جاستاردىڭ ٴقۇقىقتىق-دىني ساۋاتىن ارتتىرۋ ماسەلەسى
ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىندا ار-وجدان باستاندىعى تۋرالى، دىنگە جانە ٴدىني نانىمعا بايلانىستى كەمسىتۋگە بولمايتىندىعى، سونداي-اق قانداي ٴدىن بولماسىن، ازاماتتاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراماستان تەڭ قۇقىلى ەكەندىگى جازىلعان. دەگەنمەن، سوڭعى بىرنەشە جىلدا قالىپتاسقان ەلىمىزدەگى ٴدىني احۋال زاڭدىق جاعىنان بولسىن، ٴدىني ساۋاتتىلىق تۇرعىسىنان بولسىن ٴبىراز شرالاردى قابىلداۋ كەرەكتىگىن دالەلدەدى دەۋگە بولادى. وسى ورايدا جاستاردىڭ قۇقىقتىق جانە ٴدىني ساۋاتتىلىعىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا ٴالى دە اتقارىلار شارالار كوپ. ولاي بولاتىنى، قازىرگى ٴداستۇرلى ەمەس دەپ اتاپ جۇرگەن ٴدىني اعىمداردىڭ نەگىزگى نازارى جاستارعا باعىتتالىپ، ولاردىڭ قاتارىن كوبىنەسە جاستار تولتىرىپ وتىر.
 
قازاقستانداعى قازىرگى ٴدىني احۋال كۇردەلى ٴارى سان-سالالى. ٴسوزىمىزدىڭ دايەكتى بولۋى ٴۇشىن سوڭعى كەزدەردەگى دەرەكتەرگە نازار اۋدارا كەتسەك، 1989 جىلعى 1 قاڭتاردا 30 كونفەسسياعا تيەسىلى 700-گە جۋىق ٴدىني بىرلەستىكتەر بولسا، 2003 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا 3206 ٴدىني بىرلەستىكتەر جۇمىس ىستەگەن. 2012 جىلعى قايتا تىركەۋ شاراسىنان بۇرىن ەلىمىزدەگى تىركەلگەن ۇيىمداردىڭ سانى 4551-گە جەتكەنى بەلگىلى[1].
 
ٴقازىر ولاردىڭ قايتا تىركۋدەن وتكەندەرىنىڭ سانى ٴۇش مىڭنان استام. مۇنىڭ ٴوزى از ەمەس. اسىرەسە ٴداستۇرلى ەمەس، توتاليتارلىق جانە دەسسترۋكتيۆتى سەكتالار مەن راديكالدى ٴدىني اعىمداردىڭ كەيبىرى تىركەلۋدى قاجەت دەپ تاپپايتىندىقتان، ولاردان زارداپ شەككەندەردى انىقتاۋ نەمەسە ولاردى جاۋاپقا تارتۋ بارىنشا قيىن. ەڭ باستى الاڭداتۋشىلىق تۋدىراتىن ماسەلە ٴدىني ۇيىمدار مەن ولاردىڭ ىلىمىنە سەنۋشىلەردىڭ كۇن ساناپ وسۋىندە بولىپ وتىر.
 
ميسسيونەرلىك ۇيىمداردىڭ شوقىندىرۋ ساياساتى، افريكا جانە ازيا حالىقتارى اراسىندا قارقىنداپ، ماقساتتى تۇردە جۇرگىزىلىپ وتىر. ميسسيونەرلىك ۇيىمدارعا ٴبىرقاتار ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارى، قايىرىمدىلىق قورلارى، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار، قارجىلىق توپتار ماتەريالدىق جانە مورالدىق تۇرعىدان كومەكتەسىپ، ورتاقتاسا جۇمىس جاسايدى. ميسسيونەرلەر باراتىن ەل حالقىنىڭ ٴدىنىن، تاريحىن، ادەت-عۇرپىن، ٴدىلى مەن پسيحولوگياسىن زەرتتەپ ٴبىلىپ بارادى.
 
كوپتەگەن ميسسيونەرلەر جەرگىلىكتى حالىق باسىم ەلدى مەكەندەردە تۇرىپ، سول حالىقتىڭ ٴتىلىن، ادەت-عۇرپىن، مىنەز-ق ۇلىقتارىن ٴوز قىزمەتتەرىن تابىستى اتقارۋ ٴۇشىن جەتەرلىكتەي دەڭگەيدە زەرتتەپ، ۇيرەنەدى. ەلىمىزدە پروتەستانتتىق جانە نەوپروتەستانتتىق شىركەۋلەردىڭ ميسسيونەرلىك قىزمەتتەرى حالقىمىزدىڭ ٴدىني بىرلىگى مەن ىنتىماقتى ومىرىنە كەرى اسەرىن تيگىزە باستادى دەۋگە بولادى. مۇنىڭ سەبەبى، ٴبىر ۇلت وكىلدەرىنىڭ ٴارتۇرلى ٴدىني نانىمدا بولۋى ۇلتتىق تۇتاستىقتى، ٴتىپتى بارا-بارا ەلدىك تۇتاستىقتى ساقتاۋعا ورازان زور ٴقاۋىپ توندىرەدى.
 
