. كەستە قۇرامىنا از كالوريالى قۇرامعا يە ونىمدەر كىرگەن، ولار سىڭىرىلەتىن كالوريا مولشەرىن ازايتادى جانە مەتابوليزمدى جەدەلدەتەدى.

ارىقتاۋعا ارنالعان 15 ٴونىم توپتاماسى:

- كوريسا;
- شارشىگۇلدى كوكونىستەر;
- ٴسۇت تاعامدارى;
- اناناس;
- گرەيپفرۋت;
- اۆوكادو;
- كوكوس;
- ليمون;
- سارىمساق;
- قىزاناق;
- قارا جانە جاسىل كوفە;
- ماتە جانە كوپ ٴشاي;
- بال;
- ٴتۇتاسداندى (قارا) نان.

بۇل ونىمدەردىڭ ٴارقايسىسىندا ادامنىڭ اشىقپاي جانە فيزيكالىق ٴپىشىنىن ساقتاي وتىرىپ ارتىق سالماقتان ارىلۋىنا كومەكتەسەتىن وزىندىك ارتىقشىلىقتارى بار. ەندەشە، ٴارقايسىسىنا جەكەلەي توقتالىپ وتەيىك.

ٴزىمبىر(يمبير): ساۋ اسقازان كەپىلى

ٴيمبيردىڭ ەمدىك قاسيەتتەرى ەجەلگى زامانداردان بەلگىلى. تاعامعا قولدانىلاتىن ونىڭ تامىرلارى مەتابوليزمدى جەدەلدەتۋگە كومەكتەسەدى، ادامنىڭ قان اينالىمى جۇيەسىن رەتكە كەلتىرىپ، ورگانيزمگە كوپ ەنەرگيا سىيلايدى. سونداي-اق، ول كوپتەگەن سەرگىتكىش سۋسىنداردىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ سانالادى.

ٴيمبيردىڭ مايدى كەتىرۋگە ىقپال ەتەتىن اسەرى ونىڭ قۇرامىندا جاتىر: ەفير مايلارى ىشەك قىزمەتىنىڭ ۇيلەسىمسىزدىگىمەن كۇرەسەدى، تاماقتى تەز قورىتۋعا كومەكتەسەدى، حولەستەريننىڭ ورگانيزمدە سىڭىرىلۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى جانە ونىڭ قان سارىسۋىنداعى جالپى دەڭگەيىن تومەندەتەدى.

ٴيمبيردىڭ انتيسەپتيكالىق جانە قابىنۋعا قارسى قاسيەتتەرى كوپكە بەلگىلى.  ياعني، سۋىق تييۋگە قارسى ٴيمبيردىڭ تامىرى، تۇنبالارى نەمەسە دامدەۋىشتەرى پايدالانىلادى. بۇل ەمدەلۋ جولى – ىشەكتىڭ ٴتۇيىلۋ پروسەستەرىن توقتاتىپ، ونى تازارتۋدا ماڭىزدى ٴرول اتقارادى.

كوبىندە ديەتولوگتار يمبير تامىرىن ٴشاي رەتىندە قولدانادى: جاڭا تامىردى ليمون نەمەسە بال قوسىپ ازىرلەنگەن ىستىق ٴشايعا سالىپ، بۇقتىرادى. جالپى العاندا مۇنداي سۋسىن ادام اعزاسىنا وتە پايدالى ٴارى ٴدامى دە جاعىمدى.

 

كوريسا: ارىقتاۋعا ارنالعان دامدەۋىش

ارتىق سالماقتان ارىلۋعا كومەكتەسەتىن تاعام دامدەۋىشتەرىنىڭ قاتارىندا كوريسا دا بار. ونى ەمدىك دارىلەر قۇرامىندا پايدالانۋ ەجەلگى قىتايدان كەلگەن.  ادامدى ارتىق سالماقتان قۇتقارۋداعى كوريسانىڭ كومەگى – ونىڭ قان قۇرامىنداعى گليۋكوزا مولشەرىن تومەندەتكىش قاسيەتىمەن بايلانىستى. گليۋكوزا، باسقا قاراپايىم قانت سياقتى، ەنەرگيا كوزى بولىپ تابىلادى جانە الداعى ۋاقىتتا قوسىمشا سالماق بەرۋ ٴۇشىن ادام اعزاسىندا بەلگىلى بولىگىن قالدىرۋعا قاۋقارلى.ديەتا كەزىندە گليۋكوزانىڭ نەگىزگى كوزى رەتىندە قانتتى كوريسا الماستىرا الادى.

