سەرىكباي قاجى وراز: وتانىڭ – جەرۇيىعىڭ

اسان قايعىنىڭ ارمانى

بىزگە بەيمالىم باعزى زامانداردا ەلىنىڭ قامىن جەگەن اسان قايعى ابىز  جەلماياعا ٴمىنىپ، ورمانى نۋلى، كوكورايى شالعىندى، قوي ۇستىندە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان قونىس ىزدەپ، جيھان كەزىپتى دەسەدى. جۇرتىمدى جەرۇيىققا قونىستاندىرسام دەگەن ارمان قاريانى تورتكۇل دۇنيەنىڭ ٴتورت بۇرىشىنا جەتەلەپتى.

سول ساپارىندا اسان قايعى ماڭعىستاۋعا ٴۇش بارىپ، ٴۇش قايتىپتى. «تۇبىندە مال باققان شارۋاعا ماڭعىستاۋدان جاقسى جەر بولماس»، – دەگەن ەكەن اقىرىندا. ال، جەتىسۋدى كورگەندە: «مىناۋ جەتىسۋ اعاشىنىڭ ٴار بۇتاعى جەمىس ەكەن، شارۋاعا جاقسى قونىس ەكەن»، – دەپتى. وسى كۇنگى مەركە دەگەن جەردەگى اسپارانى كورگەندە: «ەي، اسپارا، كورشىڭمەن تاتۋ بول، شوبىڭە سۋىڭ جەتەر»، – دەپ ٴجۇرىپ كەتىپتى.

باياناۋىل تاۋىن كورگەندە: «بايانعا جايماي، قوي سەمىرمەس»، – دەپ، اسان قازىرگى باياناۋىلدى وزىنە جايلاۋ ەتىپتى. اۋليەاتانىڭ باتىسىنداعى جۋالى جەرىن كورگەندە: «جەرىڭ سەمىز، ٴشوبىڭ شۇيگىن، قارىڭ مول، توپىراعىڭ ماي ەكەن، ٴقادىرىڭدى ەگىن سالعان ەل بىلەر»، – دەپتى. شىڭعىرلاۋ وزەنىنە توقتاپ، جەلماياسىن سۋارعاندا: «جىلقىنىڭ ٴوزى وسكەن جوق. شىڭعىرلاۋ، سەن قۇت بولعان ەكەنسىڭ، سەن وسىرگەن ەكەنسىڭ»، – دەپ، سوندا ٴبىر تۇنەپ كەتكەن دەسەدى. جيھان كەزىپ، شۇرايلى قونىس، نۋلى ولكە ىزدەۋمەن ٴومىر بويى جەلماياسىمەن جەلىپ وتكەن اسان قايعى ۇلىتاۋدىڭ باس جاعىنا كەلىپ دۇنيە سالىپتى.

بىزدەرگە اڭىز بولىپ جەتكەن بۇل اڭگىمەنىڭ سوڭىندا اسان قايعى اركىمگە ٴوزىنىڭ تۋعان جەرى – جەرۇيىق ەكەنىن ٴبىلىپتى دەسەدى.


جۋساننىڭ ٴيىسى

پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ٴوزىنىڭ تۋعان وتانى – مەككە شاھارى جايلى:

ما أطيبَك من بلدٍ! وما أحبَّك إليَّ! ولولا أن قومي أخرجوني منك، ما سكنتُ غيرَك

«نەتكەن عاجاپ ولكە ەدىڭ! سەنەن اسقان ارداقتى مەكەن ماعان جوق. ەل-جۇرتىم سەنەن مەنى شىعارماسا، سەنى تاستاپ باسقا جەرگە كەتپەس ەم[1]»، – دەگەن ەكەن.

