بۇرىس (فاسيد) نەكە

جۇزەگە اسۋ شارتتارى تولىق بولۋمەن قاتار دۇرىستىق شارتتارىندا كەمىستىگى بار نەكەنى «بۇرىس (فاسيد) نەكە» دەپ اتايدى. اتاپ ايتقاندا:

ٴبىرىنشى: كۋالارسىز قيىلعان نەكە بۇرىس بولىپ تابىلادى.

ەكىنشى: ايەلىنىڭ قىز باۋىرىن، نەمەرە اپكە، ناعاشى اپكەسىن ايەلىنىڭ ۇستىنە الۋ قۇراندا تىيىم سالىنعاندىقتان جارامسىز بولىپ سانالادى. ەگەر ايەلىنىڭ ۇستىنە وسىلاردىڭ ٴبىرىن السا سوڭعى العانى بۇرىس بولادى.

ٴۇشىنشى: تۇرمىستاعى ايەلمەن ونىڭ تۇرمىستا ەكەنىن بىلمەي ۇيلەنۋ جارامسىز. ويتكەنى تۇرمىس قۇرعان ٴبىر ايەل اجىراسىپ نەمەسە ەرى ٴولىپ «عيددات» كۇتۋ مەرزىمىن اياقتاعانعا دەيىن تۇرمىسقا شىعۋىنا بولمايدى. مىسالى، ەرى ۇزاق ۋاقىت بويى جوعالىپ كەيىننەن ونىڭ ولگەنىنەن حابار العان ايەل نەمەسە ٴوزىن تالاق ەتكەنىن ەستىگەن سوڭ بوگدە ٴبىر ەرگە تۇرمىسقا شىقسا ٴبىراق كەيىننەن بۇرىنعى ەرىنىڭ ٴتىرى ەكەنىن نە بولماسا ٴوزىن تالاق ەتكەنى جالعان بولىپ شىقسا، كەيىنگى كۇيەۋى دە بۇدان بەيحابار بولسا ەكىنشى نەكە جارامسىز دەپ تابىلادى.

ٴتورتىنشى: ٴبىر ادامنىڭ ٴۇش تالاقپەن اجىراسقان ايەلىنىڭ وزگە بىرەۋمەن تۇرمىس قۇرىپ، ودان قايتا اجىراسپاي تۇرىپ قايتا ۇيلەنۋى جارامسىز.

بەسىنشى: ۇيلەنۋلەرى ومىرلىك حارام بولعان قان، قايىنجۇرتتىق (سيحري) نەمەسە ٴسۇت تۋىستارىنىڭ بىرىمەن ۇيلەنۋى جارامسىز. بۇل جەردە وزىنە جاقىن ەكەنىن ٴبىلۋ، نە بىلمەۋ ماسەلەنى وزگەرتپەيدى. ٴسابي كەزىندە ەكى جاققا كەتىپ بىر-بىرلەرىنىڭ جاقىن ەكەندەرىن بىلمەي كەيىننەن كەزدەسىپ تۋىس نە بولماسا ٴسۇت باۋىرلار ۇيلەنەتىن بولسا بۇل جارامسىز بولىپ تابىلىپ دەرەۋ اجىراسۋلارى قاجەت.

التىنشى: ۋاقىتشا نەكە قييۋ دا جارامسىز. ٴابۋ حانيفا، ٴابۋ ٴجۇسىپ، يمام مۇحاممەد بويىنشا مۇنداي مەرزىمى بەلگىلەنگەن نەكە جارامسىز بولىپ تابىلادى. ولار مۇنى «مۇتا» نەكەسىمەن سالىستىرىپ ۇكىم بەرگەن. مىسالى، ٴبىر ەر ٴبىر ايەلگە «ساعان مۇنشا ٴماھىر بەرىپ، قارىمىنا سەنى ٴبىر ايعا وزىمە ايەل ەتىپ الدىم» دەپ، ايەل دە وسىنى قابىلدايتىن بولسا، بۇل ۋاقىتشا نەكە بولىپ سانالادى. حانافيلاردان بولەك قالعان ٴۇش ٴمازھابتا دا وسى نەكەنى جارامسىز، جالعان دەپ ٴپاتۋا بەرگەن[1].

 

بۇرىس نەكەنىڭ ناتيجەلەرى

ٴبىرىنشى: جارامسىز بۇرىس نەكەدە ەرلى-زايىپتىلار بىرگە تۇرۋلارى ادال ەمەس. ولار دەرەۋ اجىراسۋلارى قاجەت. بولماسا قازى ولاردى زورلىقپەن اجىراستىرادى. ولار وسىدان كەيىن دە بىر-بىرىمەن توسەك قاتىناس جاسايتىن بولسا، وندا ولارعا زينا جازاسى بەرىلەدى.

ٴبىراق بۇل جەردە قاتەلىكتى تۇزەۋگە مۇمكىندىك بولسا، تۇزەيدى. مىسالى كۋاسىز قيىلعان نەكەنى قايتا كۋالاردىڭ كوز الدىندا قيىپ تۇزەۋگە بولادى. سونداي-اق ۋاقىتشا نەكەنى دە قايتادان ومىرلىك دەپ قيسا نەكە تۇزەلەدى. ٴبىراق قان، قايىن جۇرتتىق، ٴسۇت تۋىستىعى سياقتى ماڭگىلىك تىيىم سالىنعان جاعدايلاردا كەمىستىكتى تۇزەي المايدى.

ەكىنشى: جارامسىز ۇيلەنۋدە وزدەرىن ەرلى-زايىپتى ساناعاندار بىر-بىرىمەن توسەك قاتىناسىن جاساماسا، وندا ەشقانداي، ماسەلە تۋىندامايدى.

ٴۇشىنشى: ەگەر توسەك قاتىناسى بولسا، وندا مىناداي ناتيجە تۋادى: تۋاتىن بالا اكە جاعىنان ٴناسىلى ايقىندالادى. ٴبىراق بۇل ٴۇشىن بالا ەڭ ازى التى اي جانە ەڭ ۇزاعى ٴبىر جىلدىڭ ىشىندە دۇنيەگە كەلۋى ٴتيىس.


[1] كاساني، ا.ا.ە. 2/268.

date18.09.2017readCount2256printباسىپ شىعارۋ