ادامزاتتى ۋلاعان دەرت

سان عاسىر وتسە دە ادام بالاسى كوكىرەگەن كەۋلەگەن دەرتتەن، وكپەگە باراتىن ۋ، تۇتىننەن ارىلا الماي كەلەدى. «تەمەكى  – زيان» دەپ قانشا ۇرانداساق تا، تىرلىگىمىز ٴالى دە ناتيجە بەرەر ەمەس. ادامزاتتى ۋلاعان دەرت ٴقازىر «باياۋ جارىلاتىن بومبا» دەگەن اتقا يە بولسا دا، تۇتىنگە دەگەن تاۋەلدىلىكتىڭ ارىلا قويعان جوقپىز.

جىل سايىن الەم جۇرتشىلىعى 31 مامىردا دۇنيەجۇزىلىك تەمەكىمەن كۇرەس كۇنىن اتاپ وتەدى. ٴارتۇرلى شارالار وتكىزەدى. ٴتۇتىننىڭ زياندىعى تۋرالى دارىستەر وقىلادى. ٴبىراق ٴبىز ٴبارىبىر تەمەكى شەگەمىز. سالاۋاتتى ٴومىر سالتىن ناسيحاتتاۋدى داعدىعا اينالدىرا الماي كەلەمىز. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ ارينە، ماسەلەگە ٴمان بەرمەۋشىلىك جانە نەمقۇرايلىقتان تۋىنداپ جاتقان نارسە. ايتپەسە قازىرگى ۋاقىتتا تەمەكىگە قارسى كۇرەس قازاقستاندا بارىنشا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. پارلامەنت ارنايى زاڭ قابىلدادى، ۇكىمەتتىڭ دە ارناۋلى قاۋلىسى بار. بارلىق تەمەكى قوراپتارى ادام بالاسىنىڭ دەنساۋلىعىنا تەمەكىنىڭ زيان كەلتىرەتىنى تۋرالى قۇبىجىق، قورقىنىشتى سۋرەتتەرمەن شىعا باستادى. تەمەكىنىڭ اكسيزدىك سالىعى ارتتى. ٴقازىر ارزان شىلىم جوق. ٴبىراق ٴبىز ٴالى كۇنگە دەيىن تەمەكىگە تاۋەلدىلىكتى قويا الماي كەلەمىز. شىلىم زور شىعىن اكەلەتىنىن بىلسەك تە، ونىڭ زياندىلىعىن شىنايى ٴتۇسىنۋ قيىن بولىپ تۇر. قازىرگى قوراپشالاردا تەمەكىنىڭ زاردابىنان بولاتىن وبىر جانە وكپە ەمفيزەماسى، ميوكارد ينفاركتى، قول-اياق گانگرەناسى، بەلسىزدىك جانە بەدەۋلىك اۋرۋلارى، جۇكتى ايەلدەردىڭ تۇسىك تاستاۋ ٴقاۋپى تۋرالى ادامنىڭ ۇرەيىن الاتىن سۋرەتتەر بار. ٴبىراق بۇل قۇبىجىق سۋرەتتەر قازىرگى ۋاقىتتا قانشالىقتى ٴبىزدى ويلانتا الادى؟ بۇل ماسەلە وسى كۇنگە دەيىن كوكەيدەگى ماسەلە بولىپ تۇر. مۇنداي قورقىنىشتى سۋرەتتەر ارينە، بەلگىلى ٴبىر دارەجەدە ادام بالاسىنىڭ شىلىم شەگۋىنە توقتاۋ سالا الار. ٴبىراق ماسەلە ادام ساناسىنىڭ تازالىعىندا تۇر عوي.

جالپى شىلىمنىڭ قوعامنىڭ شىرايىن بۇزاتىندىعى تۋرالى اڭگىمە بۇگىن عانا ايتىلىپ وتىرعان جوق. ون توعىزىنشى عاسىردا ٴومىر سۇرگەن شوراياقتىڭ ومارى  «دەنساۋلىققا زور كەسەل، ۇيرەتە كورمە اۋىزدى، ناسىباي مەنەن شىلىمعا»،  دەپ جىرلاپ وتكەن. نەگىزى ادامزاتقا زيان اكەلەتىن نارسەلەردىڭ بارلىعىن ەۋروپاعا تەلىپ جاتامىز عوي. سول «قارت قۇرلىقتىڭ» تۇرعىندارى ٴحۇى عاسىرعا دەيىن شىلىمنىڭ نە ەكەنىن بىلمەگەن. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ونى اتاقتى ساياحاتشى حريستوفور كولۋم امەريكا قۇرلىعىنان اكەلگەن دەگەن دەرەك بار. ٴبىراق ٴبىراز ۋاقىتقا دەيىن ەۋروپانىڭ بيلىگى مۇنىڭ اسا زيان ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ، قۇرلىقتا شىلىم تارتۋعا تىيىم سالعان.  كونستانتينوپولدە تەمەكى شەككەن ادامدارعا دۇرە سوعىلعان، تەمەكى ساتقان كەيبىر ادامداردى وتقا جاققان دەگەن ۇرەيلى دەرەك بار. شىلىمعا قارسى قانشاما رەت توقتاۋسىز كۇرەس جۇرگىزىلسە دە، ٴبارىبىر ادام بالاسى ۋلى تۇتىنگە قۇشتارلىعىن قويا الماي كەلەدى.