بۇل – اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.) تۋعان جەرىمەن قوشتاسىپ تۇرعاندا ايتقانى ەدى. وتانىنا دەگەن تەرەڭ دە شىنايى سەزىمنەن تۋعان سوزدەر بولاتىن. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) مەككەنىڭ تاۋىن دا، تاسىن دا، سۋىن دا، اۋاسىن دا جاقسى كوردى. ارينە، اركىمگە تۋعان جەرىنە جەتەر جەر بولماسى انىق. ٴوز تۋعان ولكەسىنىڭ وزەنى دە ٴمولدىر، سۋى دا تۇنىق سەزىلەدى. شاڭى شىققان قۋ تاقىر بولسا دا، تۋعان جەردىڭ توپىراعىنا جەتپەيدى.

باياعىدا ارابتار جورىققا اتتانعاندارىندا نەمەسە ساپار شىققاندا، ساعىنىشىن باسىپ يىسكەپ جۇرەتىن تۋعان جەرىنىڭ ٴبىر ۋىس توپىراعىن الا شىعاتىن ٴسالت-داستۇرى بولعان كورىنەدى. مىسىر ەلىنە ۇلتان بولىپ بارىپ، سۇلتانىنا اينالعان اتاقتى بەيبارىستىڭ دا قىپشاق دالاسىنان الا كەتكەن ٴبىر ٴتۇپ جۋساندى يىسكەپ، ساعىنىشىن باسقانى تۋرالى تاريحي دەرەكتەردە ايتىلادى. بيلىككە جەتىپ، حاندىق قۇرعان ۋاقىتىندا ٴنىل وزەنىندەگى ارالداردىڭ بىرىندە كيىز ٴۇي تىكتىرىپ، بيە بايلاپ، قىمىز ساپىرتقان قايران بابامىز ٴۇشىن تۋعان جەردىڭ ٴقادىرى قانشالىقتى بولعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. حالقىمىز بۇل تۋراسىندا «تۋعان جەردىڭ ٴتۇتىنى دە ىستىق» قالاي ٴدال تاۋىپ ايتقان دەسەڭىزشى!

ايشا انامىز (ر.ا.) ريۋايات ەتكەن ٴبىر حاديستە:

باسم الله، تُرْبَةُ أَرْضِنا، ورِيقَةُ بَعْضِنا، يَشْفَى سقيمُنا بإذن ربنا

«اللانىڭ اتىمەن باستايمىن. جەرىمىزدىڭ توپىراعىمەن، ٴبىرىمىزدىڭ سىلەكەيىمىزبەن، اللانىڭ قالاۋىمەن ناۋقاس ادامىمىزعا شيپا بولسىن[2]»، – دەپ پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) دەم سالعانى ايتىلادى. بۇل – بەكەر ايتىلعان ٴسوز ەمەس. دانا حالقىمىزدىڭ «تۋعان جەردىڭ توپىراعى دا شيپا» دەگەنى وسى شىققان ەمەس پە؟!


«وتاندى ٴسۇيۋ – ادامنىڭ بولمىسىندا بار سەزىم»

وتان – ادامنىڭ كىندىك قانى تامىپ، سانالى عۇمىرى وتكەن قۇتتى جەر. وتان – اتا-باباسى مەكەن، اۋلەتىنىڭ تەرەڭ تامىر جايعان كيەلى مەكەنى. اركىم ٴۇشىن وتانى وتتان ىستىق.

يمام عازالي: «ادام بالاسى تۋىپ وسكەن جەرى ەلسىز ٴشول دالا بولسا دا وعان باۋىر باسادى. وتاندى ٴسۇيۋ – ادامنىڭ بولمىسىندا بار سەزىم. ادام تۋىپ-وسكەن جەرىندە جانى جاي تابادى. الىس كەتسە ساعىنىپ، جاۋ شاپسا قورعاۋعا، سىناسا اشۋلانۋعا دايىن تۇرادى»، – دەيدى.

تۋعان جەرىن ٴسۇيۋ – جاراتقاننىڭ ادام بولمىسىنا بەرگەن قاسيەتى. تەك تەكسىز ٴارى قاسيەتسىز بەيباق قانا تۋعان جەرىنە وپاسىز كەلەدى.

