بەتاشار بيزنەس پە، الدە جورالعى ما؟

جاقىندا ۇيلەنۋ تويىنا باردىم. كەشتىڭ باسى – بەتاشار. ساۋىسقاننان ساق كەلىندى ورتاعا الىپ، ٴبىز تۇرمىز. قولىنا دومبىراسىن الىپ، كۇيىن كەلتىرىپ، اسابا دا ىسىنە كىرىستى. باستاپقىدا ٴبارى جاقسى باستالعان. ٴولى ارۋاقتاردان باستاپ، اۋلەتتىڭ ۇلكەندەرىنە سالەم ەتكىزدى. تۋعان-تۋىسپەن ٴتىزىم بويىنشا تانىستىرا كەلە، «ۇيىڭە قوناق كەلسە ەگەر، ٴبىر شيشا اراعىڭدى قوي، كەلىن» دەپ بۇلدىرگەنى بولماسا… ٴبىر قارىن مايدى شىرىتكەن قۇمالاق سەكىلدى بۇدان كەيىن ويعا ورالعان دۇنيە مولايدى. كەلىننىڭ بەتىن اشۋداعى ماقسات نە؟ بەتاشار جىردىڭ ماڭىزى قانداي؟ بەتاشار ٴوزى قاشان جاسالادى؟ ساناعا سان ساۋال قۇيىلدى. كەلىننىڭ اياعى تابالدىرىق اتتاعانىنا ٴبىراز ۋاقىت بولسا دا، تويدىڭ الدىندا جاسالاتىن جاي جورالعىعا اينالىپ وتىر. ەندەشە، بەتاشار –  بەرەكەلى بازىنا-تىلەكتىڭ بۇلاعى ەمەس، بيزنەسكە اينالعان دەگەن ٴسوز. 