انگليا مەن اقش ديەتولوگتارى كوريسانىڭ باياۋ مەتوبوليزمى بار ادامداردىڭ ارتىق سالماقتان ارىلۋىنا كومەكتەسىپ، مەتوبوليزم جۇمىسىن جەدەلدەتۋگە، سونداي-اق، مي قىزمەتىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى دەگەن پىكىرگە كەلگەن.

كوريسانىڭ ٴبىر ٴشاي قاسىعى ادامنىڭ كۇندەلىكتى مارگانەس پەن كالسييگە دەگەن قاجەتتىلىگىن وتەي الادى. ارتىق سالماق تاستاۋ كەزىندە يمبيرگە قاراعاندا كوريسانى تۇتىنۋ اسەرلىرەك بولماق.

ٴوز ديەتاڭىزعا كوريسانى قوسپاس بۇرىن، ەڭ الدىمەن، ونىڭ گيپەرتونيا جانە جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىمەن اۋىراتىن ادامدارعا پايدالانۋعا بولمايتىنىن ەسكەرگەن ٴجون. ودان بولەك، قىتايلىق كوريسانىڭ (كاسسيا) قۇرامىندا «كۋمارين» دەپ اتالاتىن ادام باۋىرىنا زياندى زات بار.

شارشىگۇلدى كوكونىستەر: كوبىرەك بولعان سايىن - تويىمدى

مۇنداي كوكونىستەردىڭ قاتارىنا بارىنە بەلگىلى شالعام (رەديس)، لاتۋك سالاتى جانە باسقا دا سالات تۇرلەرى، ٴتۇرلى ٴتۇستى جانە ساۆويلىق ورامجاپىراق، بروككولي، سەلدەرەي مەن جاسىل بۇرشاق كىرەدى. ادامستىڭ ۇيعارىمىنشا، بۇلار ارتىق سالماقتان ارىلۋدا ەڭ اسەرلى، ٴتيىمدى ٴونىم ٴتۇرى بولىپ سانالادى.   

اتالمىش كوكونىستەردىڭ اعزاعا اسەر ەتۋ قاعيداتى ولاردىڭ تالشىققا باي بولۋىندا جاتىر. ولار تويىمدى تاعام رەتىندە سانالىپ، ادام اعزاسى ونى ۇزاق ۋاقىت بويى سىڭىرەدى. سونداي-اق، ولاردىڭ ەنەرگەتيكالىق قۇندىلىعى اسا جوعارى ەمەس، قۇرامىنا – كەيبىر كۇردەلى كومىرسۋلار مەن بەلوكتار بار. ولاردىڭ وڭدەلۋى كەزىندە ورگانيزم كوپ كالوريانى جوعالتادى، وسىلايشا، استىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى ٴسىڭۋى سالدارىنان ادام توق بولىپ جۇرەدى. 

شارشىگۇلدى كوكونىستەردى مەتابوليزمنىڭ قالىپتى جىلدامدىعىن ساقتاۋ ٴۇشىن ۇستالاتىن قاتاڭ ديەتا كەزىندە جانە ارتىق سالماقتان ارىلۋ ماقساتىندا ۇستالاتىن ديەتا كەزىندە تۇتىنعان ماڭىزدى.

ايتۋلى كوكونىستەردىڭ كالوريالىعى تاعامدى دايىنداۋ تاسىلىنە تىكەلەي بايلانىستى بولىپ كەلەدى.

مايلى ەمەس ٴسۇت تاعامدارى -  كالسيي كوزى

مايسىز سۇزبە، ايران، قاتىق جانە قانتسىز يوگۋرتتار اعزاداعى كالسيتريول گورمونى ٴوندىرىسىن ارتتىرادى. سالماقتى ازايتىپ، دەنەدەگى ارتىق مايدان ارىلۋ ٴۇشىن بۇل تاعامداردى كۇندەلىكتى تۇتىنعان ابزال. اعزاعا كالسيدى قاجەتتى دەڭگەيدە الۋ – دەنەدەگى مايدىڭ كەتۋىنە جول اشادى.                                                                                    

