وزەن جاعالاعاننىڭ وزەگى تالمايدى...
Өзен жағалағанның өзегі талмайды...

جالپى، ٴاربىر جاراتىلىستىڭ قورشاعان ورتا تەپە-تەڭدىگىنىڭ ساقتالۋىنا قوساتىن بەلگىلى ٴبىر ۇلەسى، ونداعى وزىنە ٴتان مىندەتى ٴارى وزىندىك جاراتىلۋ حيكمەتى بولادى. تۇتاس تىرشىلىگى سۋ استى الەمىمەن بايلانىستى بولعان عاجاپ جاراتىلىستىڭ ٴبىرى – بالىق. قازاق «بالىق جانى سۋدا» دەيدى.

بالىقتار (لات. pisces) ومىرتقالى سۋ جانۋارلارى. جيىرما مىڭنان استام ٴتۇرى بەلگىلى، ولاردىڭ 97-98 پايىزى سۇيەكتى بالىقتارعا جاتادى، قالعاندارى شەمىرشەكتى بالىقتار. قازاقستاندا 180-دەي ٴتۇرى مەن ٴتۇر تارماقتارى كەزدەسەدى. بالىقتار دەۆون (پولەزوي زامانىن قۇرايتىن التى كەزەڭنىڭ ٴتورتىنشىسى. 416 ملن. جىل بۇرىن باستالىپ، 359،2 ملن. جىل بۇرىن اياقتالعان) كەزەڭىنەن بەلگىلى. بالىقتاردىڭ مەكەن ەتۋ اۋماعى بيىك تاۋ سۋقويمالارىنان مۇحيتتىڭ تەرەڭ سۋ تۇبىنە دەيىنگى اۋقىمدى قامتيدى.ولار -2°س-تان (اركتيكالىق سۋدا) 50°س (ىستىق بۇلاقتاردا) تەمپەراتۋرا ارالىعىندا تىرشىلىك ەتە الادى. تۇزدىلىعى 70 پايىزدىق سۋعا توزەتىن بالىقتار دا بار. بالىقتار دەنە تۇرقى، ٴتۇسى، قۇرىلىسى، فيزيولوگياسى جاعىنان سان قيلى بولىپ كەلەدى. ولاردىڭ دەنە تۇرقى 1 سم-دەن 20 م-گە دەيىن بولادى، ال سالماعى 1،5 گرامنان 12-14 تونناعا دەيىن جەتەدى. ولاردىڭ پىشىندەرى دە ٴارقيلى ماسەلەن: ۇرشىق، جەبە ٴتارىزدى، ەكى بۇيىرىنەن نەمەسە ارقاسىنان باۋىرىنا قاراي قىسىڭقى، شار ٴتارىزدى دوڭگەلەك ت.ب. بالىقتىڭ دەنەسى ٴۇش بولىكتەن (باس، كەۋدە، قۇيرىق) تۇرادى. جەلبەزەكپەن تىنىس الادى. كوپتەگەن بالىقتاردىڭ ٴيىس سەزۋ، كورۋ، ەستۋ مۇشەلەرى جاقسى جەتىلگەن. بالىقتار ادەتتە ٴبىر جىنىستى بولىپ كەلەدى، ٴبىراق قوس جىنىستىسى دا بار. بالىقتاردىڭ كوبى سىرتتاي ۇرىقتانىپ، ۋىلدىرىق شاشۋ ارقىلى كوبەيەدى. سونداي-اق، ىشتەي ۇرىقتانىپ، ٴتىرى شاباق نەمەسە ۇرىقتانعان ۋىلدىرىق تۋاتىن تۇرلەرى دە بولادى (مىس. اكۋلالار، گامبۋزيا ت.ب.). تىرشىلىگىندە ولار بىرنەشە رەت ۋىلدىرىق شاشادى، ٴبىر رەت قانا ۋىلدىرىق شاشاتىندارى دا بولادى (مىس. قيىرشىعىس البىرتى، كەتا). ۋىلدىرىعىن سۋداعى وسىمدىككە، تاسقا جابىستىرىپ قوياتىندارى، كومىپ تاستايتىندارى بولادى. بالىقتار جىل ماۋسىمىنا سايكەس قورەگىن، قىستاۋىن نەمەسە ۋىلدىرىق شاشاتىن جەرىن ىزدەپ كەيدە مىڭداعان كيلومەترگە دەيىن جول تارتادى.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي، بالىقتار كلاسىنىڭ كوپشىلىگى سۇيەكتى بالىقتار توبىنا جاتادى. سول سۇيەكتى بالىقتاردىڭ 2000-عا تارتا ٴتۇرى بەلگىلى. سۇيەكتى بالىقتار بارلىق سۋ قويمالارىندا دەرلىك تاراعان. سوندىقتان دا، تىرشىلىك جاعدايلارىنىڭ الۋان ٴتۇرلى بولۋى ولاردىڭ تۇرگە باي، كوپ ٴتۇرلى بولۋىنا سەبەپ بولعان. سۇيەكتى بالىقتار توبىنا ٴتان ەرەكشەلىك ولاردىڭ جەلبەزەك ارالىق پەردەلەرى بولمايدى. سوندىقتان، جەلبەزەك جاپىراقشالارى بىردەن جەلبەزەكتەر شەڭبەرىنە ورنالاسادى، جەلبەزەكتىڭ سىرتىنان جاۋىپ تۇراتىن قاقپاعى بولادى. سۇيەكتى بالىقتاردىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىندە ٴجۇزۋ تورسىلداعى بولادى. تورسىلداقتىڭ ىشىندە گازدىڭ مولشەرىن ۇلعايتۋ  نەمەسە ازايتۋ ارقىلى سۋدىڭ تەرەڭ قاباتىنان كوتەرىلۋگە نەمەسە سۋ تۇبىنە باتىپ كەتۋىنە مۇمكىندىك الادى.