ٴداستۇرلى ەمەس ٴدىني اعىمداردىڭ وكىلدەرى، ياعني ميسسيونەرلەر وزدەرىنىڭ نانىمدارىن تاراتۋدا ٴارتۇرلى ادىس-تاسىلدەردى پايدالانادى. نەگىزىنەن زاڭ اياسىندا تىركەلىپ، جاريا تۇردە جۇمىس اتقارعان سياقتى كورىنگەنىمەن، استارلى تۇردە كوپتەگەن جۇمىستاردى اتقارادى. وعان قازىرگى ٴتىل ۇيرەتۋ كۋرستارىنىڭ، قايىرىمدىلىق قورلارىنىڭ كوبەيىپ كەتۋى، سول ارقىلى وزدەرىنە جاقتاستاردى تاۋىپ جاتقاندىعى كۋا.
 
سونىمەن قاتار، زامان تالابىنا ساي وقۋ ورىندارىن قۇرۋ، سول ارقىلى وزدەرى قالاعان ماماندار مەن ادامداردى دايارلاپ شىعۋ دا ميسسيونەرلەردىڭ باتىل قولداناتىن ٴتاسىلى بولىپ تابىلادى. ياعني، قازاقستان تەرريتورياسىندا دا جەكە وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارىندا وسى ماقساتتا جۇمىس ىستەپ جاتقاردارى بارشىلىق[2].
 
سونداي-اق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن، سونىڭ ىشىندە ٴدىني ماعىنالى گازەت-جۋرنالدار شىعارۋ دا قازىرگى ٴداستۇرلى ەمەس ٴدىني اعىمدار ٴجيى پايدالاناتىن ٴتاسىل.
 
جالپى ورتالىق ازيادا، سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا ٴدىني اعىمداردىڭ ەركىن تارالۋى مەن ولاردىڭ قاتارىنىڭ كۇن ساناپ وسۋىندە حالىقتىڭ، اسىرەسە جاستاردىڭ قۇقىقتىق جانە ٴدىني ساۋاتىنىڭ تومەندىگى ۇلكەن ىقپالىن تيگىزىپ وتىر دەۋگە بولادى [3]. دىنگە، قاپارايىم تىلمەن ايتقاندا يماندىلىققا بەت بۇرعان جاس، تەك بولاشاقتاعى ٴوزى كۇتكەن «رۋحاني تىنىشتىقتى» عانا ەمەس ەلدىڭ، وتباسىنىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىنتە ٴدىني ساۋاتتىلىققا، ەگەر قاتە شەشىم قابىلداعان جاعدايدا كىمدەردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ، قالاي زارداپ شەگەتىندىگىن تۇسىنەتىندەي قۇقىقتىق ساۋاتتىلىققا يە بولعاندا عانا اتالمىش ماسەلەنىڭ الدىن بەلگىلى ٴبىر مولشەردە الۋعا بولادى.
 
ولاي بولماعان جاعدايدا، ٴبىر-بىرىن يمانسىزدىقپەن كىنالاپ، اكە-شەشە مەن بالانىڭ اراسىنداعى تۇسىنبەۋشىلىك، ٴتىپتى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ٴدىني كوزقاراستارىنىڭ قايشىلىعىنان وتباسى داعدارىسى ورىن الۋ جاعدايى ارتا بەرمەۋ. سونىمەن قاتار، وسىنداي زياندى اعىمداردان زارداپ شەككەن ادامداردى ساۋىقتىراتىن ورتالىقتارعا تۇسەتىن شاعىمدار دا كۇن ساناپ ارتىپ كەلە جاتىر.
 
