يسلام كەرى تارتۋشى ٴدىن بە؟


ٴدىن مەن عىلىمنىڭ اراقاتىناسى

نەگىزگى كوپشىلىك، ونىڭ ىشىندە ٴوزىمىزدىڭ مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ كەيبىرى دە، عىلىم مەن ٴدىندى، دالىرەك ايتساق، يسلام ٴدىنى مەن عىلىمدى بولە قارايدى. ال، يسلام ٴدىنى مەن عىلىم ەشۋاقىتتا دا استە بولىنبەك ەمەس. سول ٴۇشىن دە ٴدىن مەن عىلىم حاقىنداعى ٴسوزىمىزدى، دالەل-دايەكتەرىمىزگە، قاينار-كوزدەر مەن ويشىل عالىمداردىڭ ايتقاندارىنا سۇيەندىرسەك. تورتكۇل دۇنيەگە اتى ٴماشھۇر عالىمدار ٴدىن مەن عىلىمدى ەشقاشان ٴبولىپ قاراماعان. وتكەن عاسىردىڭ عالىمدارىنىڭ ٴبىرى، ۇلىبريتانيالىق لۋي پاستەر: «يمان، ياعني جاراتۋشىنىڭ بارلىعىنا دەگەن سەنىم، ەشقاشان ادامزاتتىڭ العا باسۋ پروسەسىنە توسقاۋىل بولمايدى. ويتكەنى پروگرەستىڭ ٴاربىر ساتىسى اللانىڭ جاراتقان تاڭعاجايىپ نارسەلەرىن انىقتاپ كورسەتىپ بەردى»، – دەگەن. نەگىزى عىلىمدى دىننەن ٴبولىپ قاراۋدىڭ بىردەن-بىر سەبەبى – قۇدايعا دەگەن سەنىمنىڭ السىزدىگى نەمەسە جوقتىعى. بۇل جونىندە تاريحشى فەبەر: «ٴاربىر ٴداۋىردىڭ ٴوز ەرەكشەلىگى بولادى. ٴبىزدىڭ ٴداۋىردىڭ ەرەكشەلىگى – جاراتۋشىعا دەگەن سەنىمسىزدىك. مەنىڭ جاراتۋشىعا دەگەن سەنىمىمدى تارتىپ العاننان گورى تەرىمدى سىدىرىپ السا، سوعان رازى بولار ەدىم»،– دەپتى.

 

مۇسىلمان شىعىس عالىمدارىنىڭ عىلىم تاريحىنداعى ورنى

يسلام تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك، ەجەلگى ساحارالىق ارابتار ٴدىن كەلمەي تۇرىپ ناعىز ناداندىقتىڭ شىرماۋىندا بولاتىن. نە مادەنيەت سالاسىندا، نە عىلىم سالاسىندا ٴىلىپ الارلىق دانەمە جوق. ولاردىڭ ەل سىيلارلىق، ساناسارلىق، تا-عىلىم الارلىق دارەجەگە جەت-كەندىگى وسى ٴدىننىڭ ارقاسىندا. نەگە دەسەڭىز، الگى الەمدى ٴدۇر سىلكىندىرگەن نەبىر عۇلامالار وسى الدىڭعى نادان، كەيىنگى ويشىل عۇلاما ارابتاردان شىقپاپ پا ەدى؟! ياعني، يسلام ٴدىنىنىڭ الىپ كەلگەن ۇلى مادەنيەتىنەن كەيىن. سودان بارىپ xi-xii عاسىرلاردا بۇل كوركەم مادەنيەت وزىمەن قوسا وزگە ەلدەرگە، اسىرەسە، ەۋروپا ەلدەرىنە قاتتى اسەرىن تيگىزەدى. ويتكەنى ەجەلگى گرەك تىلىندەگى عىلىمي جانە فيلوسوفيالىق كىتاپتاردى اراب عالىمدارى ارابشاعا اۋدارىپ، ونى اۋدارۋمەن عانا شەكتەلمەي، مازمۇنىن ارمەن قاراي دامىتتى دا. ال وسى اۋدارمالاردى كەيىن ەۋروپالىقتار لاتىن جانە باسقا دا شەت تىلدەرىنە اۋدارىپ قاجەتىنە جاراتتى. بۇنى مۇسىلمان ەمەس، سول ٴدىنى، ٴدىلى، ٴتۇرى، ٴتىلى بولەك ەۋروپا عالىمدارىرىنىڭ وزدەرى دە مويىنداپ، تىلگە تيەك ەتكەن.[1] سوناۋ كەڭەستىك ٴداۋىردىڭ دۇركىرەپ تۇرعان كەزىنىڭ وزىندە مۇحتار اۋەزوۆ جۇرتشىلىققا جاقىننان تانىمال «اباي جولى» رومانىندا اباي مەن دوسى ٴارى ۇستازى بولعان ورىس عالىمى ميحايلوۆ اراسىندا وربىگەن ماڭىزى وتە زور، ٴبىر سۇحباتتى كەلتىرگەن. وندا ميحايلوۆ يسلام ٴدىنى تۋراسىندا وي بولىسە كەلىپ، ابايدىڭ بۇل ٴدىن تۋرالى ٴۇستىرت، قاتە ويلايتىنىن اڭعارىپ، ٴوزىنىڭ ٴدىن جايىنداعى وتە قۇندى پىكىرلەرىن بىلدىرگەن. رومانداعى تەكستى سول كۇيىندە كەلتىرسەك:

– ەندەشە، مەن سىزگە ايتايىن، يسلام تاريحى – ٴبىلىم، ول ۇلكەن ٴبىلىم! تەك قانداي تاريحشى جازعانىن تالداۋ كەرەك، – دەپ، ميحايلوۆ ابايدى قايران ەتكەن قىزىق جاڭالىقتار ايتىپ كەتتى. يسلام، اراب ونەرى جالپى دۇنيە ٴجۇزىنىڭ عىلىمي دامۋىنا كوپ عاسىرلار بويى اسا زور جەمىستەر بەرگەن. ەسكى انتيك ونەرى مەن ەۋروپانىڭ بەرىدە كەلىپ شىققان ويانۋ ٴداۋىرىنىڭ اراسىندا جاتقان بىرنەشە ٴجۇز جىلدار مەڭىرەۋلىگى بار. سونداعى كوپ عاسىردىڭ قاراڭعىلىق زامانىنا ساۋلە بەرەتىن تەك اراب (يسلام) مادەنيەتى ەكەنىن ايتىپ ٴوتتى. ارىداعى سوكرات، پلاتون، اريستوتەل ميراستارىن جەتكىزۋشىلەر شىعىستان شىققان دانىشپاندار بولعانىن ەسكەرتتى».[2]

مۇسىلمان اراب عالىمدارىنىڭ عىلىمداعى ورنى مەن جەتىستىكتەرى جونىندە كەزىندە ەۋروپا عالىمدارى دا كوپ ايتقان. مىسالعا الساق، ي. گ. گەردەر: «ارابتار بولماسا، گەردەر دە، البەرت ۆەليكيي دە، ۆيللا نوۆالىق ارنولد تە، رودجەر بەكو دا، لۋلليا رايمۋند تا بولماس ەدى. ولاردىڭ ٴبارى يسپانيادا ارابتاردان وقىدى نەمەسە سولاردىڭ شىعارمالارىن وقىدى. تىپتەن فريدريك ٴىى-نىڭ ٴوزى اراب كىتاپتارىن اۋدارۋعا قامقور بولىپ، عىلىمدارىنىڭ جاندانۋىنا جاعداي جاسادى»، – دەپ جازىپ قالدىرسا، روبەرت بريفاۋلت «the making of hummanitۋ» اتتى كىتابىندا مىنانى كەلتىرەدى: «ەۋروپانىڭ جەتىستىككە جەتكەن ٴاربىر سالاسىندا مىندەتتى تۇردە يسلام مادەنيەتى ماڭىزدى ٴرول اتقارعان. تيگىزگەن پايداسى مەن اسەرى شاش-ەتەكتەن». ارينە، عىلىم تەك يسلام الەمىنەن عانا تارادى دەگەن جاڭساق پىكىردەن اۋلاقپىز. ويتكەنى، ٴبىلىم-عىلىم بىرەۋدىڭ مەنشىگىندە تۇرعان زات ەمەس. كىم ەڭبەكتەنسە، سوعان اشىلادى. سوندىقتان دا، عىلىم كەيدە باتىسقا، كەيدە شىعىسقا اۋىسىپ وتىرعان. تەك يسلام الەمى عانا دەمەي، شىعىس پەن باتىس دەپ بەكەر اتاپ وتىرعام جوق. نەگە دەسەڭىز، شىعىسقا يسلام الەمىمەن بىرگە قىتاي، ٴۇندىستان سەكىلدى عىلىمعا وزىندىك ۇلكەن ۇلەستەرىن قوسقان الىپ ەلدەر مەن مادەنيەتتەر دە كىرەدى.