 بالىقتاردىڭ وزدەرىنە ٴتان كەيبىر ەرەكشەلىكتەرى

بالىقتىڭ ٴجۇزۋ كەزىندەگى ٴتۇرلى قيمىلدارى قاناتتارىنىڭ تۇرلىشە قوزعالۋىنا بايلانىستى. بالىقتاردىڭ ىلگەرى قاراي قوزعالۋىنا قۇيرىق قاناتى تىكەلەي اتسالىسادى. ول دەنەنى باسقارۋ قىزمەتىن اتقارادى. بالىقتار قوس قاناتتارىنىڭ كومەگىمەن سۋ ىشىندە دەنەسىن بۇرىپ وتىرادى. ەگەر قوس قاناتتارىن  دەنەسىنە تاقاپ بايلار بولساق، ولار باۋىرىن سۋدىڭ بەتىنە قاراتىپ قالقىپ سۋ بەتىنە شىعادى. ال، ارقا جانە ۇساق قاناتتارى ولاردىڭ بەلسەندى قوزعالىستارعا  قاتىسپاعانىمەن بالىق دەنەسىنىڭ ورنىقتى بولۋىندا ولاردىڭ ايتارلىقتاي اسەرى بار.

بالىقتاردا باسىنان قۇيرىعىنا دەيىن، بۇكىل دەنە بويىنا سوزىلىپ جاتقان ٴبۇيىر سىزىعى دەگەن بولادى. بۇل ٴبۇيىر سىزىعى دەنەنىڭ ەكى جاق بۇيىرىنەن تارتىلعان وزەك سەكىلدى. ٴبۇيىر سىزىعىنىڭ وتكەن جەرىن سىرتقى قابىرشاعىنا قاراپ بىلۋگە بولادى. ٴبۇيىر سىزىعى وتكەن جەرلەردە قابىرشاقتارىندا قاتارلاسىپ ورنالاسقان تەسىكتەرى بولادى. وسى تەسىكتەرى ارقىلى ٴبۇيىر سىزىعى سىرتقى ورتامەن قاتىناسادى. سىرتتان قابىلدانعان اسەرلەر سىزىق ارقىلى ميعا جەتكىزىلەدى. ٴبۇيىر سىزىعى ەستۋ، كورۋ  ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن اتقارادى. سوندىقتان سۋدىڭ ىشىندەگى قاتتى زاتتارعا سوقتىقپاۋىنا ٴبۇيىر سىزىعى سەبەپكەر بولادى. سول سياقتى سۋدىڭ تەرەڭ نەمەسە تاياۋ قاباتتارىندا جۇرگەنىن وسى ٴبۇيىر سىزىعى ارقىلى سەزەدى.
ٴبۇيىر سىزىعى ٴتۇرلى بالىقتاردا تۇرلىشە ورنالاسقان. مىسالى، الابۇعادا ٴبۇيىر سىزىعى ٴبۇيىرىن قۋالاي ورنالاسسا، ال «سەمسەر بالىقتاردىڭ» ٴبۇيىر سىزىعى يرەكتەلىپ ورنالاسقان. تەرىسىندە بولاتىن كوپتەگەن ٴبىر كلەتكالى بەزدەر ۇزدىكسىز شىرىن شىعارىپ تۇرادى. سول شىرىننىڭ اسەرىنەن  بالىقتىڭ دەنەسى سۋ ىشىندە مايلاپ قويعان سەكىلدى كەدەرگىسىز، تەز قوزعالادى. ٴبىر قىزىعى، بالىق تەرىسىنىڭ سۋعا بارىنشا بەيىم جاراتىلعاندىعى. ويتكەنى، ادام بالاسى سۋ ىشىندە كوبىرەك ٴجۇرىپ قالسا، تەرىسى شىداس بەرمەي ۇلبىرەپ شىعا كەلەدى. سونىمەن قاتار بالىقتاردىڭ كورۋ ورگانى وتە جاقسى دامىعان.

