ٴتاسبيح - زىكىردى سۇننەت نامازىنان كەيىن تارتۋ قاتە مە؟
Тәсбих - зікірді сүннет намазынан кейін тарту қате ме?

مەشىتتە پارىز ناماز بىتكەننەن كەيىن جالپى جاماعات نامازدىڭ سوڭعى سۇننەتىن وقيدى. سوسىن عانا زىكىر تارتىپ (33 رەت سۋبحاناللا، 33 الحامدۋليللاھ، 33 رەت اللاھۋ اكبار)، دۇعا جاسايدى. ال بىرەڭ-ساراڭ كىسىلەر پارىز نامازدان كەيىن بىردەن زىكىر، دۇعالارىن جاساپ جاتادى. سودان كەيىن عانا سۇننەت نامازدى وقىسا وقيدى، ايتپەسە تۇرىپ كەتەدى. ولاردىڭ ويىنشا «پارىزدان كەيىن بىردەن زىكىر ايتىپ، دۇعا جاساۋ سۇننەت. ال ونى حانافي ٴمازھابىنداعىداي سۇننەت نامازىنان كەيىنگى ۋاقىتقا قالدىرۋ اللا ەلشىسىنىڭ سۇننەتىنە تەرىس امال.» سىزدەن سۇرايىن دەگەنىم ولاردىڭ ايتقان وسى ۋاجدەرىنىڭ شاريعي نەگىزى بار ما؟ ال ٴبىزدىڭ جاساپ جۇرگەنىمىز شىنىمەن سۇننەتكە قايشى ما؟

جالپى پارىز نامازداردان كەيىن زىكىر ايتىپ، دۇعا جاساۋ – سۇننەت. اللا ەلشىسىنىڭ (س.ا.ۋ.) بۇعان قاتىستى ساحيح حاديستەرى جەتكىلىكتى. مىسالى، ٴابۋ ھۋرايرادان (ر.ا.) جەتكەن مۋسليمدەگى ريۋاياتتا اللا ەلشىسى بىلاي دەيدى: «كىمدە-كىم ٴاربىر نامازدان كەيىن 33 رەت «سۇبحاناللاھ»، 33 رەت «الحامدۋليللاھ»، 33 رەت «اللاھۋ اكبار» دەسە، ٴبارىن قوسقاندا توقسان توعىز بولادى، ال جۇزىنشىسىندە «ٴلا ٴيلااھا يللاللاھۋ ۋاحداھۋ ٴلا شارييكا ٴلاھ، لاھۋل-مۋلكۋ ٴۋا ٴلاھۋل-حامدۋ ۋا ھۋا الاا كۋللي شايين قاديير» دەپ ايتسا، تەڭىز تولقىنىنىڭ كوبىگىندەي كۇناسى بولسا دا كەشىرىلەدى.»[1] باسقا ٴبىر ريۋاياتتا: «كىمدە-كىم پارىز نامازدارىنىڭ ارتىنان اياتۋل-كۋرسيدى وقيتىن بولسا، كەلەسى نامازعا دەيىن اللانىڭ قورعاۋىندا بولادى»[2] - دەلىنگەن. سونداي-اق، باسقا ٴبىر حاديستە ۋقبا يبن امر بىلاي دەيدى: «اللا ەلشى ٴابىر نامازدان كەيىن «فالاق» پەن «ناس» سۇرەلەرىن وقۋىمدى بۇيىردى.»[3]