ارداقتى پايعامبارىمىز (س.ع.س.) تۋعان جەرى مەككەنى ەرەكشە جاقسى كورگەن ەدى. مۇشرىكتەردەن قانشاما قيىندىق كورسە دە، سۇيىكتى مەككەسىن تاستاپ شىعۋعا قيمادى. ون جىل بويى نەشە ٴتۇرلى تولاسسىز وزبىرلىققا سابىرلىق ەتتى. سوڭىنان ەرگەن ساحابالاردىڭ دا كورمەگەنى قالمادى. تۋعان جەرى يسلامعا قۇشاق جايار ما دەگەن ۇمىتپەن توزىمدىلىك تانىتىپ باقتى. الايدا، اللانىڭ حيكمەتى ادام بالاسىنا بەيمالىم. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) كوشۋگە ٴماجبۇر بولدى.

تۋعان ەلىنەن كەتۋ ۋاقىت ٴساتى كەلگەن كەزدە پايعامبار قيماستىقپەن قوشتاستى. دىلىندەگى قيماستىقتى تىلىمەن جەتكىزدى.

ماديناعا كوشىپ كەلگەن كەزدە اللا تاعالاعا دۇعا ەتىپ، حالقى ەلدەن قۋىپ جىبەرسە دە، مەككەنى جاقسى كورەتىن سياقتى مادينانى دا جۇرەگىنە سۇيىكتى ەتۋىن سۇرادى. مادينا – جاڭا وتانى. يسلامنىڭ – استاناسى. سوندىقتان اللا ەلشىسى (س.ع.س.):

اللهم حبِّبْ إلينا المدينةَ كحُبِّنا مكةَ أو أشدَّ

«ۋا، اللا! مادينانى مەككەنى جاقسى كورگەنىمىزدەي بىزگە سۇيىكتى ەت، ٴتىپتى ودان ارتىق ەت[3]»، – دەپ دۇعا جاسادى.

پايعامبار دۇعاسى قابىل بولدى. مۇسىلماندار تۇگەلدەي مادينانى قاتتى جاقسى كورىپ كەتتى. ٴاناس بين ماليك (ر.ا.) بىلاي دەيدى: «پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ساپاردان ورالعاندا، ماديناعا تاياپ كەلگەنىن اڭعارتاتىن ونىڭ تاۋى مەن جوتاسى كوزگە كورىنسە قۋانىپ، ات كولىگىن تەزدەتە باستايتىن[4]».


ٴيبراھيمنىڭ دۇعاسى

وتاندى ٴسۇيۋ تەك ىشكى سەزىممەن شەكتەلەتىن تۇسىنىك ەمەس. ول – ٴسوز جانە ىسپەن كورسەتىلەتىن سەزىم. وتانعا دەگەن ىستىق ىقىلاس دۇعا جاساعاندا شىنايى بايقالادى. ويتكەنى، دۇعا – جۇرەكتەگى شىنايى نيەتتى جەتكىزۋ جولى. دۇعاعا ەشۋاقىتتا وتىرىك، اسىرا سىلتەۋ نەمەسە ەكىجۇزدىلىك ارالاسۋى مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى، دۇعا – تىكەلەي جاراتۋشىعا ٴۇن قاتۋ. پايعامبارىمىز (س.ع.س.):

اللهم اجعل بالمدينة ضِعْفَي ما جعلتَ بمكة من البركة

«ۋا، اللا ماديناعا مەككەگە بەرگەن بەرەكەتىڭدى ەكى ەسە ەتىپ بەر[5]»، – دەپ دۇعا جاسايتىن. سونىمەن بىرگە:

اللهم باركْ لنا في تمرنا، وبارك لنا في مدينتنا، وبارك لنا في صاعِنا، وبارك لنا في مُدِّنا، اللهم إن إبراهيمَ عبدُك وخليلُك ونبيُّك، وإني عبدُك ونبيُّك، وإنه دعاك لمكة، وأنا أدعوك للمدينة بمثل ما دعا لمكة، ومثله معه

