قاسيەتتى ٴۇش مەكەننىڭ ٴبىرى – اقسا...
Қасиетті үш мекеннің бірі – Ақса...

اقسا مەشىتى – ەڭ كونە قاسيەتتى ورىنداردىڭ ٴبىرى. ول «شالعايداعى مەشىت» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. يەرۋساليم قالاسىندا ورنالاسقان بۇل تاريحي مەشىتتىڭ قۇرىلىسىن ٴداۋىت پايعامبار (ا.س.) باستاپ، كەيىننەن ۇلى سۇلەيمەن پايعامبار (ا.س.) اياقتاعاندىعى ايتىلادى. سول سەبەپتى «سۇلەيمەن مەشىتى» دەپ تە اتالعان.

اقسا مەشىتى – قاعبا (حارام مەشىتى) مەن ٴماديناداعى پايعامبار مەشىتىنەن كەيىنگى ەڭ قاسيەتتى ٴۇشىنشى مەشىت بولىپ تابىلادى. حاديستەردە وسى ٴۇش مەشىت ٴۇشىن قۇلشىلىق نيەتىمەن (قانداي اۋىرتپالىق پەن ماشاقات بولسا دا كوتەرىپ) بارۋعا بولاتىندىعى ٴارى ساۋاپ جاعىنان جوعارى تۇراتىندىعى ايتىلعان (ٴمۇسليم، حاج، 511).

اقسا مەشىتىنىڭ مۇسىلماندار ٴۇشىن دە قاسيەتتى بولىپ سانالۋىنىڭ تاعى ٴبىر سەبەبى – پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (س.ا.س.) ومىرىندە ورىن العان ايتۋلى يسرا جانە ميعراج وقيعالارىنا وسى مەكەننىڭ قاتىسى بارى. قۇراندا ول تۋرالى «ق ۇلىنا ٴوزىنىڭ ٴبىرقاتار اياتتارىن كورسەتۋ ٴۇشىن ٴبىر تۇندە حارام مەشىتىنەن ماڭايى مۇباراك ەتىلگەن اقسا مەشىتىنە اپارعان اللاھتىڭ مارتەبەسى قانداي ۇلى! كۇمانسىز ول ەستۋشى ٴارى كورۋشى» (يسرا سۇرەسى، 1 ايات) دەلىنگەن دەرەك بار. ارداقتى راسۋلىمىز (س.ا.س.) وسى مەشىتتە بۇكىل پايعامبارلارعا يمام بولىپ ناماز وقىتقان. 

اياتتاعى «ماڭايى مۇباراك ەتىلگەن» دەگەن ۇعىم دا ول جەرلەردىڭ قاسيەتتى ەكەنىن اڭعارتۋدا. حازىرەت پايعامبارىمىز (س.ا.س.) ميعراجعا شىققان ۋاقىتىندا قۇدۋستا قازىرگىدەي مەشىت بولماعان. تەك سۇلەيمەن (ا.س.) تۇرعىزعان، ٴبىراق كەيىننەن ٴمۇجىلىپ، قايتا جاڭارتىلعان اقسا مەشىتىنىڭ قالدىقتارى بولعان. ٴارى ول جەر «ٴبايتۇل-ماقدىس» (قاسيەتتى ٴۇي) دەپ اتالعان. تاريحي دەرەكتەردە قۇدىس قالاسىن دا «ٴبايتۇل-ماقدىس» دەپ اتاعان. ب.ز. 70 جىلدارى ٴبايتۇل-ماقدىس قيراتىلعانىمەن، عيبادات ورنى رەتىندە بىلىنەتىن. سول سەبەپتى ونىڭ دا قالدىقتارى ساقتالعان بولاتىن. ياھۋديلەردىڭ «جىلاۋ قابىرعاسى» دەپ اتاعان قابىرعا سۇلەيمەن (ا.س.) زامانىنداعى كونە عيباداتحانانىڭ قالدىعى رەتىندە ەسەپتەلەدى. ونى مۇسىلماندار «پىراق قابىرعاسى» دەپ اتايدى. بۇل مەشىت قۇرىلىسىنا سۇلەيمەن پايعامبار (ا.س.) جىنداردى دا جەككەن دەلىنەدى.

قۇدىس بيلىگى مۇسىلماندار قولىنا وتكەن ب.ز. 636-638 جىلدارى حازىرەت ومار (ر.ا.) اقسا مەشىتىن قايتا تۇرعىزادى. مەشىت قۇرىلىسىندا ٴوزى دە جۇمىس ىستەيدى. بۇل كەزدە ول شاعىن عانا بولمە تارىزدەس بولعان.

ٴاماۋي حاليفالارىنىڭ ٴبىرى ابدۋلماليك يبن ٴمارۋان زامانىندا اقسا مەشىتىنىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ، ٴال-ۋاليد ۋاقىتىسىندا (705 ج.) ول جۇمىستار اياقتالعان.

747-48 جىلعى جەر سىلكىنىسى كەزىندە مەشىت تولىقتاي قيراپ، ابباسيتتەر اۋلەتىنەن شىققان حاليفا ٴال-مانسۇر كەزىندە (754-775 جىلدارى) قالپىنا كەلتىرىلگەن.