قازاقستاندا دا قوعامدىق ورىنداردا تەمەكى شەگۋگە تىيىم سالىنعان. ەگەر ونداي جەردە شىلىم شەگىلسە، ايىپپۇل تولەيسىڭ. ٴبىراق از. مۇمكىن ونىڭ كولەمىن ٴالى دە كوبەيتۋ كەرەك شىعار. شىعىنعا ۇشىراعان ادام سوندا بارىپ، ويلانار دەيسىڭ. ٴبىراق ماسەلەنى بۇلاي شەشە المايتىنىمىز دا اقيقات.

جالپى شەتەلدە كەز كەلگەن جەردە تەمەكى شەگە بەرۋگە بولمايدى. ەگەر قوعامدىق ورىنداردا شىلىم تارتقان  بولساڭىز، ۇلىبريتانيادا – 2500 فۋنت ستەرلينگ،فرانسيادا – 68 ەۆرو، شۆەسيادا -100 ەۆرو، گەرمانيادا – 25-250 ەۆرو، اقش-تا – 25-100 دوللار، جاپونيادا -1000 يەن تولەۋگە ٴماجبۇر بولاسىڭ. ٴتىپتى بىرنەشە ايعا تۇرمەگە تۇسىرەتىن ەلدەر دە بار. اقيقاتىندا، ەلدە زاڭ قاتال بولىپ،  ول ٴسوزسىز ورىندالاتىن بولسا، كەز كەلگەن ادام وعان كونەدى. ماسەلە، زاڭنىڭ جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسپايتىنىندا، ناقتى ورىندالمايتىنىندا بولىپ تۇر عوي. بۇل قازاقستانعا قاتىستى.

شىن مانىنە كەلسەك، شىلىمنىڭ دا ٴقازىر سان ٴتۇرى شىقتى. ەلەكتروندى سيگارەتتىڭ زيانى تۋرالى دا تالاي جازىلدى. ٴبىراق تۇتىننەن «كايف» الاتىنداردىڭ اڭسارى ٴالى باسىلعان جوق.

دەرەككە جۇگىنەر بولساق، الەم بويىنشا بۇگىنگى تاڭدا تەمەكى شەگۋدەن العاشقى بەستىكتى قىتاي، رەسەي، اقش، يندونەزيا، ٴۇندىستان ەلدەرى بەرمەي تۇر. قىتايدا جىل سايىن شىلىمنىڭ زاردابىنان 1،8 ميلليون ادام كوز جۇمادى. ال قالعان تورتتىكككە تۇرعان ەلدەردە «كوكىرەگى تۇتىنگە بۋلىققان» 200-800 مىڭ ادام قايتىس بولادى.

بۇكىلالەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرىنە كوز سالساق. ادامداردىڭ تەمەكى تۇتىنىنەن قايتىس بولۋى گيپورتونيا اۋرۋلارىنىن كەيىنگى ورىندا تۇر ەكەن. 2016 جىلى جەر بەتىندەگى 6،4 ميلليون ادام شىلىمنىڭ كەسىرىنەن ومىردەن قوش ايتىسقان. ال ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى  رەسەي، اقش، ٴۇندىستان مەن قىتاي ەلدەرىنە تيەسىلى ەكەن.  بۇكىلالەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ماماندارى الەمنىڭ 195 ەلى مەن ٴبىرقاتار ايماقتارىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. 1990-2016 جىلدار ارالىعىندا الەم بويىنشا تەمەكى شەگەتىن ەركەكتەر سانى 28 پايىزعا كەمىگەن، ال ايەلدەر اراسىندا بۇل كورسەتكىش 38 پايىزعا تومەندەگەن. ٴبىراق دەرەكتەر وسىلاي بولسا دا، جاستار اراسىندا تەمەكىگە قۇمارلىق بارعان سايىن ٴوسىپ كەلەدى. 1990 جىلى 870 ميلليون ادام شىلىم شەكسە، 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش الەم بويىنشا 1.3 ميلليارد ادامعا جەتىپ وتىر. قازىرگى كەزدە جەر بەتىندەگى ٴاربىر ٴتورتىنشى ەركەك، ٴاربىر جيىرماسىنشى ايەل تەمەكى شەگەدى. نازىك جاندىلاردىڭ تۇتىنگە قۇمارلىعىنىڭ ارتۋى ادامزاتتى الاڭداتپاي قويمايدى. جاس ۇرپاقتىڭ ساۋلىعى بىزگە قىمبات. ٴبىراق جاعداي ٴبىز ويلاعانداي بولماي تۇر عوي.

