قۇراندى «قۇرانشا» وقۋ
Құранды «құранша» оқу

قۇران كارىمدى ٴوز دەڭگەيىندە ٴتۇسىنىپ، ٴومىردىڭ وزەگىنە اينالدىرۋ نەمەسە وزىنە ٴتيىستى ورنى مەن ٴرولىن ايقىنداۋ اۋەلگى كەزەكتە ول كىتاپتى اللاھ تاعالانىڭ كالامى دەپ ٴبىلىپ، ٴيلاھي باستاۋدان الىنعان مالىمەتتەرمەن ٴومىردى قايتا جاڭارتۋ ٴۇشىن جىبەرىلگەنىنە يمان ەتۋگە ٴارى «قۇرانشا» وقۋعا بايلانىستى. قۇراندى قۇرانشا وقۋ دەگەن ٴسوز ادامدى دا، عالامدى دا، قۇبىلىستاردى دا قۇران ادىسىمەن زەرتتەۋ دەگەندى بىلدىرەدى. قۇراندى وقۋ ٴارى قۇراننىڭ وقى دەگەن نارسەلەرىن وقۋ جاڭاشا سيپاتتا ٴومىر سۇرۋگە جەتەلەيدى. ول قۇراننىڭ باسشىلىعىمەن وقۋعا، پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (س.ا.س.) ۇيرەتكەن تاسىلدەرىمەن ويلانۋعا ٴارى قۇبىلىستاردىڭ اقيقاتىن تۇسۋگە نەگىزدەلگەن ٴومىر ٴسۇرۋ ۇلگىسى. ونسىز دا ومىرگە ٴمان قوساتىن نارسە: وقۋ، ويلانۋ، ٴتۇسىنۋ ٴارى بار بولىپ جاراتىلۋىمىزدىڭ بىزگە جۇكتەگەن مىندەتتەرى تۇرعىسىنداعى ىس-ارەكەت، نيەتىمىزبەن ٴوز قۇدىرەتىمەن بىزگە ماڭگىلىكتى نۇسقاعان شىنايى قۇدىرەت يەسىنە قاراي قادام باسۋ ەمەس پە؟

قۇران ٴسوزدى اللاھتىڭ اتىمەن وقۋدى بۇيىرۋدان باستاي وتىرىپ، وقىعان ادامنىڭ نەنى ۇعىناتىنىن، ۇعىنعان نارسەلەرىمەن تانىم كوكجيەگىن قالاي كەڭەيتەتىنىن، كىممەن تىلدەسۋ باقىتى بۇيىراتىنىن تۇسىندىرەدى. ادام وقىعان سايىن ٴوزىن تانىپ، ٴوزىن تانۋ ارقىلى عالام جاراتىلىسىنىڭ اقيقاتىن تۇسىنەدى. قۇراننىڭ ۇيرەتكەنىندەي وقۋدى مەڭگەرگەندەر ٴبىز ٴسوز ەتكەن اقيقاتتى تۇسىنگەندە، بارلىق جاراتىلىستى ٴوز قۇدىرەتىمەن اسەمدەگەن شىنايى اقيقات ەگەسىن تابادى. ويتكەنى، وقۋ قۇرانعا ٴارى قۇران شاقىرىپ وتىرعان الەمدەرگە ەنۋدىڭ العىشارتى. وقىماستان قۇرانمەن تىلدەسۋ قيىن. ٴتىپتى وقىماي تۇرىپ ونىڭ سوڭىنان ەرۋ دە مۇمكىن ەمەس.

 وقۋ ارقىلى كىسىنىڭ جان-دۇنيەسى وزگەرەدى، ويتكەنى ول بار وقىعانىن ٴوزىنىڭ بويىنا سىڭىرەدى. قۇراندى اللاھ مەڭزەگەن ٴماندى نەگىزگە الا وتىرىپ وقۋ، قۇرانعا ەنۋ، قۇراننان وزىڭىزگە ورىن تابۋ − قۇرانعا اينالۋ ۇردىسىنە جول اشادى. قۇراندى وقۋ ٴسىزدىڭ ٴومىر ٴسۇرۋ سالتىڭىزعا نۇرلى اياتتار مەن ٴيلاھي ۇستانىمداردى ەنگىزە وتىرىپ، سىزگە ونىمەن ٴسىڭىسۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. وقۋدىڭ جاراتۋشى الدىندا ٴوزىڭىزدى ٴبىلدىرۋ ەكەنىن سەزىنىپ، وقىلعان ٴاربىر نارسەدەن اللاھتىڭ ادامزاتقا دەگەن ۇندەۋىن ۇعا ٴبىلۋ كەرەك.