قۇران جانە بالىق

قاسيەتتى قۇرانداعى ادامزات بالاسىنا عيبراتى مول قيسسالاردىڭ ٴبىرى وسى بالىقپەن قاتىستى. اتاقتى ٴجۇنىس الەيھيسسالەم پايعامباردى بالىق جۇتىپ قوياتىن وقيعا بارشامىزعا ٴمالىم. ٴجۇنىستىڭ قاۋىمى جاراتۋشىعا سەنبەيتىن، وزدەرى قولدان جاساعان پۇتتارعا تابىناتىن. بۇزىقتىققا، ارام جولمەن پايدا تابۋعا تىم اۋەس ەدى. ەل ىشىندە ۇرلىق، قاراقشىلىق كەڭ ەتەك العان. وسىنداي ٴبىر كەزەڭدە ەلدى تۋرالىققا باستايتىن ٴبىر ادام قاجەت بولدى. اللاھ تاعالا ناۋاۋي جۇرتىنان ٴجۇنىستى پايعامبارلىققا تاڭدادى. ٴجۇنىس (ا.س.) بولسا ۇلى جاراتۋشىنىڭ وزىنە جۇكتەگەن اۋىر جۇكتى بار شاما-شارقىنشا اتقارۋعا بەل شەشە كىرىستى. ٴارتۇرلى ادىس-تاسىلدەر ارقىلى قاۋىمىنا اقيقاتتى ٴتۇسىندىرىپ كوردى. ٴبىراق، ٴجۇنىستىڭ سول ۋاقىتقا دەيىن وزدەرىنىڭ كوز الدارىندا ٴوسىپ، كەنەتتەن ٴوزىن پايعامبارمىن دەپ جاريالاۋى وعاش كورىنىپ، يمانعا كەلۋلەرىنە كەدەرگى بولدى. ٴسوز ۇقپاعان قاۋىمىنا رەنجىپ، پۇشايمان بولعان ٴجۇنىس ۇلى جاراتۋشىنىڭ نۇسقاۋىنسىز قالانى تاستاپ تەڭىز جاعالاۋىنا كەلەدى. سول جەردە ٴبىر كەمەگە ٴمىنىپ باسى اۋعان جاققا ٴجۇرىپ كەتەدى. بەلگىلى ٴبىر سەبەپتەرمەن تەڭىزدە داۋىل تۇرىپ كەمە جولاۋشىلارىنىڭ بىرەۋى سۋعا سەكىرۋى قاجەت بولادى. سۋعا سەكىرەتىن ادامدى جەرەبە تاستاۋ ارقىلى انىقتاۋعا شەشىم قابىلدايدى. جەرەبە جۇنىسكە تۇسەدى. ارينە، بۇل جاراتۋشىنىڭ حيكمەتى بولسا كەرەك-تى. ويتكەنى، ٴجۇنىستىڭ ٴوز قاۋىمىن اللاھ تاعالانىڭ نۇسقاۋىنسىز تاستاپ كەتۋى ٴوزىنىڭ دارەجەسىندەگى ايىپ ەدى. سۋعا ٴجۇنىس پايعامبار سەكىرەدى. ول سەكىرگەن ساتتە ٴبىر بالىق كەلىپ ونى جۇتىپ قويادى. بالىق ىشىنە تۇسكەن ٴجۇنىس ٴوزىنىڭ جازا باسقانىن تۇسىنەدى. ۇلى جاراتۋشىعا تەرەڭ تاۋبە ەتىپ، بىلايشا