دۇرىس (ساحيح) نەكە


دۇرىس (ساحيح) نەكە دەپ نەگىزى مەن شارتتارى تولىق بولىپ قيىلعان نەكەنى ايتامىز. اقىل-ەسى تولىق جانە باليعات جاسىنا جەتكەن مۇسىلمان ەر مەن اقىل-ەسى تولىق جانە باليعات جاسىنا تولعان مۇسىلمان قىزدىڭ ارالارىندا ەشقانداي ۇيلەنۋگە قاتىستى كەدەرگىسى جوق جانە ەكى كۋانىڭ الدىندا قيىلعان نەكە جارامدى بولىپ، ەسەپكە الىنادى.

ال ەندى وسى دۇرىس نەكەنىڭ ناتيجەلەرىنە كەلەيىك.

ٴبىرىنشى: نەكە قيىلعان سوڭ ەرلى-زايىپتىلار يسلامي ولشەم اياسىندا بىر-بىرىنە توسەك قاتىناسى ادال بولادى. قۇراندا:

«ايەلدەرىڭ سەندەردىڭ ەگىندىكتەرىڭ. ەگىندىكتەرىڭە قالاي قالاساڭدار كەلىڭدەر»[1]، – دەيدى.

اللا ەلشىسى (ٴالايھيس-سالاتۋ ٴۋاس-سالام) دە: «ايەلدەرىڭ جايىندا اللادان قورقىڭدار. ٴسوزسىز ولار سەندەردىڭ جاندارىڭداعى كومەكشىلەرىڭ. ولاردى اللانىڭ اماناتى رەتىندە الدىڭدار. ٴھام ۇياتتى جەرلەرىن اللانىڭ ٴسوزى ارقىلى ادال ەتتىڭدەر»[2]، – دەيدى.

نەكە ەردىڭ ايەلىنە تەك قانا الدىنان جاقىنداۋدى ادال ەتەدى. ايەلىنىڭ ارتىنان، حايىز، نيفاس نە بولماسا قاجىلىقتا يحرام كەزىندە توسەك قاتىناسىن جاساۋلارىنا بولۋعا بولمايدى.

قۇراندا:

(مۇحاممەد) «ولار سەنەن ەتەككىر جايىندا سۇرايدى. ولارعا: «ول جيىركەنىشتى نارسە، ەتەككىر كەزىندە ايەلدەردەن اۋلاق بولىڭدار. ولار تازارعانعا دەيىن جاقىنداماڭدار. قاشان ولار ناق تازارسا، ولارعا اللاھتىڭ وزدەرىڭە بۇيىرعان جەرىنەن جاقىنداڭدار» دە»[3]، – دەيدى.

اللا ەلشىسى ايەلىنە ارتىنان جاقىنداعان ادام ٴۇشىن: «ايەلىنە ارتىنان جاقىنداعانعا قارعىس ايتىلعان»[4] دەيدى. باسقا ٴبىر حاديستە دە: «حايىز كەزىندە ايەلىمەن توسەك قاتىناستا بولعان نەمەسە ايەلگە ارتىنان توسەك قاتىناسىن جاساعان نە بولماسا بولاشاقتان حابار بەرگەن ادامعا (ساۋەگەي) بارىپ ونىڭ سوزدەرىن راستاعان ادام مۇحاممەدكە تۇسىرىلگەندى جالعانعا شىعارعانمەن تەڭ»[5]، – دەيدى.

ەگەر ادام وسىلاي كۇنا جاساسا ساداقا بەرۋى قاجەت. ٴبىر حاديستە: «ٴبىر ەركەك ايەلىنە ەتەككىر كەزىندە جاقىنداسا ەگەر ەتەككىر قانى قىزىل بولسا ٴبىر دينار، سارى بولسا جارتى دينار التىن اقشانى ساداقا ەتىپ بەرسىن»[6]، – دەيدى.

ەرلى-زايىپتىلار بىر-بىرلەرىنە جالاڭاش قاراپ، ۇستاي الادى. ٴبىراق ادەپتىلىك تۇرعىسىنان بىر-بىرلەرىنىڭ جىنىس مۇشەلەرىنە قاراماعانى ازبال. حازىرەتى ايشا: «مەن اللا ەلشىسىنىڭ (ٴالايھيس-سالاتۋ ٴۋاس-سالام) ۇياتتى جەرلەرىن ەشقاشان كورگەن ەمەسپىن. ول دا مەنىكىن كورگەن ەمەس»[7]، – دەيدى.

ەكىنشى: ۇيلەنۋ ارقىلى ايەل ارنايى بەلگىلەنگەن ماھىرگە قۇقىلى بولادى. نەكە قيىلعان كەزدە ٴماھىر تۋرالى ٴسوز قوزعالماسا كەيىننەن ايەل ٴوز قاتارلارىنىڭ ولشەمىنە تەڭ ٴماھىر الۋعا قۇقىلى بولادى.

ٴۇشىنشى: ايەل ەرىنىڭ ۇيىندە قالۋى ٴتيىس. قولما-قول ٴماھىرىن العان ايەل ەرىنىڭ ازىرلەگەن يسلام ٴدىنىنىڭ ٴجون كورگەن ەرەكشەلىكتەرىن ساي ۇيدە وتىرۋى قاجەت. ەرىنىڭ ازىرلەگەن ٴۇيى تۇرۋعا لايىق بولۋى كەرەك. ايەل ەرىنىڭ تۋىستارىمەن بىرگە تۇرۋدى ماقۇلداپ، ۇي-ىشىندە قىزمەت جاسايتىن بولسا، بۇل ونىڭ مىنەزىنىڭ اسەمدىگىنىڭ بەلگىسى.