وقىعان سايىن قۇدىرەت ۇستاحاناسىنىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن كورەسىز. سونىڭ نەگىزىندە ٴوزىڭىزدى قورشاعان ورتاداعى قۇدىرەت ناقىشتارىن تاماشالاپ، جاراتۋشى يەگە قۇرمەت كورسەتە باستايسىز. ٴتىپتى ونىمەن بولەكشە تىلدەسىپ، ٴوزىڭىزدىڭ العىسىڭىز بەن بورىشتارلىعىڭىزدى بىلدىرەسىز.  

وقىعان سايىن جاراتۋشىنىڭ تەك وقۋمەن ٴمانى ايقىندالاتىن بارلىق بولمىستارى سىزگە ەنتەلەي ٴتۇسىپ، وقىلۋ ٴۇشىن ماڭايىڭىزعا جينالادى. ٴسىز وقۋعا ىقىلاس تانىتقان سايىن كوز الدىڭىزداعى بارلىق پەردەلەر ٴتۇرىلىپ، عالام كىرپىشتەرىنىڭ بارلىعى: قۇرت-قۇمىرسقا، شىبىن-شىركەي ٴوزىنىڭ ىشكى ٴمانىن اشىپ، «قاراشى، مەن قۇدىرەتتىڭ قانداي بەلگىسىن تانىتۋدامىن» دەپ، ەرىكسىز نازارىڭىزدى وزىنە اۋدارادى.

نەگىزى وقىعان سايىن بار ەكەنىمىزدى جاقىننان سەزىنە تۇسەمىز. سەزىنىپ، ٴبىزدى بار ەتۋشىگە قول سوزىپ، جاردەم تىلەيمىز. ٴبىزدىڭ وقۋىمىزعا ساي اشىلا تۇسكەن ٴمان-ماعىنالاردان قولىمىزدى بوس قايتارماعانىن سەزەمىز. ٴتىپتى «تاعى دا وقىپ، قولدارىڭدى سوزا تۇسىڭدەر» دەيتىندەي. 

وقىعان سايىن ادامي كەلبەتىمىزدى دە ايقىنداي  تۇسەمىز. ادامي قاسيەتتەرىمىزدى شىڭداپ، ىزگىلىكتى ىس-ارەكەتتەرىمىزدى ارتتىرامىز.    

مۇزارت شىڭداردان قۇلاپ جەتكەن قار سۋىمەن ٴتانىمىزدى تازالاپ جاتىپ، سانا بيىگىنەن جەتكەن شابىت سامالىمەن رۋحىمىزدى دا پاكتەيمىز. ٴبىر قىس بويى سول تاۋلاردىڭ باسىنداعى ۇيىلگەن قار، ٴار كوكتەم سايىن بۇرشىك جارىپ كوكتەگەن گۇل، قىستا اياز بولىپ قاتقان اعاش بۇتاقتارىنا ٴيلاھي قۇدىرەتپەن دارىعان ٴومىر، ٴبىر جاز بويى ٴار بۇتاقتاعى جەمىس بولا الساڭىز، وقي وتىرىپ وقىلعانىڭىز انىق. ٴتىپتى وقۋدىڭ ناعىز ٴوزى بولۋىڭىز دا عاجاپ ەمەس. 

وقىپ ٴجۇرىپ جاراتۋشىمەن تىلدەسكەنىڭىزدى بايقايسىز. وقىعان نارسەلەرىڭىز ارقىلى جاراتۋشىنىڭ سىزگە ٴتىل قاتقانىن سەزەسىز. جاراتۋشىمەن تىلدەسۋدىڭ شەكسىز باقىتى ٴسىزدىڭ وقي تۇسۋگە دەگەن ىنتاڭىزدى ەسەلەيدى. ال ٴسىز وزىڭىزدەن كەيىنگى ۇرپاققا جاڭاشا وقۋ مەن تاماشالاۋ كوكجيەگىنىڭ كارتاسىن بەينەلەيسىز.