ٴمىناجات ەتەدى:«ەي، راببىم! سەنەن باسقا قۇلشىلىققا لايىقتى ەشبىر ٴتاڭىر جوق. سەن كەمشىلىك اتاۋلىدان پاكسىڭ. راسىندا مەن قاتەلەسۋشىلەردەن بولدىم». ٴۇش بىردەي قاراڭعىلىقتىڭ استىندا قالعان ٴجۇنىس ٴۇشىن ەشبىر شىعار جول جوق ەدى. ٴتۇن قاراڭعىلىعى مەن تەڭىز استى قاراڭعىلىعىنا قوسا بالىق ٴىشىنىڭ قاراڭعىلىعىندا قالعان ادامنىڭ بويىندا وسىدان قۇتىلىپ شىعام-اۋ دەگەن ٴۇمىتتىڭ بولۋى ەكىتالاي. ٴبىراق، جاراتۋشى جاپپار يەنىڭ «تاقۋالارعا تىعىرىققا تىرەلگەن ساتىندە ٴبىر شىعار جول كورسەتەتىنى اقيقات». اللاھ تاعالا بالىق ىشىندە جاساعان تەرەڭ تاۋبەسى سەبەپتى ٴجۇنىستى مۇنداي قيىندىقتان قۇتقارادى. ٴجۇنىس پايعامبار بالىق اسقازانىندا قورىتىلىپ كەتپەستەن ٴۇش كۇن، ٴۇش ٴتۇن عۇمىر كەشىپ، بالىق ونى تەڭىز جاعالاۋىنا اكەپ تاستايدى. ارينە، بۇل ۇلى جاراتۋشى تاراپىنان بولعان كەرەمەت مۇعجيزا. ويتكەنى، اسقازانعا تۇسكەن ٴاربىر زات ارنايى بولىنگەن ٴسول سەبەبىنەن دەرەۋ قورىتىلىپ كەتۋى كەرەك ەدى. الايدا، ٴجۇنىس (ا.س) اللانىڭ قالاۋىمەن بالىقتىڭ ىشىنەن ٴدىن امان شىعادى. ايتپاقشى، ٴجۇنىس (ا.س.) پايعامبار وسى بالىق ىشىنەن اشۋرا كۇنى قۇتىلعان. بۇل كۇنى وسىنداي كوپتەگەن ايتۋلى وقيعالار بولعان. سوندىقتان دا سۇيىكتى پايعامبارىمىزدىڭ حاديسىندە كەلگەندەي اشۋرا كۇنى ورازا ۇستاعان ادامنىڭ وتكەن ٴبىر جىلدىق كۇنالارى كەشىرىلەدى. پايعامبارىمىز (ساللاللاھۋ الەيھي ٴۋاساللام):«اشۋرا كۇنگى ورازامەن اللاھتان تىلەيتىن ساۋابىم — وتكەن جىلداعى كۇنالاردى جۋۋى»، – دەگەن.

 پايعامبارىمىز بالىق جايىندا نە دەگەن؟ 

بىردە پايعامبارىمىزدان ٴبىر كىسى كەلىپ: «دۇنيەنى ۇستاپ تۇرعان نە نارسە؟» – دەپ سۇرايدى. سوندا اللاھ ەلشىسى: «دۇنيەنى بالىق پەن وگىز ۇستاپ تۇر» – دەپ جاۋاپ بەرەدى.