ٴتورتىنشى: ايەل ٴناپاقا قۇقىعىنا يە بولادى. بۇعان كيىم، ازىق-تۇلىك جانە ٴۇي-ىشىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى جاتادى. ەگەر ايەل ەرىنىڭ رۇقساتىن الماي سىرتقا شىعاتىن بولسا، ٴناپاقا قۇقىنان ايىرىلادى. ٴناپاقا ەرگە قاتىستى ەكەندىگى قۇراندا: «انانىڭ ٴتيىستى ٴناپاقاسى بالانىڭ اكەسىنە مىندەت»[8] دەيدى. باسقا اياتتا: «كەڭشىلىك باي كىسى وزىنە اللانىڭ بەرگەنى بويىنشا ٴناپاقا بەرسىن. ريزىعى ازايتىلعان ادام دا ٴناپاقانى اللانىڭ بەرگەنى قاراي بەرسىن. اللا ەشكىمگە وعان بەرگەنىنەن ارتىق سالماق سالمايدى. اللا اۋىرتپالىقتان كەيىن جەڭىلدىك بەرەدى»[9]، –دەيدى.

بەسىنشى: ەرلى-زايىپتىلاردىڭ بىر-بىرلەرىنىڭ اتا-تەگى مەن ٴۇرىم-بۇتاعى اراسىندا «سيحري» قايىن جۇرتتىق تۋىستىق پايدا بولادى. وسىعان قاراي ٴبىر ايەلمەن ۇيلەنگەن ەر بۇدان كەيىن سول ايەلىنىڭ اناسى، ياكي اجەسى، نە بولماسا قىزى نەمەسە نەمەرەسىمەن ۇيلەنە المايدى. بۇل تىيىم ايەلى ولسە دە، تالاق ەتسە دە جالعاسىن تابا بەرەدى.

التىنشى: تۋعان بالالاردىڭ اكە جاعىنان ٴناسىلى ايقىندالادى.

جەتىنشى: ەرلى-زايىپتىلار اراسىندا ميراس ۇكىمى جۇرەدى. ايەل ەرىنىڭ جارى بولىپ تۇرعاندا ياكي «اينۋ» تالاقپەن اجىراسىپ «عيددات» كۇتۋ مەرزىمى كەزىندە، نە بولماسا كۇيەۋى حال ۇستىندە جاتىپ ايەلىمەن «ايقىن» تالاقپەن اجىراسىپ، سوندا ايەلى «عيددات» كۇتۋ مەرزىمى كەزىندە الگى كۇيەۋى كوز جۇماتىن بولسا، ايەلى ونىڭ دۇنيەسىنە ميراسقور بولىپ قالادى.

سەگىزىنشى: ەگەر كوپ ايەلى بولسا ارالارىندا ادىلدىكتى قاتاڭ ساقتاۋى ٴتيىس. بۇل تۇنەۋ، ٴناپاقا، كيىم جانە ٴۇي تۇرعىسىندا تەپە-تەڭدىكتى قاجەت ەتەدى.

توعىزىنشى: قولما-قول ٴماھىرىن العان ايەل ەرىنىڭ زاڭدى بۇيرىقتارىنا باعىنۋى ٴتيىس. ەرى ايەلىنە ادەپتىلىككە تەرىس، ياكي وزىنە ٴتيىس يسلامي قۇقىعىن اياق استى ەتەتىن بۇيرىق بەرەتىن بولسا ايەلدىڭ وعان باعىنۋى قاجەت ەمەس. مىسالى، حايىز ياكي نيفاس كۇندەردە كۇيەۋى توسەك قاتىناس جاساعىسى كەلسە، ورامال، ياكي ناماز، ورازا، زەكەت ٴتارىزدى پارىزداردى تاستاۋىن بۇيىراتىن بولسا، ايەلى كۇيەۋىنە باعىنباي پارىزدارىن ورىنداي بەرەدى. ويتكەنى ايەل كۇيەۋىنە اللانىڭ امىرىمەن باعىنادى. ال كۇيەۋى وسىنى زاڭسىز جولعا پايدالانىپ، جارىنا اللانىڭ امىرىنە كەرى ىس-ارەكەت جاساتۋى ەڭ ۇلكەن كۇنا جانە نەكە قيعانداعى بەرگەن سەرتىن بۇزعان بولىپ سانالادى[10].

ونىنشى: ەرگە ايەلىن باسقارۋدا كەڭشىلىك بەرىلسە دە وعان جاقسىلاپ قاراپ، ادامشا قارىم-قاتىناس جاساۋعا ٴتيىس. قۇراندا:

«ولارمەن ٴتىل تابىسىڭدار. ەگەر ولاردى جەك كورسەڭدەر، سەندەردىڭ جاقتىرماعان نارسەلەرىڭدە اللا كوپتەگەن حايىر جاساعان»[11]، – دەيدى.


[1] «باقارا» سۇرەسى، 223

[2] ٴابۋ ٴداۋۋد، ماناسيك، 56

[3] «باقارا» سۇرەسى، 222

[4] ٴابۋ ٴداۋۋد، نيكاح، 45

[5] تيرميزي، تاحارا، 102

[6] تيرميزي، تاحارا، 102; ٴناساي، تاحارا، 181. 1 دينار شامامەن 4 گر. 22 سىناما التىن.

[7] ٴحانبال، ٴمۋسناد

[8] «باقارا» سۇرەسى، 233

[9] «تالاق» سۇرەسى، 7

[10] زۋھايلي، ا.ا.ە. 7/100. ٴال-يحتيار. 2/140

[11] «نيسا» سۇرەسى، 19

date13.09.2017readCount4481printباسىپ شىعارۋ