«ۋا، اللا! قۇرمامىزدى بىزگە بەرەكەلى ەت. قالامىز مادينانى بىزگە بەرەكەتتى ەت. ساۋدادا ولشەۋىمىزگە بەرەكە بەر، تارتاتىن تارازىمىزعا بەرەكە بەر. ۋا، اللا! اقيقاتىندا، يبراھيم – سەنىڭ ق ۇلىڭ، دوسىڭ ٴھام پايعامبارىڭ. راسىندا، مەن سەنىڭ ق ۇلىڭ جانە پايعامبارىڭمىن. يبراھيم مەككە ٴۇشىن دۇعا ەتكەن ەدى. ال، مەن مادينا ٴۇشىن ٴيبراھيمنىڭ مەككە ٴۇشىن جاساعان دۇعاسىنداي جانە سونشاما تاعى دا دۇعا ەتەمىن[6]»، – دەپ بەرەكەت سۇراپ دۇعا ەتكەن ەكەن.

قۇران كارىمدە:

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

«سوندا يبراھيم: «راببىم! بۇل قالانى (مەككەنى) بەيبىت ەت، ٴارى ونىڭ اللاعا جانە اقىرەت كۇنىنە يمان ەتكەن تۇرعىندارىن جەمىستەرمەن قامتاماسىز ەت»، – دەدى. اللا: «كۇپىرلىك ەتكەندەردى دە از عانا پايدالاندىرىپ، كەيىن توزاق ازابىنا ٴماجبۇر ەتەمىن. ول باراتىن جەر قانداي جامان!-دەدى[7]»، – دەگەن ٴيبراھيمنىڭ دۇعاسى بار.

يبراھيم پايعامبار (ع.س.) بالا-شاعاسى مەكەن ەتىپ، قۇلشىلىق تۇراعى بولعان مەككەگە شىن نيەتىمەن دۇعا ەتتى. راببىسىنان مەككە ٴۇشىن ەكى ماڭىزدى نارسە: بەيبىتشىلىك پەن بەرەكەت سۇرادى. بۇل – ادامنىڭ باقىتتى ٴومىر ٴسۇرۋى ٴۇشىن اۋاداي قاجەتتى ەڭ ماڭىزدى ەكى دۇنيە.  بۇلاردىڭ، ٴتىپتى، بىرەۋى بولماعان جەردەن باقىت جوعالادى. تىنىشتىق پەن ريزىق-نەسىبە قاشقان جەردەن ەل-جۇرت تا باسى ساۋعالاپ، «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» باسقا مەكەندى ىزدەپ كەتەدى.


وتاندى ٴسۇيۋ – يماننان

اسىل ٴدىنىمىز ادامدى وتانداسىمەن، مۇنان سوڭ يسلام ۇمبەتىمەن، سوسىن تۇتاستاي ادامزاتپەن ٴتاتۋ-تاتتى تىعىز قارىم-قاتىناستا بولۋعا ۇندەيدى. سەبەبى، وتاندى ٴسۇيۋ ۇعىمى ادامعا ەڭ جاقىن شەڭبەردەن باستاپ ٴوزىن جانە قوعامدى قورشاعان بىرنەشە شەڭبەردەن تۇرادى.

وتاندى ٴسۇيۋ – ٴوز اعايىن-تۋىسىڭدى سۇيۋدەن باستالادى. اعايىن – ادامنىڭ شىققان تەگى، قانى ٴبىر اۋلەتى. اعايىننىڭ ورتاسىندا عانا جان تىنىشتىعىن تاۋىپ ٴومىر سۇرۋگە بولادى. سوندىقتان دا، تۋىستىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ – ەڭ ساۋاپتى امالداردىڭ ٴبىرى. ال، تۋىستىق اراقاتىناستى ٴۇزۋ – جەر بەتىندە جاماندىق تاراتۋمەن تەڭ كۇنا.