جوعارىداعى ريۋاياتتاردان بايقاعانىمىزداي نامازدان كەيىن زىكىر تارتىپ، دۇعا تىلەۋ اللا ەلشىسىنىڭ (س.ا.ۋ.) ماڭىزدى سۇننەتى. ال ونىڭ ٴدال نامازدىڭ پارىزىنان كەيىن نەمەسە سوڭعى سۇننەتتەن سوڭ جاسالاتىندىعىنا بايلانىستى ٴمازھاب عۇلامالارى اراسىندا ەكى ٴتۇرلى كوزقاراس بار. اللا ەلشىسىنىڭ (س.ا.ۋ.) زىكىر مەن دۇعا جاساۋدى بىلدىرگەن كەيبىر حاديستەرىندەگى «پارىز نامازدان كەيىن» دەگەن ٴسوزدى نەگىزگە العان حانافيدەن وزگە ٴمازھابتاردا زىكىر مەن دۇعا پارىز نامازدان كەيىن دەرەۋ جاسالادى. ال حانافي ٴمازھابىنىڭ عۇلامالارى مۋسليمدەگى ايشا (ر.ا.) انامازدان ريۋايات ەتىلگەن: «اللا ەلشىسى (س.ا.ۋ.) نامازدا سالەم بەرگەننەن كەيىن (شامامەن) تەك «اللاھۋمما ٴانتاس-سالاام ۋا مينكاس-سالاام، تابااراكتا يا ٴزال-جالاالي ۋال-يكراام» دەيتىندەي ۋاقىت قانا وتىراتىن» دەگەن ٴحاديستى، سونداي-اق ساحيحۋل-بۋحاريدە ۋممۋ سالاما (ر.ا.) انامازدان جەتكەن: «اللا ەلشىسى (س.ا.ۋ.) نامازدا سالەم بەرگەنەن كەيىن ايەلدەر تۇرىپ كەتەتىن. ال ٴوزى از عانا كىدىرىستەن كەيىن عانا ورنىنان تۇراتىن»[4] سىندى حاديستەرگە قايشى كەلمەۋ جاعىن ەسكەرىپ، زىكىر مەن دۇعانى دەرەۋ پارىزدان كەيىن ەمەس، اقىرعى سۇننەتتەن كەيىن جاساۋ قاجەت دەگەن تۇجىرىمعا توقتاعان. سەبەبى زىكىر مەن دۇعا ەگەر پارىزدان كەيىن دەرەۋ جاسالاتىن بولسا، جوعارىدا ايشا انامىزدان ريۋايات ەتىلگەن حاديسكە قايشى بولماق. ياعني، نامازدان كەيىن جاسالۋى سۇننەت «اياتۋل-كۋرسيدى» نەمەسە «فالاق» پەن «ناس» سۇرەلەرىن وقۋ، 33 رەت «سۇبحاناللاھ»، 33 رەت «الحامدۋليللاھ»، 33 رەت «اللاھۋ اكبار» جانە «ٴلا ٴيلااھا يللاللاھۋ ۋاحداھۋ ٴلا شارييكا ٴلاھ، لاھۋل-مۋلكۋ ٴۋا ٴلاھۋل-حامدۋ ۋا ھۋا الاا كۋللي شايين قاديير» سىندى دۇعالاردى ايتۋ «اللاھۋمما انتاس-سالاام ۋا مينكاس-سالاام، تابااراكتا يا ٴزال-جالاالي ۋال-يكراام» دەيتىندەي مەزگىلدەن كوپ ۋاقىتتى الاتىندىعى ٴسوزسىز. ال اللا ەلشىسى ايشا اناماز جەتكىزگەندەي پارىز نامازىنان كەيىن شامامەن تەك «اللاھۋمما ٴانتاس-سالاام ۋا مينكاس-سالاام، تابااراكتا يا ٴزال-جالاالي ۋال-يكراام» دەيتىندەي ۋاقىت قانا وتىراتىن.

ەندەشە، اللا ەلشىسى سوڭعى سۇننەتى بار پارىز نامازدارىنان كەيىن «اللاھۋمما ٴانتاس-سالاام ۋا مينكاس-سالاام، تابااراكتا يا ٴزال-جالاالي ۋال-يكراام» دۇعالارىنا شامالاس قىسقا زىكىرلەردى ايتقاننان كەيىن ورنىنان تۇراتىن دا، مەشىتتىڭ شەتىندە ورنالاسقان بولمەسىنە بارىپ، نامازدىڭ سوڭعى سۇننەتىن سوندا وقيتىن. ارتىنان جوعارىدا كەلتىرىلگەن ۇزاعىراق زىكىر، دۇعالاردى جاسايتىن. ال سوڭعى سۇننەتى جوق «تاڭ» مەن «ەكىنتى» نامازدارىندا اللا ەلشىسى (س.ا.ۋ.) زىكىر مەن دۇعانى دەرەۋ پارىز نامازدان كەيىن جاسايتىن. اللا ەلشىسىنىڭ: «كىمدە-كىم تاڭ نامازىن جاماعاتپەن وقىعاننان كەيىن كۇن شىققانشا اللانى زىكىر ەتىپ وتىراتىن بولسا، سودان كەيىن ەكى راكات ناماز وقىسا، تولىق قاجىلىق پەن ۇمرانىڭ ساۋابىن الادى. تولىق، تولىق، تولىق»[5] - دەگەن ٴحاديسى وسى ايتقانىمىزدى ناقتىلاي تۇسپەك.