780 (الدە 775) جىلى ونىڭ ورنىنا كەلگەن ٴال-ماحدي تاعى دا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن.

1033-34 جىلعى جەر سىلكىنىسى كەزىندە اقسا مەشىتىنىڭ ۇلكەن ٴبىر بولىگىنە زاقىم كەلىپ، ەكى جىلدان كەيىن الي ٴاز-زaحير جاڭا مەشىت ەتىپ قايتا كوتەرەدى. عيماراتتىڭ قازىرگە دەيىن تۇرعان كوپ بولىگى وسى ۋاقىتتارعا ٴتان.

كەزەڭ-كەزەڭىمەن مۇسىلمان بيلەۋشىلەر ۋاقىتىسىندا مەشىتتى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى توقتاتىلماي، كۇمبەزى، مىنبەرى، مۇناراسى جاسالىپ، ىشكى قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. اييۋبيلەر مەن ماملۇكتەردىڭ دە بۇعان قوسقان ۇلەسى از ەمەس.

1099 جىلى كرەست جورىقتارى كەزىندە مەشىت شىركەۋگە، سارايعا اينالىپ، ٴبىر جاعىندا رىسار-تامپليەرلەر وزدەرى تۇرىپ، قارۋ-جاراقتارىن ساقتاعان. ايگىلى سالاحادين ٴاييۋبي ونى كرەستشىلەردەن ازات ەتىپ، بۇرىنعى مەشىت قالپىنا قايتا كەلتىرگەن. ٴتىپتى. مەدرەسە رەتىندەگى قىزمەتىنە دە كوڭىل ٴبولىپ، كىتاپحاناسىن بايىتقان. 

اقسا مەشىتى − مۇسىلمانداردىڭ العاشقى قۇبىلاسى. «ٴجۇزىڭدى قۇبىلا رەتىندە قاعباعا بۇر» دەگەن ماعىناداعى ايات تۇسكەنگە دەيىن، حيجرەتتەن كەيىنگى ٴبىر جارىم جىلداي ۋاقىت بويى ساحابالار اقسا مەشىتىنە بەت بۇرىپ نامازدارىن وقىعان.

اقسا مەشىتىنە قازىرگى ۋاقىتتا 5000 ادام سيادى. ونىڭ ٴىشى جەتى كەڭ بولمەدەن تۇرادى. باسقالارعا قاراعاندا كەڭدەۋ ٴارى بيىكتەۋ ورتاڭعى بولمە جانە شىعىس جاق بەتتەگى ٴۇش بولمە، باتىس جاق بەتتەگى ٴۇش بولمە. مەشىت ىشىندە ٴمارمار تاستاردان جاسالعان بىرنەشە باعانالار بار. اقسا مەشىتىنە سولتۇستىك جاعىنداعى جەتى ەسىكتەن كىرۋگە بولادى. ٴبارى دە ٴبىر بولمەگە باستايدى. بۇدان باسقا دا باتىس، شىعىس، وڭتۇستىك بەتتە ەسىكتەرى بار. مەشىت قابىرعالارى جارتىسىنا دەيىن مارمارلارمەن، ال جوعارعى جاعى كەرەمەت موزايكالارمەن كومكەرىلگەن.

مەشىتتىڭ استىندا قابىرعاسى تاستان ورىلگەن كەڭ ورىن بار. ول ورىندى سۇلەيمەن پايعامبار (ا.س.) اتقورا رەتىندە پايدالانعان كورىنەدى.  

سوڭعى عاسىرلاردا دا اقسا مەشىتىنە قاتىستى ٴارتۇرلى توسىن وقيعالار كەزدەسپەي قالمادى. ايتالىق، 1969 جىلدىڭ 21 تامىزىندا اۆستراليالىق ياھۋدي فانات يسا ٴماسىحتىڭ كەلۋ ۋاقىتىن جاقىنداتام دەگەن ماقساتتا اقسا مەشىتىنە ىشتەن ٴورت قويىپ، ٴبىراز بولىگىن زاقىمدادى.

1980-1982 جج. مەير كاحان اتتى بىرەۋدىڭ مەشىتتى جارىپ جىبەرۋگە جاساعان تەررورلىق ارەكەتتەرىنىڭ الدى الىندى.

1983 ج. 21 ناۋرىزدا اقسا مەشىتىنە جاسىرىن كىرۋ ٴۇشىن قازىلعان تۋننەل تابىلدى.

2007 جىلى يزرايل ارحەولوگتارى مەشىتكە وتە تاياۋ جەردە (200 م.) جوسپارلى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزبەك بولعاندىعى اراب حالقىنىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى.

قورىتا كەلگەندە، اقسا مەشىتى – ٴۇش ٴدىننىڭ وكىلدەرى: يۋدەيلەر، حريستياندار جانە مۇسىلماندار ٴۇشىن ورتاق قاسيەتتى مەكەن بولىپ تابىلادى. 

قۇدايبەردى باعاشار
date18.03.2013readCount5083printباسىپ شىعارۋ