بۇگىنگى كۇندە قىتايدا – 254 ميلليون، ٴۇندىستاندا – 90 ميلليون، يندونەزيادا – 25 ميلليون ەركەك تەمەكى شەگەدى. ال اقش-تا  – 17 ميلليون، قىتايدا – 14 ميلليون، ٴۇندىستاندا- 13،5 ميلليون ايەل شىلىمقۇمارلىعىن قويا الماي ٴجۇر. ال لاوس مەملەكەتى، ماريان ارالى مەن ارمەنيا ەلىندەگى ەرلەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى كوك تۇتىنگە اۋەس. گرەنلانديادا ايەلدەردىڭ  44، بولگاريا، گرەسيا، چەرنوگوريا، حورۆاتيا مەن ماكەدونيادا نازىك جاندىلاردىڭ  25-28 پايىزى تەمەكىسىز ٴومىر سۇرە المايدى ەكەن.

ٴبىراق اينالىپ كەلگەندە، بارلىعى ادامداردىڭ ساناسى مەن جەكە شەشىم قابىلداۋىنا بايلانىستى. سونىمەن قاتار، مەملەكەت جۇرگىزىپ وتىرعان باعدارلامالارعا دا قاتىستى ەكەنى ٴسوزسىز. مىسالى،  سوڭعى 25 جىلدا تەمەكىگە قارسى قاتاڭ جۇرگىزىلگەن كۇرەستىڭ ناتيجەسىندە برازياليادا  ەرلەر اراسىندا شىلىمقۇمارلىق 29 پايىزعا ازايعان. ايەلدەر اراسىندا 19 پايىزعا تومەندەگەن. ارينە مۇنىڭ بارلىعى دا ەڭ الدىمەن سالاۋاتتى ٴومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ، تەمەكى بۇيىمدارىنا جوعارى اكسيز سالۋ مەن جارنامانى ازايتۋدىڭ ناتيجەسىندە ورىن الىپ وتىر. ٴبىراق ەڭ باستى نارسە، اراق پەن تەمەكىگە قارسى كۇرەس  وتباسىلىق تاربيەدەن باستاۋ الۋى كەرەك ەكەنىن ۇمىتىپ كەتە بەرەمىز.

جاقىندا بۇكىلالەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ رەسمي وكىلى مەليتا ۆۋينوۆيچ «تەمەكى ونىمدەرىن تۇتىناتىن رەسەيلىك 12 ميلليون ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا ٴقاۋىپ ٴتونىپ تۇر. ولار ۋاقىتىنان بۇرىن ومىردەن قوش ايتىسۋى مۇمكىن» دەپ مالىمدەدى. رەسەيدە ٴقازىر حالىقتىڭ 45 ميلليونى تەمەكى شەگەتىنىن ەسكەرسەك، بۇل شىن مانىندە الاڭدايتىن ماسەلە. ال الەمدە جىل سايىن 6 ميلليونعا جۋىق ادام تەمەكىنىڭ زاردابىنان قايتىس بولادى، بۇل سپيد، تۋبەركۋلەز اۋرۋلارىنان دا كوپ. تەمەكى ٴتۇتىنى ادام اعزاسىنا عانا ەمەس، اينالاداعى قورشاعان ورتاعا دا اسا اۋىر زيانىن تيگىزۋدە. بۇكىلالەمدىك دەنساۋلىق ۇيىمىنىڭ ماماندارى تەمەكى بۇيىمدارىنىڭ قۇرامىندا 7 مىڭ توكسيكالىق حيميالىق زاتتار بار ەكەنىن دالەلدەپ شىقتى. سوندىقتان ولار «قازىرگى ۋاقىتتا الەمنىڭ بارلىق بيلىك باسشىلارى مەن ۇكىمەتى تەمەكىگە قارسى بۇكىلعالامدىق كۇرەس جۇرگىزۋى ٴتيىس»   دەپ سانايدى.