تارقاتىپ تۇسىندىرەر بولساق، «اللا ەلشىسى (س.ا.ۋ.) نامازدا سالەم بەرگەننەن كەيىن تەك «اللاھۋمما ٴانتاس-سالاام ۋا مينكاس-سالاام، تابااراكتا يا ٴزال-جالاالي ۋال-يكراام» دەيتىندەي ۋاقىت قانا وتىراتىن» - دەلىنگەن حاديس اقىرعى سۇننەتى بار پارىز نامازدارىنا بايلانىستى بولادى دا، ال پارىزدان كەيىن سۇننەتى جوق «تاڭ» مەن «ەكىندى» نامازى بۇدان تىس قالماق.

ياعني، «اياتۋل-كۋرسيدى» جانە 33 رەت «سۇبحاناللاھ»، 33 رەت «الحامدۋليللاھ»، 33 رەت «اللاھۋ اكبار»، «ٴلا ٴيلااھا يللاللاھۋ ۋاحداھۋ ٴلا شارييكا ٴلاھ، لاھۋل-مۋلكۋ ٴۋا ٴلاھۋل-حامدۋ ۋا ھۋا الاا كۋللي شايين قاديير» سىندى ۇزاعىراق زىكىر، دۇعالاردىڭ «پارىز نامازىنان» كەيىن ايتىلاتىندىعىن ٴبىلدىرىپ كەلگەن كەيبىر ريۋاياتتاردى حانافي عۇلامالارى سۇننەتى جوق پارىز نامازداردان كەيىن دەپ تۇسىنگەن. سونداي-اق، حاديستەردەگى «پارىز نامازىنان كەيىن» دەگەن انىقتاۋشى ٴسوز – زىكىر مەن دۇعانىڭ سوڭعى سۇننەتتەن كەيىن ايتىلۋىنا مۇلدەم قايشى ەمەس. سەبەبى پارىز نامازداردىڭ بەكىتىلگەن سۇننەتتەرى سول نامازداردىڭ ماڭىزدى بولىگىنە جاتادى. سەبەبى بۇل سۇننەت نامازدار «ٴتاھاججۇد»، «ساسكە» نامازدارى سەكىلدى جەكە باسىنا بولەك ناماز ەمەس، پارىزداردىڭ الدىندا نەمەسە ارتىندا بىرگە ورىندالادى. مىسالى، «بەس ۋاقىت نامازىمدى وقىدىم» دەگەن كەزدە، ادەتتە پارىز ناماز بەن قاتار سۇننەتەرىن دە وقىلعاندىعى بىلدىرىلەدى. مىنە سوندىقتان حاديستەردەگى ۇزاعىراق دۇعالاردىڭ «پارىز نامازىنان كەيىن» وقىلادى دەگەنىن حانافي عالىمدارى سۇننەتىمەن بىرگە پارىز نامازىنان كەيىن دەپ تۇسىنگەن. بۇل جايلى حانافي عالىمى يبن ابيدين «راددۋل-مۇحتاردا» بىلاي دەيدى: «زىكىرلەردىڭ پارىز نامازدىڭ ارتىنان جاسالاتىندىعىنا بايلانىستى جەتكەن حاديستەر ولاردىڭ سۇننەت نامازىنان بۇرىن جاسالاتىندىعىن ەمەس، كەرىسىنشە سوڭعى سۇننەتتەن كەيىن ورىندالاتىندىعىن بىلدىرەدى. سەبەبى سۇننەت نامازدار پارىز نامازدان بوتەن ەمەس، ونىڭ اجىراماس ٴبىر بولىگى ٴھام تولىقتىرۋشىسى. سوندىقتان پارىز نامازدىڭ سوڭعى سۇننەتىنەن كەيىن ورىندالعان زىكىر، دۇعالارعا دا پارىز نامازدان كەيىن جاسالدى دەپ ايتىلادى»[6]

