الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ٴدىني ۇستانىمدارىندا قايشىلىق بولعان با؟
الاشتانۋشى س.وزبەك ۇلىنىڭ تۇجىرىمداۋىنشا «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان ب.قاراتايەۆ، ج.سەيدالين، س.لاپين، م.سەرالين سياقتى زيالىلار شاريعات زاڭىن دارىپتەۋمەن بەلسەندى شۇعىلدانعان. ال، «قازاق» گازەتىنىڭ توڭىرەگىنە جينالعان ٴا.بوكەيحانوۆ، ا.بايتۇرسىنوۆ، م.دۋلاتوۆ باستاعان زيالىلار قازاقتىڭ ٴداستۇرلى ادەت-عۇرپىن ناسيحاتتاپ، مەملەكەت قۇرۋدا باتىستىڭ رەسپۋبليكالىق جۇيەسىن قۇپتادى. ەكى توپتىڭ دا ماقسات-مۇددەسى بوداندىقتىڭ قامىتىن ٴۇزىپ، تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ بولعانمەن، وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسۋ ٴادىس-تاسىلى، ٴداستۇرلى قۇندىلىقتارعا قاتىستى كوزقاراسى ەكى ٴتۇرلى بولدى. «ايقاپ» جۋرنالىنداعى زيالىلار يسلامشىل ٴارى تۇرىكشىل بولسا، «قازاق» گازەتىندەگى زيالىلار نەگىزىنەن ۇلتشىلدىق باعىتتى ۇستاندى.
 
جالپى، 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن تۇركىستان مەن قازاق دالاسىندا قوعامدىق-ساياسي كوزقاراستارى ٴارتۇرلى بىرنەشە قوزعالىستار بەلسەندى جۇمىس ىستەدى. سونىڭ ىشىندە ٴدىني كونسەرۆاتيزمدى جاقتاعان «شۋرا ۋلەما» مەن ٴجاديتشىل «شۋرا-ي يسلامي» ۇيىمدارىن اتاپ وتۋىمىزگە بولادى. س.لاپين جەتەكشىلىك جاساعان «شۋرو-ي-ۋلەما» مەن م.بەحبۋدي قۇرعان «شۋرا-ي يسلامي» وكىلدەرىمەن اراسىندا ايتارلىقتاي يدەيالىق كەلىسپەۋشىلىك بولدى. «شۋرو-ي-ۋلەما» وكىلدەرى تۇركىستان قوعامىن قايتا ۇيىمداستىرۋ ٴۇشىن شاريعات زاڭدارىن باسشىلىققا الۋىمىز كەرەك دەپ ٴبىلدى. س.لاپين جازعان «شۋرو-ي-ۋلەمانىڭ» باعدارلاماسىندا تۇركىستاندا «ىشكى باسقارمانىڭ بارلىق سالالارى بويىنشا جەرگىلىكتى زاڭ شىعارۋشىلىق قۇقىعىمەن تازا مۇسىلماندىق اۆتونوميا ورناتۋ قاجەت» دەگەن كوزقاراس ايتىلدى. ال، «شۋرا-ي يسلامي» تۇركىستان حالىقتارىنىڭ دەموكراتيالىق باعىتتاعى ساياسي ۇيىمى ەدى. «شۋرا-يسلامي» ۇيىمى 1917 جىلدىڭ قاراشا ايىندا تۇركىستانداعى كەڭەس بيلىگىنە قارسى «قوقان اۆتونومياسىنىڭ» قۇرىلۋىنا مۇرىندىق بولدى. «تۇركىستان مۇحتارياتى 1918 جىلدىڭ اقپان ايىنا دەيىن ٴومىر ٴسۇردى. وعان قاراعاندا «شۋرا-ي ۋلەما» ۇلكەن ساياسي كۇشكە اينالا الماعانمەن، بۇل ۇيىمنىڭ يدەياسىن قولداۋشىلار تۇركىستانداعى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ بيلىگىنە «باسماشىلار» دەگەن اتپەن بىرنەشە جىلدار بويى قارسى كۇرەسكەن ەدى.
 
قازاقستاندا 1917 جىلدارداعى ارپالىس كەزىندە سولشىل ەسەرلەر مەن بولشەۆيكتەردى جاقتاعان «ٴۇش ٴجۇز» پارتيا ٴومىر ٴسۇردى. پارتيا مۇشەلەرى وزدەرىن «قازاقتىڭ سوسياليستىك پارتياسى» دەپ اتادى. «ٴۇش ٴجۇز» پارتياسىنىڭ توڭىرەگىنە كولباي توگىسوۆ، شايمەردەن ٴالجانوۆ، ٴابىلقايىر دوسوۆ، ىسقاق كوبەكوۆ، مۇقان əيتپەنوۆ سىندى ازاماتتار توپتاستى. «ٴۇش ٴجۇز» ساياسي ۇيىمىنىڭ العاشقى ٴتوراعاسى م.ايتپەنوۆ، ورىنباسارى ك.توگىسوۆ، حاتشىسى ى.كوبەكوۆ بولدى. ولار «ٴۇش ٴجۇز» اتتى گازەت شىعارىپ، وندا وزدەرىن ۇساق بۋرجۋازياشىل دەموكراتتار ەكەنىن كورسەتتى. بۇل ۇيىمنىڭ ناقتى ٴبىر ٴدىني كوزقاراستى ۇستانىپ، ۇستانباعانى بەلگىلى ەمەس. دەسە دە، ساياسي كۇرەستىڭ ناعىز قىزعان شاعىندا بولشەۆيكتەردى جاقتاپ شىعۋى، ولاردىڭ يسلامشىل بولماعانىن اڭعارتادى.
 
حح عاسىردىڭ باسىندا رەسەيدەگى ۆ.ي.لەنين جەتەكشىلىك جاساعان بولشەۆيكتىك قوزعالىستى قولداعان ت.رىسقۇلوۆ، س.مەڭدەشوۆ، ج.ٴسادۋاقاسوۆ، ن.نۇرماقوۆ، س.سەيفۋللين، ٴا.جانگەلدين سىندى قازاق ۇلتىنان قايراتكەرلەر شىقتى. كەدەي تاپتىڭ الەۋمەتتىك مۇددەسىن قورعاعان بولشەۆيكتىك قوزعالىستىڭ جەكەلەگەن وكىلدەرىنىڭ دىنگە دەگەن كوزقاراستارى وڭ بولعانىمەن، جالپى بولشەۆيكتىڭ يدەيانىڭ ۇستانىمىندا ٴدىن قوعامدى كەرتارتپالىققا سۇيرەيتىن كۇش رەتىندە باعالاندى. ٴتىپتى، ٴسوسياليزمنىڭ نەگىزىن سالۋشى ك.ماركس «ٴدىن – اپيىن» دەگەن بولاتىن. بولشەۆيزم مۇراتتارىندا مەملەكەت پەن ٴدىن اراقاتىناسى سەكۋلياريستىك سيپاتتا ٴوربۋى كەرەك بولعانىمەن، بولشەۆيكتەر بيلىككە كەلگەننەن كەيىن قولعا العان «كىشى قازان» توڭكەرىسىندە ٴدىنباسىلاردى جاپپاي قۋعىندادى، حالىقتى ٴدىني قۇندىلىقتاردان مۇلدەم الشاقتاتۋعا تىرىستى. ولاردىڭ بۇل ۇستانىمى – دارۋل كۋفر، ياعني، ٴدىنسىز قوعام قۇرۋ بولاتىن.
kazislam.kz
مۇحان يساحان
date07.08.2017readCount2023printباسىپ شىعارۋ