اناناس: ٴدامدى ماي كەتىرۋشى وسىمدىك

اناناستىڭ پايداسى تۋرالى ديەتولوگتار بۇرىننان بەرى ايتىپ كەلەدى. ارتىق مايدىڭ كەتۋى - اناناس وسىمدىگىنىڭ قۇرامىنداعى برومەلاين فەرمەنتىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسادى. بۇل فەرمەنت، اسىرەسە، ٴقىشقىل-سۇتتى ونىمدەر، بۇرشاقتۇقىمداس جانە تەڭىز ونىمدەرىمەن بىرگە ٴتيىمدى اسەر ەتەدى. برومەلاين ادام بويىنداعى اشتىق سەزىمىن ازايتۋعا ىقپال ەتەدى. وسى تۇستا، برومەلايننىڭ تەڭدەسسىز قاسيەتتەرى تۋرالى عالىمدار اراسىندا ٴالى كۇنگە دەيىن تالاس بارىن، بىركەلكى پىكىر جوق ەكەندىگىن ايتا كەتكەن ٴجون.

اناناس تالشىقتارىنىڭ قۇرىلىمى وتە كۇردەلى بولعاندىقتان، تالشىقتىڭ ٴسىڭىرىلۋى اسقازانعا ٴبىراز قوسىمشا جۇمىس تاۋىپ بەرەدى، وسىلايشا، شارشىگۇلدى كوكونىستەر سەكىلدى، بۇلار دا مەتوبوليزمدى رەتتەپ، ادامنىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى تويىمدى ٴجۇرۋىن قامتاماسىز ەتەدى.

اناناستى مۇلدەم زيانسىز دەپ تە ايتا المايمىز. ونىڭ قۇرامىندا اسقازان جاراسى مەن قىجىلىنان زارداپ شەگەتىن ادامدارعا زيانىن تيگىزەتىن قىشقىل بار.

اۆوكادو: ەكزوتيكالىق «مايدان ارىلتۋشى»

بۇل جەمىس ٴوز قۇرامىندا بۇكىل اعزانىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋى ٴۇشىن قاجەتتى ومەگا-9 ماي قىشقىلدارىن قامتيدى. اۆوكادو مايدىڭ ەنەرگياعا اينالۋىن تەزدەتەدى جانە مەتابوليكالىق جىلدامدىعىن ارتتىرادى.

كوكوس: جۇماقتىق راحات

كوكوس ورتاشا باۋىر تريگليسەريدتەرىنە باي، باۋىر مەتابوليزمىن 30 پايىزعا دەيىن ارتتىرادى. ولار ادامنىڭ تويىمدىلىق سەزىمىن ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن ساقتاۋعا كومەكتەسەدى. كوكوس مايى، ٴسۇتى جانە ۇنى (قانت قوسىلماعاندا) قالقانشا بەزىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتادى.

ليمون: قىشقىل كومەكشى

ليمون باۋىردى تازارتۋعا جاقسى ۇلەس قوسادى، ول تىكەلەي سالماق تاستاۋعا كومەكتەسەدى. ويتكەنى، باۋىر - مايلاردى وڭدەۋگە، قورەكتى سىڭىرۋگە قاتىساتىن جاۋاپتى ورگانداردىڭ ٴبىرى.

گرەيپفرۋت: پايدالى سيترۋستى ماي كەتىرگىش

سيترۋستى وسىمدىكتەردىڭ ىشىندە س ٴۆيتامينى گرەيپفرۋتتا كوپ. اسكوربين قىشقىلى بۇلشىقەت جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. گرەيپفرۋت، اناناس سياقتى ارتىق مايدان ارىلتۋعا جانە زات الماسۋعا جاقسى كومەكتەسەدى. ارتىق سالماقتان ارىلۋ جولىندا كۇنىنە گرەيپفرۋتتىڭ  150 گرامم مولشەرىن تۇتىنسا جەتكىلىكتى. 

عالىمدار گرەيپفرۋتتى كەيبىر انتيدەپرەسسانتتار مەن بالا كوتەرتپەيتىن دارىلەرمەن بىرگە پايدالانۋ ٴتيىمسىز ەكەنىن ايتۋدى.

سارىمساق: يممۋنيتەت قولداۋشىسى

بۇل ٴونىم وزدىگىنەن ارتىق سالماقتى جويا دا، قوسا دا المايدى.