سونىمەن قاتار حانافي عالىمدارى ىزگى امالداردىڭ ارتىنان جاسالاتىن دۇعا-تىلەكتەرىڭ قابىل بولۋعا جاقىنىراقتىعىن ەسكەرە وتىرىپ، پارىز نامازدى سوڭعى سۇننەتىمەن بىرگە ورىنداعاننان كەيىن بارىپ قانا دۇعا-تىلەكتىڭ جاسالعانىن قۇپ كورگەن. سەبەبى پارىز بەن سوڭعى سۇننەت قوسا اتقارىلعاندا ولاردىڭ ىزگى امالدىعى ارتا تۇسەدى.

ٴتۇيىن

بايقاعانىمىزداي زىكىر مەن دۇعانى نامازدىڭ سوڭعى سۇننەتىنەن كەيىن جاساۋدىڭ حانافي ٴمازھابىندا قۋاتتى دالەلى بار. سوندىقتان وعان بيدعات دەپ نەمەسە سۇننەتتە دالەلى جوق دەپ اسىعىس «ٴفاتۋا» بەرۋ استە دۇرىس ەمەس. ٴتورت ٴمازھابتىڭ ٴبىرىن ۇستاناتىندار ادەتتە بىر-بىرىنە ٴاردايىم قۇرمەتپەن قاراعان. ٴار ٴمازھابتىڭ وزىندىك شاريعي كوزقاراسى مەن دالەلى بولعاندىقتان بىر-بىرىنە تۇسىنىكپەن قاراعان.

الايدا بۇگىنگى تاڭدا «ٴمازھاب ۇستانبايمىن» دەپ، وزدەرىن سالافي اتاپ جۇرگەن ٴمازھابسىزدار وسىنداي ۇساق ماسەلەلەردى قايتا-قايتا قازبالاپ، جاماعات اراسىنا ىرىتكى سالىپ ٴجۇر. ولار وزدەرىنىڭ اننان-مۇننان شالا وقىعان نەمەسە جارىم ەستىگەن جارتى ويىن تۇگەلدەي يسلام دەپ پايىمدايدى. وزدەرى ۇناتقان ٴدىني كوزقاراستى باسقاشا تۇسىنۋگە بولمايتىن قۇراننىڭ انىق اياتى نەمەسە اللا ەلشىسىنىڭ ناقتى سۇننەتى دەپ بىلەدى. مىنە سوندىقتان ولار وزدەرىنەن وزگەشە ويلايتىنداردىڭ ٴبارىن بيدعاتشى دەپ شالا بۇلىنەدى. شىن مانىندە ولار ٴدىننىڭ تارماق ماسەلەلەرىندە ٴتۇرلى كوزقاراستىڭ بولاتىندىعىن قابىلداماۋ ارقىلى وزدەرىنىڭ ناعىز بيدعاتشىعا اينالعاندارىن بىلە بەرمەيدى.

بۇگىندە مەشىتتەرىمىزدە يمامنىڭ جەتەكشىلىگىندە ناماز سوڭىندا ٴتاسپى تارتىلىپ، جاماعاتپەن بىرگە دۇعا جاسالادى. مۇنداعى ماقسات نامازدان كەيىنگى زىكىر-دۇعالاردى ٴالى دۇرىس بىلە بەرمەيتىن كەيبىر جاندارعا ولاردى ۇيرەتۋ. سونداي-اق كوپ ادامدار اللا ەلشىسىنىڭ ناماز سوڭىنداعى زىكىر، دۇعالارعا قاتىستى ماڭىزدى سۇننەتىن ورىنداۋعا اسا ٴمان بەرمەي، كوبىنە تارك قىلىپ جاتادى. سوندىقتان يمام داۋىستاپ ٴتاسپى تارتۋدى باستاپ بەرگەندە جاماعات تا وزدەرى ٴارى قاراي ىلەسىپ تارتىپ، ماڭىزدى سۇننەتتى ورىنداپ ٴجۇر.

