كەش ۇيلەنۋ ماجبۇرلىك پە؟

«جاس ۇممەت» ايدارى جاستار اراسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ وڭتايلى شەشىلۋى ٴۇشىن وزىندىك وي-پىكىرىن ايتۋدى ودان ٴارى جالعاستىرادى. بۇگىنگى تاقىرىپ – جاستاردىڭ وتباسىن قۇرۋعا، بالا ٴسۇيىپ، اكە نەمەسە انا اتانۋعا اسىقپاۋى، ياعني ٴسۇربويداقتىق ماسەلەسى. ويتكەنى قازىرگى كەزدە وردا بۇزار شاققا كەلسە دە، وتاعاسى بولۋدى ەرتە ساناپ، سالت باسىمەن ساۋىق قۇرىپ جۇرگەن جىگىتتەردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. قىزدارىمىز دا ٴدال سونداي. وتىزعا كەلگەنشە ورنىن تاپپاي، ومالىپ ٴجۇر. بىرەۋلەر بۇنى زاماننان كورسە، ەندى بىرەۋلەر ادامنىڭ وزىمەن بايلانىستىرادى. نە دەسە دە، بۇل تۇيتكىل قازىرگى جاس بۋىننىڭ باستى ماسەلەسىنە اينالىپ وتىرعانى اقيقات.

ۇيلەنۋدىڭ وسىنشالىقتى ماسەلەگە اينالۋىنا ٴارتۇرلى سەبەپ بار. وعان جاستار اراسىندا جۇرگىزگەن ساۋالناما ناتيجەسىندە كوز جەتكىزدىك. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ باستى سەبەپ – باسپانا ماسەلەسى. بۇگىنگى بۋىن وسى كەلەڭسىزدىكتىڭ كەسىرىنەن ۇيلەنۋدى كەشىكتىرەدى ەكەن. باسقا دا الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى سەبەپ قىلىپ، وتباسىلى بولۋعا اسىقپايتىن جاستار ٴبىرىنشى دۇنيە جيىپ، باقۋاتتى بولۋدى قالايدى. وكىنىشكە وراي، «بايىپ، ٴدۇيىم جۇرتتان وزام» دەپ ٴجۇرىپ، دۇنيە-دۇرمەكتىڭ كوشىنە ىلەسە الماي قالاتىندار دا كەزدەسەدى. كوپ جاعدايدا بۇنداي كەلەڭسىزدىك قىزدار اراسىندا ورىن الىپ جاتادى. بۇل جايتقا دا ساۋالناما قورىتىندىسى بويىنشا قانىقتىق.

سونىمەن قاتار، بۇگىندە جاعدايى بولا تۇرا ۇيلەنۋدى كەيىنگە شەگەرەتىندەر دە كەزدەسەدى. بۇل شاريعات زاڭدىلىقتارىمەن سايكەسپەيدى. بۇل جونىندە پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «كىمدە-كىم جاعدايى بولا تۇرا ۇيلەنبەسە، بىزدەن ەمەس»، – دەگەن. ال مىنا ٴبىر حاديسىندە: «نەكە قيدىرىپ ۇيلەنىڭدەر، پەرزەنتتى بولىپ كوبەيىڭدەر. ارينە مەن سەندەردىڭ كوپتىكتەرىڭدى قيامەت كۇنى باسقا ۇممەتتىڭ الدىندا ماقتانىش ەتەمىن»، – دەپ، ٴومىردىڭ ٴمانى مانساپتا ەمەس، دۇنيەگە ۇرپاق اكەلىپ، اياۋلى اكە، اق جاۋلىقتى انا اتانۋ ەكەنىن تۇسىندىرەدى.