ٴابۋ ھۋرايرا (ر.ا.) ريۋايات ەتكەن حاديستە پايعامبارىمىز (س.ع.س.) بىلاي دەيدى: «اللا تاعالا بارلىق جاراتىلىستى جاراتىپ بولعاندا، تۋىستىق: «بۇل تۋىستىقتى ۇزگەننەن پانا سۇرايتىن ورىن با؟» – دەيدى. اللا تاعالا: «ٴيا، تۋىستىق قارىم-قاتىناستى نىعايتقانمەن (ٴوزىمنىڭ) بايلانىسىمدى نىعايتامىن، تۋىستىق قارىم-قاتىناستى ۇزگەنمەن (مەن دە) بايلانىستى ۇزەمىن، سەن وسىعان ريزاسىڭ با؟ – دەدى. تۋىستىق: «ريزامىن»، – دەدى. اللا تاعالا: «بۇل ساعان بەرىلدى»، – دەگەن ەكەن. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ٴسوزىن ودان ٴارى ساباقتاپ: «ەگەر قالاساڭدار مىنا اياتتى وقىڭدار دەدى:

فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ* أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ * أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآَنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا

«ال، ەگەر سەندەر تەرىس بۇرىلساڭدار، وندا جەر بەتىن بۇزۋشى جانە تۋىستىق بايلانىستى ۇزۋشىلەردەن بولاسىڭدار. مىنە، بۇلار – اللانىڭ لاعىنەت ەتكەندەرى. ٴسويتىپ، ول ولاردى كەرەڭ ٴارى كوزدەرىن دە سوقىر ەتەدى[8]».

كەلەسى شەڭبەر كورشى-قولاڭدى قامتيدى. «ٴۇي تاڭداماس بۇرىن، كورشى تاڭدا. جولعا شىقپاس بۇرىن، سەرىك تاڭدا» دەگەندەي، كورشىڭ جامان بولسا، جاقسى ۇيدە تۇرعاننان نە پايدا؟ باياعىدا ٴابۋ حانيفانىڭ كورشىسى ٴۇيىن ساتپاق بولىپتى. ول كەزدە كۋفاداعى ٴۇي باعاسى 5 مىڭ دينار كورىنەدى. دەگەنمەن، الگى كىسى قالىپتى باعادان بىرنەشە ەسە كوپ اقشا تالاپ ەتىپتى. ساتىپ الۋشىلار وعان: «ٴۇي 5 مىڭ تۇرادى، سەن بولسا، قىرىق مىڭ سۇرايسىڭ؟» – دەيدى. سويتسە، ساتۋشى: «دۇرىس ٴۇيىمنىڭ باعاسى 5 مىڭ، ال قالعان قارجى كورشىمنىڭ اقىسى. سەندەر ەڭ جاقسى كورشىمەن قاتار تۇراسىڭدار»، – دەپ ٴابۋ حانيفانى مەڭزەگەن ەكەن. حاديستە:

لا يَدْخُلُ الجَنَّةَ مَن لا يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ

«كورشىسى بالەسىنەن قۇتىلمايتىن ادام ٴجانناتقا كىرمەيدى»،– دەپ تەككە ايتىلماسا كەرەك. وتاندى ٴسۇيۋ – دىندەس باۋىرىڭ، مۇسىلماندى ٴسۇيۋ. ارداقتى  اللا ەلشىسى (س.ع.س.):

لا يؤمن أحدُكم حتى يحبَّ لأخيه ما يحبُّه لنفسه

«وزدەرىڭە قۇپ كورگەن نارسەنى باۋىرىڭا ماقۇل كورمەيىنشە، كامىل يماندى بولمايسىڭدار»، – دەپ وسيەت ەتكەن.