احمەت بايتۇرسىن ۇلى قازاقتىڭ بۇل ٴسالت-داستۇرى، وندا ايتىلاتىن جىر تۋرالى بىلاي دەيدى: «…بە­تا­شار ولەڭىنىڭ نە ماقساتتان تۋىپ، نە ٴۇشىن ايتىلاتىنىن تەكسەرسەڭ، مۇن­دا ۇلكەن ماعىنا بار ەكەنىن ايىرۋ قيىن ەمەس. بەتاشار – بەتى اشىل­عان جاستىڭ بەتىن اشىپ، ٴومىر تا­نىتۋ، ٴاربىر ەلدىڭ ٴوزى قولدانعان جول-جوباسىن ٴتۇسىندىرۋ. ٴتاجىري­بە­ٴسىز جاس ايەل جاڭا ومىرگە كىرىپ، جاڭا قاۋىمنىڭ ورتاسىنا كەل­گەن­د­ە، سول قاۋىمنىڭ ٴقادىرلى، قۇرمەتتى ٴۇل­كەندەرىن تانۋ ٴۇشىن كەرەك. سو­لار­دىڭ ٴارقايسىسىنىڭ ورنىن ٴبىلۋى كەرەك. جاڭا قاۋىمنىڭ ٴقادىر­لەي­ٴتىنى كىم، ۇلىق تۇتىپ سىيلايتىنى كىم، جاس­تا ەركەلەتىپ ايالايتىنى كىم، جاس كە­ٴلىننىڭ بۇلاردى توپ ال­دىندا تا­نىپ، ٴبىلىپ الۋى قاجەت. ۇلكەندەردىڭ الدىندا كەلىننىڭ ٴتاجىم قىلۋى – سول جاڭا شارتتارعا كوندىم، قابىل الدىم دەگەنىنىڭ بەلگىسى. ەكىنشى ۇلكەن ماعىنا: بە­تاشاردا قازاق ەلىنىڭ جاڭا تۇسكەن كەلىندى كە­لە­شەكتە انا بولۋعا، ٴقادىرلى كەلىن، ٴۇل­گىلى جەڭگە بولۋعا ٴۇي­رەتەدى. بۇل ولەڭ­نەن قازاق جۇر­تى­نىڭ ايەلگە جال­پى كوزقارا­سى بىلىنەدى. ايەل – ٴۇي ٴىشىنىڭ، اۋىل­دىڭ، اعايىن ور­تا­سىنىڭ ۇيىت­قىسى. سولاردىڭ جا­راستىعى، گۇلى، بەرەكەسى. كۇيەۋى – سۇيەنىشى، تىرەگى. دوس تاۋىپ، تۋىس­­قان قۇرىپ بەرەتىن كومەكشىسى، دوسى. ولەڭدە سول ٴمىن­دەتتەر تولىق اي­تىلادى». دەمەك، بەتاشار جىردا ٴتار­بيە مەن ٴتالىم­ٴنىڭ بولۋى شارت. ونەگە رەتىندە كەل­ىنگە دۇرىس باعىت بە­ٴرۋدى ماقسات تۇتا­دى. قازىرگى تويعا قا­راپ، ۇلكەن­دەردىڭ قارنى اشا­تىنى دا وسىدان. جوعارىدا اتاپ كورسەتكەن مىسالدا، «ۇستەلگە اراق قوي» دەگەنى قاي ساس­قانى؟
تويعا قاتىستى توقسان ٴتۇرلى ٴتۇ­سىنىك، كوپتەگەن كەلىسپەۋشىلىك بار. اسابانىڭ دا ەستىسى مەن ەسەرى بولاتىندىعىنا كۋا بولىپ ٴجۇرمىز. اۋزىم بار ەكەن دەپ ايدالاعا اۋىپ كە­تەتىن، قىزىل سوزگە ۇستالىعىن ەمەس، جاتتاندى سوزگە قۇمار ەكەن­ٴدى­گىن بايقاتاتىندارى تاعى بار. قوش، اڭگىمەنىڭ باسى – بەتاشارعا قايتا ورالساق. سالەم سالدىرۋداعى نيەت – باتا الۋ. ٴبىراق باتاعا بولا بەت اشۋ ٴراسىمىن جاساۋ بۇگىنگى كۇنگە ٴتان ەمەس. ٴقازىر ول – كاسىپ. ٴۇي يە­لەرى جاساعان تىزىمگە سۇيەنىپ، ٴتورت جول «تاقپاقتى» سۋدىراتىپ، كەمى ون-ون بەس ادامدى اتاپ شاقىرادى. اتىڭ اتالعان سوڭ، امال جوق – بان­كاعا اقشا سالاسىڭ. ٴتىپتى بيزنەس ەكەندىگىن جاسىرماي، «بەس ٴجۇز تەڭگە سال­عانعا بەس رەت، مىڭ تەڭگە سال­عان­عا – ون رەت سالەم» دەپ قال­جىڭ­داي­تىن بولعان. اۋلەتتەگىلەر دە كىمنىڭ قان­شا اقشا سالعانىن مۇقيات قاراپ تۇرادى. «جاسىلىن» سالعانعا ٴجۇزى جىليدى. تاعى ٴبىر ايتا كەتەتىن دۇنيە – توي تۋرالى كەلىسىم جاساسۋ بارىسىندا جينالعان اقشا كىمدە قالاتىنى شەشىلەدى. باتىس جاقتىڭ اسابالارى «بانكانى بىزگە بەرسەڭىز» دەيتىن كورىنەدى. ونداعىسى كوپ اقشا جينالاتىنىن مەڭزەگەنى بول­سا كەرەك. راسىمەن، ەلىمىزدىڭ باتىس ايماعى جايلى ٴبىراز اڭىزدار ٴورىپ ٴجۇر. ونىڭ ىشىندە «توي دەگەندە قۋ باسى دومالاپ، استىنداعى تايىن سويىپ بەرەدى» دەگەنگە ساياتىنىن ٴجيى قۇلاعىمىز شالادى. باسە­كە­لەسىپ، بەتاشارعا كىم كوبىرەك بەرەدى دە­گەن ٴباس تە بولىپ تۇراتىن سىڭاي­لى. سىيلاستىقتىڭ اقشامەن ەسەپ­تەل­مەيتىنىن ٴبىر ەسكە سالساق، ارتىق بولماس. مۇقتاج كەزدە قولداۋ ٴبىل­ٴدىرۋ باسقا دا، ريا ٴۇشىن ەل الدىندا بايلىعىن كورسەتۋ – باسقا. ەگەر توي يەسى اقىسىن جەمەي، ٴبىر باعاعا كە­لىسەر بولسا، بەتاشاردىڭ اقشاسى ۇيدە قالادى.