ساۋالناماعا قاتىسقاندار اراسىندا ەڭ كوپ ايتىلعان ۋاجدەردىڭ تاعى ٴبىرى – «دۇرىس ادام جولىقپاي ٴجۇر»… «دۇرىس» ادامدى ىزدەپ جۇرگەندە جاسى كەلگەنىن اڭعارماي، سانىن سوعىپ قالعاندار دا كەزدەستى. مۇندايدا حالقىمىزدىڭ «تاڭداعان تازعا جولىعادى» دەگەنى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى.

سوڭعى كەزدە ەلىمىزدە وسى ماسەلەنى شەشۋ ٴۇشىن ٴارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ ٴجۇر. سولاردىڭ ىشىندە بەلگىلى دەموگراف ماقاش ٴتاتىموۆتىڭ «بويداق سالىعىن» ەنگىزۋ ۇسىنىسى قيلى پىكىرتالاس تۋدىرىپ، كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، 25-تەن اسقان قىزدار مەن 30-دان اسقان جىگىتتەر وزدەرىنىڭ ومىرلىك سەرىكتەرىن تاپپاعانى ٴۇشىن مەملەكەتكە سالىق تولەۋ كەرەك.

ٴبىر قىزىعى بۇنداي سالىق سوناۋ كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە بولعان ەكەن. 1941 جىلدىڭ 21 قاراشاسىندا كۇشىنە ەنگەن «بويداق سالىعى» بويىنشا وتباسىن قۇرماعان جانە بالالى بولماعان 20-45 جاس ارالىعىنداعى قىز-كەلىنشەكتەر مەن 20-50 جاس ارالىعىنداعى جىگىتتەر جالاقىسىنىڭ 6 پايىزىن مەملەكەت قازىناسىنا اۋدارىپ وتىرعان. سوعىستان كەيىنگى حالىق سانىن كوبەيتۋ ماقساتىندا ەنگىزىلگەن اتالمىش سالىق 90-جىلدارعا دەيىن زاڭدى كۇشىن جويماعان. الايدا بۇل ماسەلە كوپ جاعدايدا جاسىرىن جۇرگىزىلگەن جانە دەنساۋلىعىنا، باسقا دا كەلەڭسىزدىكتەرگە بايلانىستى جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان.

تاعى ٴبىر ايتا كەتەر جايت، قازىرگى قازاق جاستارى عانا ەمەس، ماسەلەن، مالايزيالىقتار دا وتاۋ تىگىپ، شاڭىراق كوتەرۋگە سونشالىقتى اسىقپايدى ەكەن. ٴبىراق ولاردىڭ سەبەپتەرى بىزگە مۇلدەم ۇقسامايدى. بەيرەسمي دەرەكتەردە مالاي ەلىنىڭ جاستارى قاجىلىققا بارماي ۇيلەنبەيدى دەگەن قىزىقتى مالىمەت بار. ارينە، راس-وتىرىگىن ٴبىر اللا عانا بىلەدى. ٴبىراق جەل تۇرماسا ٴشوپتىڭ باسى قيمىلدامايتىنىن ەسكەرسەك، بۇل ٴسوزدىڭ شىندىققا جاناساتىنىنا سەنۋگە بولادى. ال قىتايلىقتار كوبىنە بارىس جىلى وتباسىن قۇرۋدان باس تارتادى ەكەن. بۇل وزدەرىنىڭ نانىم-سەنىمدەرىنە بايلانىستى. ياعني ولار بارىس جىلى قيىلعان نەكەنىڭ باقىتى بايانسىز بولادى دەپ ەسەپتەيدى. بۇل ورىستاردىڭ مامىر ايىندا ۇيلەنبەيتىن ىرىمدارىنا وتە ۇقساس. وكىنىشكە وراي، ورىستىڭ وسى نانىمى بۇگىندە قازاق حالقىنا دا ٴسىڭىسىپ بارا جاتىر. وعان مامىر ايىندا قيىلاتىن نەكەلەردىڭ سانى وزگە ايلارعا قاراعاندا ايتارلىقتاي از بولاتىنى دالەل. سونداي-اق، شۆەد جاستارى دا ۇيلەنۋگە كوپ اسىعا بەرمەيدى ەكەن. اسىرەسە، جىگىتتەر. ويتكەنى بۇل ەلدە جىگىت قىزدى ەمەس، كەرىسىنشە، قىز جىگىتتى تاڭدايتىن كورىنەدى. سوندىقتان قاشان ٴبىر سۇلۋ كەلىپ ٴوزىن تاڭدامايىنشا شۆەد جىگىتتەرى جالعىز جۇرۋگە ٴماجبۇر.

