ٴ حانافي ٴمازھابىنىڭ ورتا ازياعا تارالۋى ٴھام ورنىعۋىنىڭ ساياسي استارى - muslim.kz
حانافي ٴمازھابىنىڭ ورتا ازياعا تارالۋى ٴھام ورنىعۋىنىڭ ساياسي استارى

حانافي ٴمازھابىنىڭ ماۋرەنناحر اۋماعىنا تارالىپ، ورنىعۋى بىرنەشە عاسىرلارعا سوزىلدى. ونىڭ بۇلايشا ۇزاققا سوزىلۋىنىڭ ٴارتۇرلى گەوساياسي، الەۋمەتتىك، ٴدىني ٴھام دىلدىك سەبەپتەرى بولدى. يمام اعزام قۇقىق مەكتەبىنىڭ كەيبىر وڭىرلەرگە جەدەل تارالۋىنا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ساياسي قولداۋى ىقپال ەتسە، كەيدە كەرىسىنشە ساياسي كەدەرگىلەر ورىن الىپ وتىردى. كەيدە ٴدىني باسەكەلەستىك ٴھام ٴمازھابارالىق تالاس-تارتىستار جانە ت.ب. ٴارتۇرلى فاكتورلار حانافي ٴمازھابىنىڭ دامۋىن تەجەدى. دەگەنمەن، كۋفا مەكتەبى وكىلدەرىنىڭ ٴviiى-ىx عاسىرلاردا قوراسان جانە ماۋرەنناحر قالالارىندا بەلسەندى ٴدىني (قازى) قىزمەت اتقارۋى، ايماقتا حانافي ٴمازھابىنىڭ شوقتىعى بيىك بولۋىنا بىردەن-بىر اسەر ەتكەن فاكتور ەدى.

ٴابۋ حانيفا viii  عاسىردا كۋفادا نەگىزىن سالعان فيقھ مەكتەبىنىڭ ورتالىق ازياعا ەنۋى، ابباسي داۋىرىنەن باستاپ، ساماني، قاراقان، سەلجۇق، حورەزمشاھ، التىن وردا، تەمىر مەملەكەتتەرىنە دەيىن جالعاستى. يسلام ٴدىنى مارەنناحرعا ٴviiى-x عاسىر ارالىعىندا حانافي مازھابىمەن قاتار شيعالىق كايساني-مۋبايدي، كارماتي، يسمايلي جانە يمام بۇقاري باستاعان حاديس مەكتەبىنىڭ وكىلدەرى، ابباسي حاليفالارى قولداعان مۋعتازالي، تاشكەنتتى ورتالىق ەتكەن شافيعي ٴمازھابتارى ارقىلى تارالدى. الايدا، ساماني (875-999) جانە قاراقان (940-1211) داۋىرىندە ورتالىق ازيا حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى يسلام ٴدىنىن قابىلداپ، وزگە ٴدىني اعىمداردى تارك ەتە وتىرىپ، حانافي ٴمازھابىنا تاڭداۋ جاسادى. حانافي ٴمازھابىنىڭ ورتالىق ازياداعى باسىمدىعى ودان كەيىنگى حورەزمشاھ، التىن وردا، تەمىر، موعولستان، شايباني جانە قازاق حاندىعى داۋىرلەرىندە دە ٴداستۇرلى جالعاسىن تاپتى.

العاشىندا ومايا (662-752) حاليفاتى تۇسىندا ٴماۋالي (اراب ەمەس) عالىمدار شەتقاقپاي كورىپ، ولار ارابتان شىققان عالىمدارمەن سالىستىرعاندا كورەر-كوزگە تومەندەتىلدى. حاليف سارايىندا كوبىنە-كوپ ارابتان شىققان فاقيھتەرگە قۇرمەت كورسەتىلدى. ال، ومايادان كەيىن بيلىك تىزگىنىن قولىنا العان ابباسي (752-1259) بيلەۋشىلەرى ۇلتتىق الالاۋشىلىقتى جويىپ، ٴماۋالي عالىمداردى دا قازىلىق قىزمەتكە تارتتى. ٴتىپتى، كەيدە ٴماۋالي عۇلامالارعا حاليفاتتاعى باستى-باستى ٴدىني قىزمەتتەر بەرىلدى. ابباسي بيلەۋشىلەرىنىڭ بۇل ۇستانىمى شىققان تەگى پارسى يمام اعزام نەگىزىن قالاعان حانافي ٴمازھابىنىڭ وركەندەۋىنە جول اشتى.