ماماندار زەرتتەگەن مىنا ٴبىر دەرەك تە نازار اۋدارتپاي قويمايدى.  الەمدە جوعارى ٴبىلىم العان ازاماتتاردىڭ تەمەكىگە قۇمارلىعى تىم تومەن ەكەن. بۇل كورسەتكىش شامامەن 10-22 پايىز ارالىعىندا عانا كورىنەدى. ال  ساۋاتى از، وقىماعان  ازاماتتاردىڭ اراسىندا بۇل دەڭگەي وتە جوعارى. مۇنداي جانداردىڭ 65-84 پايىزى شىلىمدى كوپ شەگەتىن كورىنەدى. دارىگەرلەر تەمەكى تارتاتىن ادامدار قاتەرلى ىسىك اۋرۋى، جۇرەك- قان  تامىرلارى جۇيەسى، اس قورىتۋ مەن تىنىس الۋ ورگاندارى سىرقاتىنا ٴجيى ۇشىرايتىنىن دالەلدەپ وتىر. الەمدەگى قاتەرلى ىسىك اۋرىۋىنا شالدىققان ازاماتتاردىڭ 98، 96 پايىزى ومىرىندە بەس جىلدان ارتىق تەمەكى شەككەندەر بولىپ شىققان. ٴقازىر الەمدە تەمەكەنىڭ زاردابىنان ٴاربىر 6 سەكۋند سايىن ٴبىر ادام ومىرمەن قوشتاسادى. ويتكەنى پلانەتامىزداعى 1،3 ميليارد ادام بۇگىندە تەمەكىگە اۋەس.

american cancer society اگەنتتىگىنىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا، تەمەكى يندۋسترياسى الەمدىك ەكونوميكاعا جىل سايىن 500 ميلليارد شىعىن اكەلەدى ەكەن. ادامداردىڭ تەمەكىنىڭ زاردابىنان قايتىس بولۋى، جۇمىسقا قابىلەتسىز جانداردىڭ كوبەيۋى، سونىمەن قاتار تەمەكى وسىرەتىن القاپتىڭ كولەمىنىڭ ارتۋى جاقسى ناتيجەگە جەتەلەپ وتىرعان جوق. 1960  جىلداردان بەرى دامۋشى كەدەي ەلدەردە تەمەكى ٴوندىرىسى ٴۇش ەسەگە ارتتى، ال الپاۋىت ەلدەردە بۇل دەڭگەي كەرىسىنشە، ەكى ەسەگە تومەندەدى. ٴبىراق شىلىمقۇمارلىق ٴالى دە ازايماي وتىر.

ٴبىر عانا مىسال، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بەس جىلدىڭ ىشىندە 50 ميلليون ادامنىڭ ٴومىرىن قيدى. ال تەمەكى ٴوندىرىسى مەن ونى تۇتىنۋدىڭ سالدارىنان جىل سايىن الەمدە 6 ميلليون ادام قايتىس بولادى. ال قازاقستاندا شە؟…

بىزدە دە جاعداي الاڭداتارلىقتاي. جىل سايىن تەمەكىنىڭ سالدارىنان 25 مىڭ ادام كوز جۇمادى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستانداعى حالىقتىڭ 4 ميلليون 200 مىڭى شىلىم شەگەدى ەكەن. بۇل كورسەتكىش سوڭعى 15 جىلمەن سالىستىرعاندا 4 پايىزعا ارتقان. ەڭ ٴبىر قيىنى، سوڭعى جىلدارى ايەلدەر اراسىندا شىلىمقۇمارلار كوبەيدى. بۇل زيان ٴۇردىستى قالاي توقتاتامىز؟  ٴقازىر  قوراپشانىڭ سىرتىندا تەمەكىنىڭ زاردابىنان پايدا بولاتىن قۇبىجىق سۋرەتتەر قوسا بەرىلەدى. سونىمەن قوسا ونىڭ زياندىلىعى جايلى شىنايى اقپارات جازىلادى. ۇكىمەتتىڭ دە بىرنەشە قاۋلىسى بار. قازاقستان تمد مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا ٴبىرىنشى بولىپ وسىلاي تەمەكىگە قارسى كۇرەستى اشىق جۇرگىزۋ ٴىسىن قولعا الدى. ەگەر شىن مانىندە بۇل قادام ناتيجەسىن بەرەتىن بولسا، مامانداردىڭ ايتۋىنشا، الداعى ۋاقىتتا 1 ميلليون قازاقستاندىق تەمەكى تارتۋدان باس تارتادى ەكەن.

…لايىم، سولاي بولعاي!

بەرىك بەيسەن ۇلى

ايقىن.كز

date11.08.2017readCount2059printباسىپ شىعارۋ