«ٴار ەلدىڭ سالتى باسقا» دەمەكشى، وزگە ەلدىڭ جاستارىنا ٴوز نانىم-سەنىمدەرى كەدەرگى بولسا، ٴبىزدىڭ جاستارعا تۇرمىس توسقاۋىل بولۋدا. ون ۇشىندە ۇلىن ۇياعا، قىزىن قياعا قوندىرعان قازاق ەدىك. ٴقازىر وتىزعا كەلسەك تە وتاۋ تىگۋگە اسىقپايتىن بولدىق. ەڭ وكىنىشتىسى، بۇل قالىپتى جايتقا اينالىپ بارادى. بۇل – ىندەت. ونىڭ الدىن الماساق، ەرتەڭ نەمەرە سۇيەر جاسقا كەلىپ بالامىزدىڭ جورگەگىن جۋىپ وتىرۋىمىز ابدەن مۇمكىن.

سونىمەن قاتار «باس ەكەۋ بولماي مال ەكەۋ بولمايدى» دەگەن بار. ەندەشە وسى سوزدەن ٴتالىم الىپ، اللاعا تاۋەكەل ەتكەنىمىز دۇرىس شىعار. ايتەۋىر بايلىق دەپ ٴجۇرىپ، شىن باقىتتىڭ باعىتىنان اداسىپ قالماساق بولعانى.

قالقامان سارين، ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ وقىتۋشىسى، اقىن:

– قازىرگى جاستار ٴبىرىنشى كەزەككە ٴۇي بولۋدى ەمەس، ٴۇي الۋدى، ياعني ماتەريالدىق جاعدايدى قويعانى بەلگىلى. ٴبىراق بۇل ٴۇشىن ولاردى كىنالاۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. ويتكەنى ولار وسى قادامعا جەتىسكەننەن بارىپ وتىرعان جوق. سەبەبى ٴقازىر بۇرىنعىداي ۇيلەنگەننەن كەيىن ەكى قولعا ٴبىر كۇرەك تابىلاتىن زامان ەمەس. سوندىقتان جاستاردىڭ كارەرا قۋىپ، تۇرمىستارىن تۇزەۋ ٴۇشىن جاساعان ارەكەتتەرىنە تۇسىنىستىكپەن قاراعانىمىز ابزال.

مەن جاستارمەن جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن وسى ماسەلە جونىندە ولارمەن كوپ پىكىر تالاستىرىپ، وي بولىسەمىز. سول كەزدە «جاعدايىم بولماسا قالاي ۇيلەنەمىن؟»، «جۇمىسىم بولماسا، تۇرمىسىم قالاي بولادى؟» دەگەن سياقتى پىكىرلەر كوپ ايتىلادى. قاراپ تۇرساڭىز، سوزدەرىنىڭ جانى بار. مەنىڭشە، بۇل جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشۋ ەمەس، قايتا سونى سەزىنىپ، وعان دايىندالۋ.

ال كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە جاستار مۇنداي ۇلكەن ويلارمەن باس قاتىرىپ جاتپايتىن. جىگىتتەر اسكەردەن كەلە سالىسىمەن، قىزدار ديپلوم الىسىمەن وتاۋ تىگىپ، وتباسىن قۇراتىن. سوعان وراي مەملەكەت تە جاعداي جاساپ وتىردى. ٴتىپتى ول كەزدىڭ جاستارىندا جۇمىس، باسپانا دەگەن ماسەلە بولمايتىن. بولسا دا قازىرگىمەن مۇلدەم سالىستىرۋعا كەلمەيدى. دەمەك، بىزدە دە مەملەكەت تاراپىنان كوزگە كورىنەتىندەي كومەكتەر جاسالسا يگى ٴىس بولار ەدى.