 

يسلامنىڭ قاينار كوزى – قۇران جانە سۇننەت

قۇران – يسلام مادەنيەتى-نىڭ جانە قۇرىلىمدارىنىڭ ەڭ ماڭىزدى جانە باستى قاينار بۇلاعى. الەۋمەتتىك توپتاردىڭ مويىنسۇنۋىن قاجەت ەتەتىن زاڭ. ٴاربىر كىسىنىڭ مەملەكەت پەن حالىق الدىنداعى مىندەتتەرىن كورسەتىپ، تۋرا جولدى مەڭزەيتىن قاسيەتتى كىتاپ. بۇل كىتاپ مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ ٴدىني، ساياسي، الەۋمەتتىك، احلاقي جانە اسكەري قۇرىلىمدارىنىڭ قۇرىلىپ، ارى قاراي وركەندەۋىنە سەبەپشى بولدى. ويتكەنى مۇسىلماندار بىلگىسى كەلگەن نارسەلەردىڭ بارلىعىن قۇراننان الاتىن ەدى. قۇراندا ارتىق، كەرەكسىز بولعان ەشبىر نارسە جوق. ادامداردى تۋرا جولعا شاقىرۋشى بۇل كىتاپتا اقىل يەلەرىنە ايتىلعان «وقى» سوزىنەن-اق، اللا تاعالانىڭ بىلىمگە بەرگەن ماڭىزىن تۇسىنۋگە بولادى. يسلامنىڭ بۇل امىرىنە مويىنسۇنعان جانە ماڭىزىن تۇسىنگەن ٴارتۇرلى ناسىلدەگى مۇسىلماندار ادەبيەت، احلاق، سوسيولوگيا، فيلوسوفيا، ونەر، قۇقىق جانە مەتودولوگيا سياقتى عىلىم سالالارىن زەرتتەۋگە بەلسەندى تالپىنىستار كورسەتتى.

حازىرەتتى پايعامبار (س.ع.س.) ادامداردىڭ قۇرانداعى تۇسىنە الماعان اياتتارىن حاديسىمەن، ىس-ارەكەتتەرىمەن، امالدارىمەن ٴبىلدىرىپ وتىرعان. وسىلايشا ونىڭ ٴاربىر ىس-ارەكەتى جانە امالدارىنان شىققان سۇننەتى يسلام الەمىنىڭ ەڭ ماڭىزدى جول كورسەتۋشى قاينار كوزى بولىپ ەسەپتەلەدى. شىندىعىندا دا يسلام الەۋمەتى ٴۇشىن مەملەكەتتىڭ باسشىسى، قولباسشىسى، سوتى، ٴمۇعالىمى جانە تاربيەشىسى بولعان مۇحاممەد (س.ع.س.) ەڭ الدىمەن پايعامبار ەدى. ونىڭ سۇننەتى قۇراننىڭ تۇسىندىرمەسى، ال ٴوزى ٴتىرى «قۇران» ەدى. ول ەكى دۇنيەدە دە باقىتتى بولۋ جولىن كورسەتۋشى، جەتەكشى. ساحابالار تۇتاس تاربيەنى پايعامبارىمىزدان (س.ع.س.) ۇيرەنسە، اللا ەلشىسىن راببىمىز ٴوزى تاربيەلەگەن. وسى سەبەپتەن دە ونىڭ ىس-ارەكەتتەرى ٴوزىنىڭ قالاۋى بويىنشا ەمەس، ۋاحي جولىمەن بولاتىن ەدى. ساحابالار پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) ەڭ ۇساق ارەكەتتەرىنە دەيىن ەلەۋسىز قالدىرمايتىن. ونىڭ ٴاربىر ارەكەتىن ٴيلاھي ٴامىر رەتىندە قابىلدايتىن. ٴاربىر ماسەلەدە سۇننەتىن ۇلگى تۇتاتىن، ٴتىپتى قازىرگى تاڭداعى جانە اقىر زامانعا دەيىنگى ۇمبەت وسىلاي جالعاستىرماق.

قۇران كارىمدەگى: «پايعامبار سەندەرگە نەنى بەرسە، قابىل الىڭدار، نەنى تىيىم سالعان بولسا، تىيىلىڭدار» («حاشىر» سۇرەسى، 6-ايات)، – دەگەن ايات مۇسىلمانداردىڭ پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) امىرلەرىنە، ونىڭ كۇندەلىكتى ىس-ارەكەتتەرىنە كوپ كوڭىل بولۋلەرىنە سەبەپشى بولعان.


[1] عاريفوللا ەسىم، فالسافا تاريحى، 2 باسىلىم، «راريتەت»، باسپاسى، الماتى-2004

[2] مۇحتار اۋەزوۆ، اباي جولى، ٴىى توم، «جازۋشى» باسپاسى، الماتى 2002، 153-154

date03.10.2017readCount1509printباسىپ شىعارۋ