كوپتەگەن ديەتالارعا سارىمساقتىڭ قوسىلۋى ەكى فاكتورعا بايلانىستى. بىرىنشىدەن، سارىمساقتى دامدەۋىش رەتىندە پايدالانۋ ديەتالىق ٴمازىردى ٴارتاراپتاندىرۋعا ات سالىسادى. ەكىنشىدەن، ول قابىنۋعا قارسى جانە يممۋنومودۋلياسيالىق فۋنكسيالارعا يە.

تاماقتانۋعا ديەتالىق شەكتەۋلەردى قويعان كەزدە اعزا يممۋنيتەتتى السىرەتەدى، دەمەك، سارىمساق ٴتۇرلى ديەتالارعا قوسىمشا كومەك رەتىندە ٴتيىمدى.

سارىمساقتى تۇتىنۋدىڭ بىرنەشە شەكتەۋلەرى بار: جۇرەك اۋرۋىندا، گاستريت جانە ديەتادا اششى تاعامعا جول بەرمەيتىن اسقازان-ىشەك جولدارىنىڭ باسقا اۋرۋلارىندا.

قىزاناق: ل-كارنيتين كوزى

قىزاناق س ٴۆيتامينى مەن فيتوحيميالىق ليكوپيندى قۇرايدى جانە l-carnitine امينقىشقىلىنىڭ ٴوندىرىسىن ىنتالاندىرادى. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي، كارنيتين مايدان ارىلۋ پروسەسىن تەزدەتۋگە كومەكتەسەدى.

كروسسفيت — بارىنە قولايلى جاڭا سپورت ٴتۇرى. بۇل سپورتتىڭ ەڭ جاقسى باعدارلاماسى – ٴۇي جاعدايىنداعى جاتتىعۋ ٴتۇرى. ول جاتتىعۋلار ادامدى تەك ارتىق سالماقتان ارىلتىپ قانا قويماي، جيناقى كورسەتۋگە ىقپال ەتەدى.

ماتە جانە كوك ٴشاي: تابيعي انتيوكسيدانتتار

بۇل سۋسىندار سالماق تاستاۋ جولىنداعى نەگىزگى «ديەتالىق»، تومەن كاللوريالى كومەكشىلەر بولىپ سانالادى. ولاردىڭ قاسيەتىن ايتقاندا، ەڭ ٴبىرىنشى اعزاعا ەشقانداي زيانسىزدىعىن اتاعان ٴجون. سونداي-اق، ٴوت ايداتقىش جانە سەرگىتكىش قاسيەتتەرگە يە. ماتە دە، كوك ٴشاي دا ارتىق سالماقتان ارىلۋ كەزىندەگى تەرى، شاش، جالپى دەنەنىڭ ادەمىلىگىن ساقتايتىن انتيوكسيدانت بولىپ سانالادى.

 

كوفە: جاڭا، تەكسەرىلگەن ٴادىس

قارا جانە جاسىل كوفە سۋسىن رەتىندە پايدالانىلادى. قارا كوفە زات الماسۋدى تەزدەتەتىن كوفەينگە باي. كەپتىرىلمەگەن، جاسىل ٴتۇستى كوفە دانىندە كوفەين مولشەرى ازداۋ بولادى. ەسەسىنە ولاردا سالماق ازايتىپ، تابەتتى باقىلايتىن حلوروگەندىك قىشقىل مولشەرى جوعارى.  كوفە، كوك ٴشاي سەكىلدى مىقتى انتيوكسيدانت بولىپ سانالادى. ونى تۇتىنۋ – ارتىق سالماقتان ارىلۋعا، اعزانى سەرگىتۋگە كومەكتەسەدى.

ديەتالىق مازىردە كوفە مەن سارىمساقتى ٴبىر ۋاقىتتا پايدالانۋعا بولمايدى، سەبەبى، ەكەۋى بىردەي جۇرەككە اۋىرلىق اكەلەدى.