سونداي-اق، بۇگىنگى تاڭدا ەلدىڭ ورداسى دەپ استاناعا اعىلىپ جاتقان جاستاردا ەسەپ جوق. سولاردىڭ كوپ بولىگى جۇمىس ىزدەپ كەلۋدە. ٴبىراق بارلىعى بىردەي جۇمىسقا تۇرىپ كەتپەيدى. تۇرعاندارى ايلىعىن نە پاتەرگە، نە تاماققا، نە جولىنا جەتكىزە الماي اۋرە سارساڭعا تۇسەدى. ال ەندى ولارعا قالاي ۇيلەن دەپ ايتاسىڭ؟

سوندىقتان كەز كەلگەن ەل ساۋلەتىمەن نەمەسە داۋلەتىمەن ەمەس، تۇرعىنىمەن، حالقىمەن قۇندى بولاتىنىن ەسكەرىپ، قالاعا كەلگەن قازاق جاستارىنا مەيلىنشە قولداۋ كورسەتسەك، بويداقتىقتىڭ الدىن الۋعا جاسالعان قادام بولار ەدى.

تۇرسىنبەك قاباتوۆ، «ٴازىل الەمى» مەملەكەتتىك تەاترىنىڭ ديرەكتورى، ٴازىل-سىقاقشى:

– مەنىڭ ويىمشا، جاسى كەلسە دە جار تابۋعا تالپىنباي بويداق ٴجۇرۋ ەڭ ٴبىرىنشى وتباسىنداعى تالىم-تاربيەگە بايلانىستى. سەبەبى قازىرگى كەزدە كەيبىر اتا-انالار بالاسىنا جاقسىلىق جاسايمىن دەپ ٴجۇرىپ شەكتەن شىعىپ كەتەدى. مىسالى، بالاسى مەكتەپ بىتىرسە، قىمبات كولىك، ال جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرسە، ٴۇي الىپ بەرەتىن اتا-انالار بار. ارينە، بالاسىنا نە الىپ بەرسە دە، اركىمنىڭ ٴوز ەركى. ٴبىراق مۇنشالىقتى استى-ۇستىنە ٴتۇسۋ بالانىڭ بولاشاققا دەگەن كوزقاراسىن 180 پايىزعا وزگەرتىپ، وز-وزىنە دەگەن سەنىمسىزدىك تۋدىرادى. اتا-انانىڭ سونشالىقتى قامقورلىعىنا بوي ۇيرەتىپ العاندار وتباسىن قۇرىپ، ولاردان بولەك تۇرۋعا نەمەسە سولاردىڭ اپەرگەن دۇنيەسىن وزگە بىرەۋمەن بولىسۋگە دايىن بولمايدى. بۇل سىرت كوزگە بايقالماسا دا سانادا ساقتالىپ تۇرادى. وسىدان بارىپ ەگويزم پايدا بولادى. ال ونداي جانمەن كىم ومىرلىك سەرىك بولعىسى كەلەدى؟

سوندىقتان بالانى ۇلدە مەن بۇلدەگە وراۋدى ماقسات ەتپەي، وعان ٴومىردىڭ اششىسى مەن تۇششىسىنا توزە بىلۋگە ۇيرەتسە، باقىت دەگەن بايلىق ەمەس، ول اكە اتانىپ ارتىنا ۇرپاق قالدىرۋ، انا اتانىپ الدىنداعى ۇل-قىزعا مەيىرىم نۇرىن توگۋ ەكەنىن ايتسا، الدەقايدا ٴتيىمدى بولادى. سول كەزدە قازىرگىدەي الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى سىلتاۋراتىپ وتباسىن قۇرمايتىنداردىڭ سانى ازايار ەدى. قازاق «وتان – وتباسىنان باستالادى» دەيدى. ەندەشە قازىرگى وتاۋ تىگىپ، وتباسىلى بولۋدان قورقىپ جۇرگەندەر ەرتەڭ وتاندى جارىلقايدى دەگەنگە ٴوز باسىم سەنبەيمىن. بۇل، ارينە، مەنىڭ جەكە پىكىرىم.