زادىندا، ابباسي داۋىرىندەگى سان-الۋان تەكەتىرەستە حانافي ٴمازھابىنىڭ باسىم بولۋىنا بيلەۋشىلەردىڭ ساياسي قولداۋى ەكپىندى اسەر ەتتى. مىسالى، ابباسي حاليفالارى ماحدي (775-785) جانە حارۋن-راشيد بيلىك قۇرعان (786-809) جىلدارى ٴابۋ حانيفانىڭ شاكىرتتەرى قازىلىق قىزمەتكەر تارتىلدى. سونىڭ ٴبىرى يمام اعزامنىڭ بەل شاكىرتى – ٴابۋ يۋسۋف (731-798) ەدى. ونى حاليف ماحدي 782 جىلى باعداتتىڭ قازىسى ەتىپ تاعايىندادى. كەيىن حارۋن-راشيد تە ونى قازىلىق قىزمەتتى جالعاستىرۋىن قۇپتادى. ٴابۋ يۋسۋف ٴومىرىنىڭ سوڭعى 16 جىلىندا ابباسي حاليفاتىنىڭ استاناسى باعداتتا باس قازى قىزمەتىن اتقاردى. ٴابۋ يۋسۋفتەن كەيىنگى باعداتتىڭ قازىسى بولعان ٴاساد يبن امر كۋفيي دە (798-805) يمام اعزام  ٴابۋ حانيفانىڭ شاكىرتى ەدى. جالپى، ابباسي حاليفالارى يمام اعزامنىڭ 14 شاكىرتىن قازىلىق قىزمەتكە تاعايىندادى. حاليفاتتا حانافي فيقھىنىڭ دامۋىنا قولداۋ كورسەتتى. 

حاليفا حارۋن-راشيد يمام اعزامنىڭ بەل شاكىرتى شاكىرتى مۇحاممەد حاسان ٴاش-شايبانيدى (749-805) دە قوراسانداعى راي قالاسىنا قازى ەتىپ تاعايىندادى. مۇحاممەد حاسان ٴاش-شايبانيدىڭ مارەنناحرعا كورشى قوراسانعا كەلىپ، وسىندا شاكىرتتەر تاربيەلەۋى، حانافي ٴمازھابىنىڭ ورتالىق ازياعا تارالۋىنا ٴوز سەپتىگىن تيگىزدى. ايتالىق، ونىڭ شاكىرتتەرى ٴابۋ سۇلەيمەن جۋزجانيي (815 ق.ب) مەن ٴابۋ حافس كابير (767-831) حانافي ٴمازھابىن ماۋرەنناحرعا تاراتقان ەدى. ٴاسىلى، يمام اعزامنىڭ ٴوز شاكىرتى سانالاتىن ابدۋلازيز يبن حاليد يبن زياد تيرميزي، شۋرايك يبن ابدولللا يبن سينان ناحايي كۋفيي، ٴابۋ يبراحيم مۋحاممەد قاسىم اسادي دە مارەنناحردا قازىلىق قىزمەت اتقارعان ەدى.

سونداي-اق، حانافي ٴمازھابىنىڭ وكىلدەرى – ٴابۋ ابدۋللا مۇحاممەد يبن فازل يبن اتيييا مارۋازي (796 ق.ب)، ٴابۋ ابدۋللا مۇحاممەد يبن سالام بايقانديي (840 ق.ب)، مۋجاحيد يبن امر (viii ع)، ٴابۋ ۋبايد يسقاق يبن بيشر بۋحاريي (821 ق.ب)، وسمان يبن حۋمايد (viii ع)، ٴابۋ ياقۋب يسقاق يبن يبراحيم حانزاليي مارۋازيي (777-852)، مۋعيرا يبن مۋسا حورەزميي (viii ع) جانە ت.ب. عۇلامالار دا ماۋرەنناحردا ٴارتۇرلى ٴدىني قىزمەتتەر اتقارۋمەن حانافي  ٴمازھابىنىڭ دامۋىنا ٴوز ۇلەستەرىن قوستى.