وتان ٴسۇيۋ – سەنىڭ ەلىڭدە ٴومىر سۇرەتىن باسقا ٴدىن وكىلدەرىنە دەگەن قۇرمەت پەن تۇسىنىستىك. پايعامبارىمىز (س.ع.س.):

ألا ‏مَن ظَلَمَ ‏ ‏مُعَاهدًا، ‏أَوِ انْتَقَصَهُ، أَوْ كَلَّفَهُ فَوْقَ   طَاقَتِهِ، أَوْ أَخَذَ مِنْهُ شَيْئًا بِغَيْرِ طِيبِ نَفْسٍ - فَأَنَا ‏حَجِيجُهُ ‏‏يَوْمَ القِيَامَةِ

«كىمدە-كىم ٴبىر مۋعاھيدكە ز ۇلىمدىق ەتسە، ار-نامىسىنا تيسە، شاماسى كەلمەيتىن شارۋا مىندەتتەسە قالاۋىنسىز ٴبىر زاتىن الىپ قويسا، قيامەت كۇنى (ٴمۋعاھيدتىڭ) قورعاۋشىسى مەن بولامىن[9]»، – دەگەن.

مۇعاھيد – مۇسىلمان ەلىندە ٴومىر سۇرەتىن وزگە ٴدىن وكىلى. تاعدىردىڭ جازۋىمەن سەنىڭ ەلىڭدى وتان ەتىپ جاتقان وزگە ٴدىن وكىلى. ول دا – اللانىڭ پەندەسى، ادامنىڭ بالاسى.

يسلامدا تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك – جەر-سۋىنىڭ تابيعاتىن جاقسى كورۋمەن قاتار، ەل-جۇرتىن جاقسى كورۋى، وتانداستارىمەن ارا-قاتىناستى نىعايتۋ. وتان الدىنداعى ازاماتتىق پارىزىنا ادال بولۋدى بىلدىرەدى. وتاندى ٴسۇيۋ – ادامزاتتىڭ اراسىنا جەككورۋ، اشۋ-ىزا دەگەن سياقتى سوعىس وتىن تۇتاندىراتىن ناسىلشىلدىك ەمەس. حاديستە:

مَن قُتل تحت راية عُمِّيَّة، ينصر العصبية، ويغضب للعصبية، فقتلتُه جاهليةٌ

«كىمدە-كىم ناسىلشىلدىككە جاردەم بەرىپ، ناسىلشىلدىك ٴۇشىن اشۋلانىپ، سوقىر تۋدىڭ استىندا ولسە، ول نادان ولىممەن ولگەن ادام»، – دەلىنگەن.

وتاندى ٴسۇيۋ – سوقىر سەزىم ەمەس. كەرىسىنشە، ادىلدىك پەن تۋرالىقتا ەلمەن بىرگە بولۋ. ابباد بين كاسير شاميدەن:

يا رسول الله، أمِنَ العصبيةِ أن يحب الرجلُ قومَه؟ قال: لا، ولكن من العصبية أن يُعِينَ الرجلُ قومَه على الظلم

«ۋا، اللا ەلشىسى! كىسىنىڭ ٴوز ەل-جۇرتىن جاقسى كورۋى ناسىلشىلدىك پە؟ –دەپ سۇرادىم. ول: جوق، الايدا كىم ٴوز جۇرتىنا ز ۇلىمدىققا جاردەم ەتسە، مىنە، سول ناسىلشىلدىك[10]، – دەدى».

دەمەك، وتاندى ٴسۇيۋ كىندىك قانى تامعان توپىراقتى عانا جاقسى كورۋمەن شەكتەلمەيدى. وتانىنىڭ ازاتتىعى مەن تىنىشتىعى جولىندا باسىن قاتەرگە تىگىپ، ٴتىپتى كەيدە قۇربان بولۋعا دايار تۇراتىن سۇيىسپەنشىلىك قاجەت.

اللا تاعالا بارلىق مۇسىلمان ەلدەرىن ٴوز پاناسىنا السىن. بارلىق پالەكەتتەن ساقتاسىن.



[1] تيرميزي
[2] بۇحاري، مۋسليم
[3] بۇحاري مۋسليم
[4] بۇحاري
[5] بۇحاري مۋسليم
[6] مۋسليم
[7] «باقارا» سۇرەسى، 126-ايات
[8] «مۇحاممەد» سۇرەسى، 22-24 اياتتار
[9] ٴابۋ داۋد
[10] احمەد، يبن ٴماجا

date11.08.2017readCount1804printباسىپ شىعارۋ