ارتىق سالماقتان ارىلۋ كەزىندەگى بال ٴونىمى

اتالمىش ٴونىمدى ماماندار ديەتالىق تاماقتانۋ كەزىندە قانتتىڭ ورنىنا تۇتىنۋعا كەڭەس بەرەدى. بىرىنشىدەن، دەنساۋلىققا زيان تيگىزبەيدى، ەكىنشىدەن، قانتتان ايىرماشىلىعى – تەك گليۋكوزانىڭ عانا بولۋى، سونداي-اق، بال – ۆيتاميندەر مەن الۋان ٴتۇرلى مينەرالداردىڭ كوزى بولىپ ەسەپتەلەدى.  

ديەتولوگيادا بالدىڭ پايدالى تۇستارى رەتىندە: ونىڭ ديەتالىق تاعامداردى تۇتىنۋ كەزىندە اعزاداعى الماسۋ پروسەستەرىن جىلدامداتىپ، اعزانىڭ تەز قالىپقا كەلۋىن قامتاماسىز ەتە الاتىندىعى كوزدەلەدى.

ديەتالىق مازىرىڭىزدە وزگە قانتتى تاعامدار بولماسا، كۇنىنە ەكى قاسىق بال تۇتىنۋ جەتكىلىكتى. جاقسى فيزيكالىق ٴپىشىندى ۇستاپ، مەتابوليزم پروسەستەرىن جەدەلدەتۋگە بالدان ازىرلەنگەن سۋسىنداردىڭ (ليمون، كوريسا، ٴيمبيردىڭ ۇيلەسۋىمەن) ماڭىزى زور. بالدى گۇلدى وسىمدىكتەرگە جانە ومارتاشىلىق ونىمدەرگە اللەرگياسى بار ادامداردىڭ تۇتىنباعانى ابزال.

 

ٴتۇتاسداندى نان: تاماقتانۋ نەگىزى

ارتىق سالماقتان ارىلۋ كەزىندە اس قورىتۋ پروسەسىنە كومەكتەسەتىن تاپتىرماس ٴونىم - ٴتۇتاسداندى نان. ٴتۇتاسداندى نان تومەنگى گليكەميالىق يندەكستەن تۇرادى، ول بۋتەربرودتار دايىنداۋدا جانە تاڭەرتەڭگى جانە تۇسكى اس كەزىندە باياۋ كومىرسۋلاردىڭ قوسىمشا كوزى بولىپ تابىلادى.

قارا ناندى ٴاردايىم تۇتاس داننەن عانا ازىرلەمەيدى، كەي جاعدايلاردا تۋرا قارا نان سياقتى كورىنەتىندەي ارنايى نان بوياعىشتاردى پايدالانىپ پىسىرەدى.

ارتىق سالماقتان ارىلۋعا كومەكتەسەتىن ونىمدەر تەك جوعارىدا اتالعاندارمەن عانا شەكتەلمەيدى. ولاردان بولەك، ارىقتاۋعا كومەكتەسەتىن قانشاما وسىمدىكتەر مەن كوكونىستەر، دامدەۋىشتەر بار. دەگەنمەن، اتالمىش ٴتىزىم ديەتولوگتار ٴۇشىن بازالىق ٴتىزىم بولىپ ەسەپتەلەدى، سەبەبى بارلىق ديەتا تۇرلەرىندە قولدانىلاتىن نەگىزگى ٴونىم تۇرلەرى – وسىلار.

ديەتالىق ونىمدەردى تۇتىنۋ بارىسىندا ٴاربىر تاعامنىڭ جەكە قاسيەتتەرىنە ٴمان بەرىپ، قارسى كورسەتىلىمدەرىن ەسكەرگەن ٴجون. دارىگەر-ديەتولوگتاردىڭ كەڭەسىن ەسكەرە وتىرىپ، ونىمدەردى ساۋاتتى تۇتىنۋ – ماقساتقا ەشقانداي زيان شەكپەستەن، لايىقتى جەتۋدىڭ كەپىلى.

كومپلەكستى ارىقتاۋ دۇرىس تاماقتانۋدى عانا ەمەس، تۇراقتى تۇردە سپورتپەن اينالىسۋدى دا تالاپ ەتەتىنىن ەستەپ شىعارماۋ قاجەت. تەك دۇرىس تاڭدالعان ديەتالىق ٴمازىر مەن فيزيكالىق جاتتىعۋلاردىڭ ۇيلەسىمدىلىگى ارقاسىندا عانا ادام ٴوز قالاعان دەنە پىشىمىنە قول جەتكىزە الادى.

date02.11.2017readCount1612printباسىپ شىعارۋ