viii عاسىردىڭ اياعى مەن ٴىح عاسىردا  ماۋرەنناحر قالالارىندا نەگىزىنەن حانافي فيقھ عۇلامالارى قازىلىق قىزمەت اتقاردى. العاشىندا ابباسي كەزەڭىندە نۋھ يبن ٴابۋ ماريەم (789 ق.ب) مەرۆتى، ٴابۋ مۋتي بالحيي (814 ق.ب) بالحتى حانافي ٴمازھابىنىڭ ورتالىعى قىلسا، ٴابۋ حافس كابير (767-831) جانە ونىڭ ۇلى ٴابۋ حافس اس-ساعيري (877 ق.ب) بۇقارا قالاسىن حانافي ٴمازھابىنىڭ ورداسى ەتتى. ٴابۋ حافس اس-ساعيري قوراسان ٴامىرشىسى كەيىن ساماني بيلەۋشىسى بولعان يسمايىل بين احمەتتەن قولداۋ كورىپ، بۇقارانى ماۋرەنناحرداعى حانافي ٴمازھابىنىڭ ورتالىعى ەتتى. بۇقارا فيقھ مەكتەبى وكىلدەرىنىڭ ساماني بيلەۋشىلەرىمەن جاقىن قاتىناستا بولۋى، كەيىن حانافي ٴمازھابىنىڭ ماۋرەنناحردا عانا ەمەس، ساماني مەملەكەتىندە بارلىق اۋماعىندا كەڭىنەن تارالۋىنا مۇمكىندىك تۋدىردى.

قاراقان (940-1211) مەملەكەتى ٴىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا كۇشەيىپ، ساماني مەملەكەتىن 999 جىلى قۇلاتتى. ماۋرەنناحر اۋماعىن تولىق ٴوز ۋىسىندا ۇستاعان قاراقان بيلەۋشىلەرى ابباسي داۋىرىنەن باستالعان ورتالىق ازياداعى حانافي فيقھ ٴىلىمىنىڭ دامۋىنا قولداۋ كورسەتتى. قاراقان بيلەۋشىلەرى بۇقارامەن قاتار سامارحاندتى دا حانافي ٴمازھابىنىڭ ورتالىعى ەتتى. قاراقان بيلەۋشىسى يبراحيم تامعاش بۋعرا حان (1041-1068) جانە ونىڭ ۇلى شامسيلمۋلۋك حان (1068-1080) سامارحاندتا حانافي اقيداسى مەن فيقھىن ۇيرەتەتىن كوپتەگەن مەدرەسەلەر سالدى. قاراقان داۋىرىندە حانافي ٴمازھابىنىڭ دامىعانى سونشالىقتى بۇقارادا «سادر» حانافي مەكتەبى، ال سامارحاندتاعى «جۋزجانييا» جانە «يادييا» اتتى ٴوز ٴادىسناماسى بار حانافي مەكتەپتەرى بولدى.

ٴتۇيىن: حانافي ٴمازھابى ورتالىق ازياعا ابباسي، ساماني، قاراقان بيلەۋشىلەرى قولداۋىنىڭ ارقاسىندا دارا ٴدىني مەكتەپكە اينالدى. ابباسي حاليفتارى يمام اعزام شاكىرتتەرىن قوراسان مەن ماۋرەنناحر قالالارىنا قازى ەتىپ تاعايىنداۋ ارقىلى حانافي ٴمازھابىنىڭ وسى اۋماققا تارالۋىنا ىقپال ەتسە، ساماني جانە قاراقان بيلەۋشىلەرى حانافي فيقھىمەن قوعامدىق قاتىناستاردى وڭ رەتتەپ، مەدرەسەلەر سالىپ، يمام اعزامنىڭ جولىن ۇستانۋشىلاردى قازىلىق قىزمەتكە تاعايىنداپ، ورتالىق ازيادا حانافي ٴمازھابىنىڭ نىق ورنىعۋىنا جاعداي جاسادى. ياعني، حانافي ٴمازھابى ساياسي قولداۋدىڭ ارقاسىندا كەڭ قانات جايدى.

مۇحان يساحان، ٴدىنتانۋشى، phd دوكتور

kazislam.kz

date19.09.2017readCount1911printباسىپ شىعارۋ