جالپى بۇل ٴحاديستىڭ تىزبەگى ٴالسىز. ٴبىراق، ٴالسىز بولسا دا حاديس بولعاندىقتان يسلام ٴدىنىن سىناپ-مىنەگەن كەيبىر باتىس وريەنتاليستەرى: «مىنە، جەر بەتىن ۇستاپ تۇرعان بالىق پەن وگىز دەگەن ٴسوز ەشبىر قيسىنعا كەلمەيدى» دەپ وزدەرىنشە مۇسىلماندارعا كىنا تاققان-دى. ولاردىڭ بۇل ۋاجدەرىنە قارسى كەيبىر عالىمدار بۇل ٴحاديستىڭ ماعىناسىن اشىپ، كەڭىنەن ٴتۇسىندىرىپ، تۇشىمدى جاۋابىن بەرگەن. جەر بەتى سۋ مەن قۇرلىقتان تۇرادى. سۋداعى تىرشىلىك نەگىزى بالىق بولسا، قۇرلىقتاعى تىنىمسىز تىرشىلىكتىڭ وزەگى ەگىن بولىپ تابىلادى. ال، ەگىن شارۋشاشىلىعىن يگەرۋ وگىزبەن ابدەن بايلانىستى. ياعني، حاديستە جەر بەتىندەگى جالپى تىنىس-تىرشىلىككە نەگىز بولىپ وتىرعان وسى بالىق پەن وگىز ەكەندىگىنە يشارات ەتىلگەن. جالپى، ٴالسىز حاديس ٴدىننىڭ نەگىزى بولعان سەنىم ماسەلەسىندە دالەل رەتىندە الىنبايدى. ٴبىراق، ماعىناسى يسلامنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنا قايشى كەلمەسە جانە يماننىڭ كۇشەيۋىنە سەپتىگى تيسە زيانى جوق. ٴارى ول حاديس بولعاندىقتان قاتارداعى جاي ادامنىڭ سوزىنەن ٴبارىبىر جوعارى تۇرادى.

بالىق جايىندا پايعامبارىمىزدىڭ تاعى مىناداي ٴبىر ٴحاديسى بار: «سەندەرگە ەكى ولىمتىك جانە ەكى قان ادال ەتىلدى. ەكى ولىمتىك دەگەنىم بالىق پەن شەگىرتكە، ال ەكى قان ول باۋىر مەن كوكباۋىر». ارينە، يسلام ٴدىنىنىڭ بالىقتى تۇتىنۋعا رۇقسات ەتكەنى ونىڭ قانشالىقتى پايدالى تاعام ەكەندىگىن بىلدىرسە كەرەك-تى. ويتكەنى، ٴدىنىمىز ادام بالاسىنا پايدالى تاعامداردى عانا جەۋگە رۇقسات بەرگەن. ۇلى جاراتۋشىمىز بالىقتى پەندەلەرىنىڭ يگىلىگى ٴۇشىن جاراتقانى بەلگىلى.

پايعامبارىمىزدىڭ ٴىلىمنىڭ ارتىقشىلىعى جايىندا ايتىلعان مىنا ٴبىر ٴحاديسىنىڭ دە بالىققا قاتىسى بار: «كىمدە-كىم ٴىلىم جولىنا تۇسسە اللاھ تاعالا وعان جۇماققا بارار جولىن جەڭىلدەتەدى. پەرىشتەلەر دە ٴىلىم الۋشىلاردىڭ تالابىنا ٴدان ريزا بولىپ، اياقتارىنىڭ استىنا قاناتتارىن جايىپ، ىزەت كورسەتەدى. سونداي-اق جەتى قابات اسپان مەن جەردەگى بارلىق جاراتىلىس اتاۋلى، ٴتىپتى سۋداعى بالىقتار دا شىنايى عالىم ٴۇشىن اللاھتان جارىلقاۋ تىلەيدى».(تيرميزي، ٴابۋ ٴداۋىت)

