قارقارالىداعى قۇنانباي مەشىتى

 

قازاقتىڭ قۇتتى دا قۇنارلى ولكەسىنىڭ ٴبىرى – قارقارالى. ٴوڭىر تابيعاتىمەن عانا ەمەس، تاريحي ورىندارىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. سونداي ساۋلەتتى ٴارى تاريحي نىساننىڭ ٴبىرى – قۇنانباي مەشىتى. مەشىت تاريحى ٴوز زامانىنىڭ قاھارمان-قايراتكەرى قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. دەرەككە سۇيەنسەك، مەشىت قۇرىلىسى 1850 جىلى باستالىپ، 1851 جىلى تولىق سالىنىپ بىتكەن. ونىڭ قۇنانباي اتىمەن بايلانىستى بولۋىنىڭ سىرى نەدە؟

قارقارالىدا مەشىت سالۋ جونىندەگى اڭگىمە حالىق اراسىندا 1847 جىلى قoزعالىپ، سول كەزدەگى رۋ باسشىلارى سiبiر قازاقتارىنىڭ شەكارا باسقارماسىنا حات جولدايدى. وعان توبىقتى رۋىنان قۇنانباي دا بار، 16 بولىس قول قويعان ەكەن. مەشىت قۇرىلىسى ٴۇشىن حالىقتان قاراجات جينالعانى تۋرالى دەرەكتەر دە بار. ال 1849 جىلى قارقارالى ۋەزىنە اعا سۇلتان بولىپ سايلانعان قۇنانباي وسكەنباي ۇلى ەڭ ٴبىرىنشى كەزەكتە ۇلت مۇقتاجدىعىنا قاتىستى يگى شارالارمەن اينالىسۋدى قولعا الادى. بۇل ٴبىر جاعىنان قۇنانباي قاجىنىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان ارماندارىنىڭ ٴبىرى – قازاق بالالارىنىڭ ساۋاتىن اشۋ ەدى. سوندىقتان دا، اعا سۇلتاندىققا وتىرعان قۇنانباي مەشىت قۇرىلىسىن ٴوز قولىنا الىپ، باس-اياعىنا دەيىن تىڭعىلىقتى قاداعالاعاندىقتان، مەشىت – حالىق اراسىندا قۇنانباي مەشىتى اتالىپ كەتكەن. اعا سۇلتان قۇرىلىس تۋرالى 1850 جىلدىڭ 7 قاڭتارىندا ٴسىبىر قازاقتارىنىڭ شەكارا باستىعى كلەيست مىرزاعا جازعان حاتىندا: «…مەشىت قۇرىلىسى ٴدىن ىقپالىن نىعايتىپ، قۇدايعا قۇلشىلىق ەتىپ، ناماز وقىپ، حالىقتىڭ ادامگەرشىلىك-يماندىلىق سەزىمىنە وزگەرىس جاساۋ ماقساتىن كوزدەيدى… سەنىمدى تۇردە كىرىسىپ، مەشىتتىڭ قۇرىلىس جۇمىسىن وتكەن جىلدارى قاۋىم بولىپ جيناعان قاراجات ەسەبىنەن جانە ٴوزىمنىڭ مەنشىگىم ەسەبىنەن جۇرگىزەمىن…»، – دەپ جازعان ەكەن.

كەيىنىرەك مەشىت جانىنان مەدرەسە، شاكىرتتەر ٴۇشىن جاتاق، مولدالار ٴۇيى بوي كوتەرەدى. قۇنانباي مەشىتى قارقارالى وكرۋگىندەگى يسلام ٴدىنىن ۋاعىزداۋعا، بالالاردىڭ قارا تانىپ، ساۋات اشۋىنا كوپ قىزمەت ەتكەن. وسى مەشىتكە كەزىندە اباي دا بارىپ تۇرعان ەكەن. قۇنانباي قاجى مەشىت سالۋ ارقىلى ايماقتا ابىروي-بەدەلىن ارتتىرىپ قانا قويعان جوق، ول ۇرپاققا ولمەس ونەگە قالدىردى.

قۇنانباي مەشىتى ٴبىر جىلدارى كۇتىمسىزدىكتەن توزىپ، جويىلىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا بولعان ەكەن. ماسەلەن، ٴبىر مەزگىلدە 300 ادام ناماز وقيتىن مۇمكىندىگى بار مەشىت كەڭەس زامانىندا ازىق-تۇلىك ساقتايتىن قويماعا، پيونەرلەر ۇيىنە اينالسا، تىڭ يگەرۋ كەزەڭىندە كەلىمسەكتەر جاتاعى دا بولعان. ابدەن توزىعى جەتكەن كەسەنەنى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ٴۇشىن 1989 جىلى قاراشادا وبلىس، اۋدان جۇرتشىلىعىنىڭ شاقىرۋىمەن الماتى قالاسىنان قازاقتىڭ مادەني-تاريحي ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ جانە قايتا جابدىقتاۋ كونسترۋكتورلىق جوبالاۋ ينستيتۋتى قۇنانباي مەشىتىن العاشقى قالپىنا كەلتىردى.

ەل اۋزىنداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا مەشىت اشىلعان جىلدارى مۇندا 11 قاري قىزمەت ەتكەن، بالالاردىڭ ٴدىني ساۋاتىن اشقان. مەشىتتە سول كەزدەن قالعان اراپشا كىتاپتار، قۇراننىڭ سول كەزدەگى نۇسقاسى دا ساقتالعان.

nationalgeographic.kz

date07.10.2017readCount1552printباسىپ شىعارۋ