وقي وتىرىپ جاراتۋشىنىڭ ٴسىزدى كىشىگىرىم قالام، داپتەر يا كىتاپ رەتىندە قولدانعانىنا تاڭعالاسىز. جاراتۋشىنىڭ سىزدەگى وقۋعا دەگەن تالپىنىس، قىزىعۋشىلىق ارقىلى جاڭاشا اقيقاتتار جازعانىنا ٴارى جازعاندارىنىڭ ٴبىرشاماسىن ٴسىزدىڭ بويىڭىزعا دا بەينەلەگەنىنە قاتتى تاڭىرقاپ، ساجدەگە باراسىز.

قۇران «وقى» دەپ بۇيىرا وتىرىپ، ول بۇيرىقتىڭ ناقتى كىمگە ارنالعانىن اشىق ايتپايدى. ٴسىرا، قۇراندى وقىعان ٴارى عالامدى قۇران ارقىلى تانۋعا ۇمتىلعانداردىڭ بارشاسىن مەڭزەپ، سوعان ساي مىندەت جۇكتەگەن شىعار. ٴتىپتى اتالمىش بۇيرىق قۇران كارىمنىڭ وزىنە دە قاراتا ايتىلعان بولۋى مۇمكىن. جاراتۋشى قۇرانعا «سەن عالامدى وقى، تانى، ادامزات سەن ارقىلى عالامدى تانىسىن» دەپ بۇيىرعان دەپ تۇسىنسەك، بۇل ٴسوزىمىز اقيقاتقا قايشى كەلەر مە ەكەن؟!

قۇران «وقى» دەگەن بۇيرىق ارقىلى وقۋ ٴىسىن باستاتقان بولسا، ول وقۋ الدىمەن راسۋلاللاھ (س.ا.س.) ارقىلى جۇزەگە اسقان. اللاھ الدىمەن پايعامبارىن «وقىپ»، ۋاحي ىلىمىمەن بايىتقان. كەيىننەن پايعامبارىمىز (س.ا.س.) قۇران ارقىلى ٴومىردى، جاعداياتتار مەن قۇبىلىستاردى جانە ادامدى «وقىپ»، ولاردى ٴيلاھي ٴبىلىمنىڭ اياسىنا توپتاستىرا بىلگەن. «وقى» بۇيرىعى پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.س.) تانىمىندا جاڭاشا سيپاتقا، جوعارعى ارتىقشىلىققا يە بولدى. ادامعا جاراسىمدى كەيىپتە ٴومىردىڭ يمانمەن استاسقان ەڭ ماڭىزدى ٴارى قاجەتتى تالابىنا اينالدى.

«وقى» بۇيرىعى راسۋلاللاھتىڭ (س.ا.س.) تانىمىندا اللاھتى تانۋ، وعان يمان ەتۋ، يمانعا نەگىزدەلگەن مادەنيەت قۇرۋ ٴارى يمان مادەنيەتىنىڭ كۇش الاتىن باستاۋى سەكىلدى جاڭا، ورنىقتى ماعىنانى يەلەندى.