 بالىقتىڭ پايداسى نەمەسە ەمدىك قاسيەتى 

بالىقتىڭ قاناتى قىتايدىڭ سۋ مەن قۇرلىقتان الىناتىن «سەگىز اسىل تاعامىنىڭ» قاتارىنان ورىن الادى. مۇنداعى «سەگىز اسىل» دەگەنى قۇندى تاعامداردىڭ جالپى اتاۋى. ال، «سەگىز اسىلدىڭ» قاتارىنان تاعى تەڭىز قيارى، ايۋ تابانى، بۇعى ٴسىڭىرى دەگەن سەكىلدىلەر كىرەدى. بالىق قاناتىن نەگىزى اكۋلادان الادى. اكۋلا قاناتى اعزاداعى ىشكى مۇشەلەردى قۋاتتاندىرادى، بەلگە كۇش بەرەدى، قۋاتتى ارتتىرادى، سىڭىر-سۇيەكتەردى شىمىرلاندىرادى، قاقىرىق تۇسىرەدى. 

بالىق ەرتە زامانداردان بەرى ادام بالاسىنىڭ ەڭ قۇندى تاعامدارىنىڭ ٴبىرى بولىپ تابىلادى. ونىڭ قۇرامىندا قانداعى مايدى ازايتاتىن، قان قىسىمىن رەتتەيتىن، ديابەتتىڭ الدىن الاتىن جانە باس اۋرۋلارى مەن ارتريت كەزىندەگى اۋىرسىنۋدى باساتىن زاتتار بار. مۇنداي تەڭىز ماقلۇقتارىنىڭ ەتىندەگى ومەگا-3 ماي قىشقىلى قاندى سۇيىلتاتىندىقتان قانۇيىعى بولمايدى.

سوڭعى جىلدارى امەريكانىڭ ينديانا شتاتىنىڭ دارىگەرلەرى بالىقتى زەرتتەۋ بارىسىندا ونىڭ كوپتەگەن ەمدىك قاسيەتتەرىن انىقتادى. ولاردىڭ ايتۋىنشا، بالىق مايى كوپتەگەن اۋرۋلارعا شيپا. ماسەلەن، ۇمىتشاقتىق دەندەگەندە، ويلاۋ قىزمەتى ناشارلاعاندا، بىلايشا ايتقاندا، ادام پسيحيكاسىن قالپىنا كەلتىرۋدە بالىق مايىنىڭ ٴرولى وراسان. زەرتتەۋشىلەر توبى بالىق مايىن اۋەلى تىشقاندارعا ەكسپەريمەنت جاساپ كورگەندە تىشقاندار ٴارتۇرلى مازاسىزدىقتاردان ارىلىپ، دەپرەسسيادان قۇتىلعان. ەڭ قىزىعى، بالىق مايىن ماسكۇنەمدەرگە بەلگىلى ٴبىر ۋاقىت ىشكىزگەندە ولاردىڭ اراققا دەگەن تابەتتەرى ايتارلىقتاي تومەندەگەن. زەرتتەۋ توبى بالىق مايىنىڭ ماسكۇنەمدىكتەن ارىلۋعا تاپتىرماس ٴدارى بولاتىندىعىن دالەلدەپ شىعىپتى. بۇدان بىلاي ەمحانالاردا ازاماتتاردىڭ ماسكۇنەمدىكتەن ارىلۋلارىنا ٴدارى رەتىندە قولدانىلا باستايتىندىعىن ايتادى.

جالپى، بالىقتار ادام ٴۇشىن قاجەتتى بەلوكقا باي تاعام كوزى. ونىڭ ەتى، ۋىلدىرىعى، ال كەيبىر ٴتۇرىنىڭ تەرىسى دە پايدالانىلادى. ٴسىرا، بابالارىمىز بالىقتىڭ دەنساۋلىققا وسىنشاما پايدالىلىعىن مەڭزەسە كەرەك «ەسەك مىنگەن ات سۇرامايدى، بالىق جەگەن ەت سۇرامايدى» دەپ بالىق ەتىنىڭ كادىمگى ەتتىڭ ورنىن  باسا الاتىندىعىن بىلدىرگەن. 

نۇربول سەيىلبەك ۇلى
date19.03.2013readCount6193printباسىپ شىعارۋ