ال ەندى سالىق سالۋ ماسەلەسىنە كەلەر بولسام، ونداي نارسەلەرگە مەنىڭ ٴتىسىم باتا بەرمەيدى. دەگەنمەن، مەملەكەت قانداي شارا قولدانسا دا، قازاقتىڭ سانىن كوبەيتۋگە، ٴسۇر بويداقتىقتىڭ الدىن-الۋعا باعىتتالۋ كەرەك. سونداي-اق، ونداي شارالار كوزبوياۋشىلىق ەمەس، شىنايى بولعانى ابزال.

ەركەبۇلان ەرعاليەۆ، جۋرناليست:

– بۇل ماسەلە بۇگىندە كادىمگىدەي كوڭىلدى الاڭداتىپ وتىرعانى بەلگىلى. اسىرەسە، اتا-انالارعا اۋىر تييۋدە. ويتكەنى كەز كەلگەن اتا-انانىڭ ارمانى باعىپ-قاققان بالاسىنىڭ قىزىعىن كورۋ عوي.

دەسەك تە، وتباسىن قۇرماي جالعىز جۇرگەندەردى بويداقتىعىن بەتىنە باسىپ، كىنالاي بەرۋ دۇرىس ەمەس دەپ ويلايمىن. سەبەبى ولاردىڭ ٴارتۇرلى سەبەپتەرى بولۋى مۇمكىن. سونىڭ ىشىندە ەڭ باستىسى الەۋمەتتىك ماسەلە ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سوندىقتان مەملەكەت بۇل كەلەڭسىزدىكتىڭ الدىن الۋدى جان-جاقتى قاراستىرۋ كەرەك. ماسەلەن، جاڭادان وتباسىن قۇرعان ازاماتتارعا پاتەر بولماسا دا جەر بەرىپ، ٴۇي سالۋىنا جاعداي جاساسا، ماسەلەنىڭ ٴبىر ٴتۇيىنى شەشىلگەن بولار ەدى. ويتكەنى قاتارلاستارىمنىڭ كوبى ٴدال وسى باسپانا كەسىرىنەن ۇيلەنبەي ٴجۇر.

مەنىڭشە، ورىن العان ولقىلىقتى سالىقپەن شەشۋ مۇمكىن ەمەس. ٴتىپتى بۇل، شىنى كەرەك، كۇلكىلى جاعداي. ويتكەنى وتباسىن قۇرۋعا اسىقپاعاندار قاي ٴبىر جەتىسكەننەن سولاي ٴجۇر دەيسىز؟ ال سالىق جىعىلعانعا جۇدىرىق بولارى ٴسوزسىز. قايتا حالىق مەملەكەتكە ەمەس، مەملەكەت حالىققا بەرۋ كەرەك. ماسەلەن، ۇيلەنگەن جاستاردىڭ جالاقىسىن وسىرسە، ٴار بالاعا بەرىلەتىن كومەكتى ساتىپ العانداي قىلماي، قوماقتى ەتىپ بەرسە، سوقا باستىلاردىڭ سانى ازايىپ قانا قويماي، حالىق سانىنىڭ ارتۋىنا دا ايتارلىقتاي سەبەپ بولار ەدى. ال وعان، اللاعا شۇكىر، ەلىمىزدىڭ جاعدايى جەتەدى دەپ ويلايمىن.

ەلامان قوڭىروۆ

date08.09.2017readCount2961printباسىپ شىعارۋ