ماتەريالدىق جاعدايدىڭ ماڭى­­زى جوعارى ەكەندىگىن ەسكەر­سەك، بۇل سالتتىڭ كوپشىلىك الدىندا جاسالعانى ٴجون-اق. تاباققا سالعان اقشادان تەڭىزگە قۇيعان تامشىداي بولسىن كومەگىمىز تيسە، جاقسى ەمەس پە؟ دەگەنمەن ٴدال وسى جەردە كەلەسى ٴما­سەلەنىڭ توبەسى كورىنەدى. بەتاشار قاشان جاسالادى؟ ونىڭ توي ٴۇس­تىندە، قۋانىش باستالماس بۇرىن جاسالۋى شارت پا؟ بۇگىندە وسىنداي جازىلماعان زاڭدىلىق پايدا بو­لىپتى. مۇنىسىن توي يەسى قايتا-قايتا جۇرتتى جيىپ، توي جاسايتىن جاعدايدىڭ جوقتىعىمەن ٴتۇسىندى­رەدى. اۋىلدىڭ ۇلكەندەرىن شاقى­رىپ، باتا الۋ قازىرگىلەر ٴۇشىن ازدىق ەتەدى. بۇل دا – شىندىق. «باتا بالكىم، بولاشاعىمىزعا بەرەكە بەرەر، بۇگىنگى تويدىڭ اقىسىن بەتا­شارسىز قالاي شىعارامىز؟» دەگەن وي مازا بەرمەيتىن سەكىلدى. سول ٴۇشىن دە ٴبىر وقپەن بىرنەشە قوياندى اتىپ ٴتۇسىرىپ ٴجۇر. مەيلى، اركىم ٴوز جاع­دايىنىڭ كەلگەنىنشە جاساي­تىنى انىق. بىزگە تۇسىنىكسىز جايت مىناۋ: كەلىن سول ٴۇيدىڭ بوساعاسىنا ەنگەنىنە قانشا ۋاقىت وتسە دە، توي ەندى جاسالىپ جاتىر. بۇعان دا ما­تەريالدىق جاعداي كىنالى. ٴبىراق ولاي بولار بولسا، جۇمىرتقادان اق كەلىن دەپ ەل-جۇرت ابدەن تانىپ العان سوڭ بارىپ، بەتىن اشقاننىڭ ٴسانى نەدە؟ توي جاساۋعا جاعدايىڭ كەل­مەسە، تىم قۇرىعاندا ۇلكەن­دەر­ٴدىڭ باسىن قوسىپ بەتىن اشىپ الۋىڭ كەرەك ەمەس پە؟! سالتتىڭ نەگىزگى وزەگى دە وسىندا جاتىر. تابالدى­رىق­تى ەندى اتتاعان كەلىنگە بەرىل­گەن تاربيە ٴارى تانىسۋ. اينالا­سىنداعىنىڭ جارتىسى تانىپ ۇلگەرگەندە اشىلعان بەت – تەك قانا ادەمى ارلەنگەن ماكياجدى كورسەتۋ جورالعىسى عانا.
بۇدان كەيىنگى ماسەلە: كىمگە ٴيىلىپ سالەم ەتۋ كەرەك؟ تويدا ارعى اتا­دان باستاپ، كەشە تۋعان ٴسا­بيگە دەيىن اتى اتالىپ، شاقى­رىلادى. سايكەسىنشە، ٴارقايسىسى­نا جەكە-جەكە اقشا سالۋ كەرەك دە­گەن. وسى ماسەلەگە قاتىستى زەي­نەپ احمە­تو­ۆانىڭ بىلاي دەگەنى بار: «بەتا­شاردا سەنى بەرمەسكە قويماي، اتاپ شاقىرادى. ٴبىر تويدا اتانى ايتتى، اتا جوق، اتانىڭ ورنىنا با­رىپ سالدىم. سونىمەن بىتكەن شى­عار دەسەم، باكەڭدى ايتتى، با­قىتجان اعالارىڭ ٴۇشىن بارىپ اقشا سالدىم. ەندى كەلىپ، ماقتاپ-ماقتاپ كەلىن­دەردىڭ سيمۆولى دەپ ٴوزىمدى ايتتى. ٴۇشىنشى رەت بارىپ سالدىم دا، ٴبىت­كەن شىعار دەسەم، اۋىلدا ٴوتىپ جات­قان تويدا الماتىدا جات­قان ەر­جانىمدى ايتتى. وعان دا بارىپ اق­شا سالدىم. بۇدان وتكەن نە دا­راقىلىق بار؟ سوسىن وندا كىمنىڭ قان­شا سالعانىن قاراپ تۇرا­دى. بۇل وتە ۇيات نارسە. سودان كەيىن كەلىن كۇيەۋى­نەن ۇلكەنگە عانا سالەم سالادى. بىزدە كىشكەنە بالاعا دەيىن سالەم سالعىزادى. نەگىزىندە، سونى اۋلەت يەلەرى بەتاشار ايتاتىن ادام­عا «اينالايىن، جولىڭدى بە­رەمىن، تاباعىڭدى قويما» دەپ ەس­كەرتۋى كەرەك. كەلىنگە 7 سالەم جە­تە­ٴدى، بۇل ٴوزى كيەلى سان. ايتپەسە، ون­سىز دا كەشىگىپ باستالاتىن تويدا بەتاشار ايتىلىپ بىتكەنشە، شار­شاپ قالاسىڭ. سوسىن اسابالاردىڭ دا ٴجونسىز كەتەتىنى بار، انەكدوت اي­­تىپ، كوپ مىلجىڭداپ كەتەدى. جات­­تاپ العاندارىن ايتىپ، سار­نايدى. بۇل – شەبەرلىك ەمەس. نە كور­سەك، سونى جاسايتىن جامان ادە­ٴتىمىز بار. مىسالى، تويدا كەلىن جارتى دەنەسى اشىق كويلەك­پەن تۇرادى. بەتىندە ٴبىر جاپىراق فاتا، وعان نەمەنەگە بەتاشار جا­ساي­دى؟ ونسىز دا ونىڭ جارتى دە­نە­ٴسى اشىق قوي. بەتىن اشقاننان كەيىن قارا­ساڭ، قايىناتاسى كەلىن­ٴنىڭ جالاڭاش دەنەسىن ۇستاپ بيلەپ جۇرەدى. نامىس قايدا؟!»

جادىرا اققايىر

ايقىن.كز

date11.08.2017readCount1846printباسىپ شىعارۋ