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسياسىندا وجدان بوستاندىعى مەن ٴدىني بوستاندىقتىڭ قاعيداتتارى، ٴارتۇرلى كونفەسسيالارعا جاتاتىن ازاماتتاردىڭ وزدەرىنىڭ ٴدىني بىرلەستىكتەرىن قۇرۋداعى تەڭ قۇقىلىعى، مەملەكەتتىڭ شىركەۋدەن بولىنگەندىگى تۋرالى قاعيداتتار بەكىتىلگەن. سونداي-اق ٴدىننىڭ جانە ٴدىني بىرلەستىكتەردىڭ الەۋمەتتىك قىزمەتتەرىن رەتتەۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەلەرىنە نەگىزدەلگەن وزگە دە ٴبىرقاتار نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق نەگىزدەر بار. سوعان قاراماستان، ٴدىننىڭ مارتەبەسى، ونىڭ قوعام ومىرىندەگى شىنايى جاعدايى مەن ٴرولى، ياعني ٴدىننىڭ قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي، رۋحاني سالالارىنا تيگىزەر اسەرىنىڭ مارتەبەسى، كەڭىستىگى جانە شەكارالارى قازىرگە دەيىن ٴدال انىقتالماعان. وسىنداي بەلگىسىزدىك، اسىرەسە ونىڭ تەرىس سالدارى ەلىمىزدەگى قازىرگى ٴدىني جاعدايدا ورىن العان جاڭا ۇردىستەرگە بايلانىستى انىق تا ايقىن اڭعارىلۋدا. بۇل، ارينە، اسىرەسە ٴدىن مەن ٴدىني سانانىڭ كۇدىك تۋعىزاتىن ٴدىني-رۋحاني نورمالارى مەن دوگمالارىنا نەگىزدەلگەن جاڭا ٴدىني اعىمدار مەن باعىتتاردىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى. مۇنداي اسىرەشىل نىشاندار ٴدىني فۋندامەنتاليزم مەن ٴدىني ەكسترەميزم رەتىندە كورىنىس تابۋى مۇمكىن.
 
قورتىندىلاي كەلگەندە، ٴداستۇرلى ەمەس ٴدىني اعىمداردىڭ تارالۋ جولدارى; الدىمەن بەلگىلى ٴبىر تۇلعانىڭ ٴداستۇرلى اعىمداردىڭ تارالۋىندا قولداۋ كورسەتۋى بولىپ تابىلادى. ياعني، ولار وزدەرىن قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان قورعاۋ ماقساتىندا تانىمال، بەدەلدى ادامدارمەن تىعىز جۇمىس اتقارۋعا بارىن سالادى. ەكىنشىدەن باسقا مەملەكەتتەردىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان ارەكەت جاسايدى. بۇل ٴدىني ۇيىمداردىڭ قازاقستاندا تارالۋىنا كەيبىر شەت مەملەكەتتەردە وزدەرىن مويىنداتقان نەمەسە يدەولوگياسىنا ساي كەلەتىندىكتەن ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە تارالۋ قولداۋىنا يە بولادى. ۇشىنشىدەن ولاردىڭ قارجىلىق ماسەلەلەرى جونىندە بولىپ وتىر. ٴداستۇرلى ەمەس ٴدىني ۇيىمداردىڭ ەكى قىرى بار: ٴبىرى كوممەرسيالىق، ەكىنشىسى يدەولوگيالىق. ولار تەك ٴدىني اعىم رەتىندە عانا ەمەس، ينۆەستور نەمەسە بيزنەس وكىلى رەتىندە دە ەركىن جۇمىس ىستەيدى. ال بۇعان قارسى تۇرۋ ٴۇشىن جەكە تۇلعانىڭ قۇقىقتىق جانە ٴدىني ساۋاتى ماڭىزدى ٴرول اتقارادى. ال جاستاردىڭ قۇقىقتىق جانە ٴدىني ساۋاتىن ارتتىرۋ، جۇيەلى شارالار وتكىزۋ، ٴدىني اعارتۋشىلىق باعدارلامالار ۇسىنۋ، ورتا جانە جوعارى ٴبىلىم بەرۋ سالاسىندا اتالمىش ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ٴۇشىن جاسالىپ جاتقان شارالاردى ودان ٴارى جەتىلدىرۋ مىندەتى تۇر.
 
تىشحان كەڭشىلىك،
ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ٴدىنتانۋ كافەدراسىنىڭ دوسەنتى ق.ا. فيلوس. ع.ك.
 
[1] شاپيەۆ ب. ٴدىني بىرلەستىكتەر ىس-ارەكەتتەرىنىڭ باعىتتارى. ادىستەمەلىك قۇرال. – الماتى، 2009. – 5 ب.
[2] ابدۋرراحمان ك.، تۇمەر گ. دىندەر تاريحى. –انكارا: 1997. – 411 ب.
[3] ٴجاستاردىڭ كوزقاراسى تۇرعىسىنان تۇركى الەمىنىڭ ٴدىني ماسەلەلەرى// فورۋم ماتەريالدارى/ - انكارا: 1998. 24-25 بب.
date04.09.2017readCount2096printباسىپ شىعارۋ