كەيبىر كىسىلەر جاماعاتپەن زىكىر تارتىپ، دۇعا جاساۋدى «بيدعات» دەپ ويلاۋى مۇمكىن. الايدا دىنىمىزدە بۇعان ەشقانداي تىيىم جوق. سەبەبى بەلگىلى ٴبىر ٴىستى بيدعاتقا شىعارۋ ٴۇشىن جاسالاتىن ول ٴىستىڭ دىندە ەشبىر نەگىزى بولماۋى شارت. ال نامازدان كەيىن زىكىر ايتۋدىڭ جانە جاماعاتپەن دۇعا جاساۋدىڭ شاريعاتتا قۋاتتى نەگىزى بار. ياعني، جالپى العاندا نامازدان كەيىن زىكىر تارتۋ شاريعاتتا بار. بەلگىلى ٴبىر ٴىستى جاماعاتپەن ىستەۋدىڭ ساۋاپتىلىعىنىڭ دا دىنىمىزدە ورنى ەرەكشە. ەندەشە جاماعاتپەن ٴتاسپى تارتىپ، دۇعا جاساۋ «دۇعا جاساڭدار»، «زىكىر ايتىڭدار» دەپ كوپشە تۇردە كەلگەن كوپتەگەن ايات-حاديستەردىڭ اياسىنا كىرگەندىكتەن، شاريعاتقا قايشى ەمەس. ٴتىپتى بۇل جەردە جاماعاتپەن ٴتاسپى تارتىلمايدى، تەك يمامنىڭ باستاپ بەرۋىمەن اركىم ٴوزى تارتادى.

جانە ٴبىر ەسكەرە كەتەتىن جايت مەشىتتە پارىز نامازدى وقىعاننان كەيىن ۇيگە بارىپ نامازدىڭ سوڭعى سۇننەتىن وقۋ ارينە شاريعاتقا قايشى ەمەس. الايدا ۇيلەرىمىز اللا ەلشىسىنىڭ بولمەلەرى ٴتارىزدى مەشىتتىڭ شەتىندە نەمەسە وعان جاقىن بولماعاندىقتان، بۇعان قوسا كوشەدەگى جۇمىسىمىزدىڭ كوپتىگىن ەسكەرسەك، سۇننەت نامازداردى ۇيگە بارىپ وقۋ بۇگىنگى مىنا قاۋىرت زاماندا قيىن ىسكە اينالىپ وتىر. سوندىقتان مۇمكىندىگىنشە مەشىتتە نامازدىڭ سوڭعى سۇننەتىن قوسا وقىپ، ارتىنان زىكىر، دۇعالارىمىزدى جاساپ، ٴبىراق شىققانىمىز ابزال.

[1] ساحيح مۋسليم، 1-توم، 418-بەت. «ٴدارۋ يحيا'يت-تۋراسيل-ارابي» باسپاسى، ٴبايرۋت.
[2] سۇلەيمان يبن احماد يبن اييۋب ٴابۋل-قاسىم ٴات-تاباراني، ال-مۇجامۋل-كابير، 3-توم، 83-بەت. «ماكتابۋتۋز-زاھراا» باسپاسى، 1983 ج.
[3] احماد يبن حانبال ٴابۋ ابديللاھ ٴاش-شايباني، مۋسنادۋ احاد يبن حانبال، 4-توم، 155-بەت. «مۋسسيساتۋ قۋرتۋبا» باسپاسى، مىسىر.
[4] ساحيحۋل-بۋحاري. 1-توم، 296-بەت. «ٴدارۋ يبني كاسير باسپاسى»، ٴبايرۋت، 1987 ج.
[5] مۋحاممەد يبن يسا ٴابۋ يسا ٴات-تيرميزي، سۋنانۋت-تيرميز، 2-توم، 481-بەت. «دارۋل-يحياايت-تۋراسيل-ارابي» باسپاسى، ٴبايرۋت.
[6] يبن ابيدين مۇحاممەد امين يبن ومار، حاشياتۋ يبن ابيدين راددۋل-مۇحتار الا دۋررۋل-مۇحتار، 3-توم، 424-بەت. «دارۋس-ساقافاتي ۋات-تۋراس» باسپاسى، سيريا، داماسك، 2000ج.
قايرات جولدىباي ۇلى
date31.07.2012readCount8093printباسىپ شىعارۋ