اللاھ ەلشىسىنىڭ (س.ا.س.) يمان مادەنيەتىن قۇراتىن كەزدە ايقىنداعان، ٴوزىنىڭ پايعامبار ەكەنىن دالەلدەيتىن، ٴيلاھي قۇدىرەت ٴۇشىن جاساعان ٴاربىر ىس-ارەكەتىنە قاراساڭىز، الەۋمەتتىك ٴارى جەكە ٴومىرىنىڭ ٴاربىر تۇسىن «وقۋ» ارقىلى باعالاعانىن، ٴومىردىڭ ٴار دەڭگەيىنە لايىقتى وقۋ ٴىسىن قولعا العانىن كورەسىز. راسۋلاللاھ (س.ا.س.) پايعامبارلىقتىڭ العاشقى ٴۇش جىلىن «دارۋل-يسلام» دەگەن اتپەن تانىلعان، ىشىندە قۇران وقىلاتىن، العاشقى مۇسىلماندارعا قۇران ۇيرەتىلەتىن ٴارى قۇرانعا نەگىزدەلگەن ٴومىر سالتى دارىپتەلەتىن ۇيدە وتكىزدى. بەلگىلى ٴبىر سانعا جەتكەنگە دەيىن اللاھ ەلشىسى (س.ا.س.) «دارۋل-يسلامدى» بەلسەندى وقۋ ٴارى قۇلشىلىق ورتالىعى رەتىندە پايدالاندى. «دارۋل-يسلام» دەگەن اتپەن بەلگىلى يبن ٴارقامنىڭ ۇيىندە وتكەن ٴۇش جىل العاشقى مۇسىلماندارعا وقۋ ارقىلى يمان سىڭىرىلگەن، وقۋ مەن قۇلشىلىققا نەگىزدەلگەن ىشكى دامۋعا كوڭىل بولىنگەن بولەكشە ارالىق كەزەڭ ەدى. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.س.) ودان كەيىنگى جىلدارى ٴمادينانى يسلام استاناسى ەتۋ باعىتىنداعى جۇرگىزگەن بارلىق ىس-ارەكەتتەرى دە ونىڭ «وقى» ٴامىرى بويىنشا قيمىلداعانىن كورسەتۋدە. اقابا كەلىسىمىنەن كەيىن ٴمادينالىق مۇسىلماندارمەن بىرگە اتتانعان مۇسعاب يبن ۇمەير (ر.ا.) بارعان ەلگە «مۇقري» ەسىمىمەن ٴارى ماماندىعىمەن تانىلعان. «ٴال-مۇقري» ٴمۇعالىم، ۇستاز دەگەندى بىلدىرەدى. ياعني پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.س.) شەت ەلگە جىبەرگەن ەلشىسى ۇستاز بولاتىن. ٴاسىلى تۇسىنە بىلگەنگە وقىتۋشىلار، مۇعالىمدەر، تاربيەشىلەر، ۇستازدار نەمەسە مەكتەپتەر ارقىلى يسلامنىڭ ناسيحاتتالۋىنا جول اشۋ پايعامبارىمىز كەيىنگىلەرگە اماناتتاعان پايعامبارلىق جوبا ەدى. راسۋلاللاھ قولعا العان ٴارى (س.ا.س.) ٴمادينا قالاسىن قۇراننىڭ «وقى!» دەگەن بۇيرىعىنا ساي جاڭادان قايتا قۇردى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ٴمادينا يمان مەن ٴتاۋحيد مادەنيەتىنىڭ استاناسى عانا ەمەس، وقۋ مادەنيەتىنىڭ دە استاناسىنا اينالعان. سوندىقتان ٴمازھاب اراسىنداعى كەي تالاس-تارتىس كەزىندە ٴمادينا جۇرتشىلىعىنىڭ قالىپتاسقان ىس-ارەكەتى دالەل رەتىندە سانالعانى بەكەر ەمەس. ياعني كەيبىر ٴمازھابتار قوعامعا قاتىستى ٴدىني ماسەلەنىڭ ٴپاتۋاسىن انىقتاۋ كەزىندە اۋەلى قۇراندى، ودان كەيىن پايعامبار سۇننەتىن باسشىلىققا الۋمەن قاتار، سول كەزەڭدەگى ٴماديناداعى ساحابالاردىڭ داعدىسىن دا ەسەپكە العان. ويتكەنى ٴمادينا جۇرتشىلىعىن پايعامبارىمىز (س.ا.س.) ٴوز باقىلاۋىندا ۇستاپ، قۇران كارىمدى نەگىزگە الا وتىرىپ تاربيەلەنگەن ەدى. قۇراننىڭ قۇقىقتىق ۇكىمدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ٴمادينادا تۇسكەن. ال پايعامبارىمىز (س.ا.س.) بولسا، بۇل قۇقىقتىق ۇكىمدەردى ساحابالارىنىڭ كوز الدىندا بار ەگجەي-تەگجەيىنە دەيىن ورىنداپ كورسەتكەن. وسى سەبەپتى ولار ماسەلەلەردىڭ وزگەلەرگە بەيمالىم استارىن جاقسى مەڭگەرگەن. سوندىقتان كەيىنگى جىلداردا تۋىنداعان كەلەڭسىز ماسەلەلەردى شەشۋدە سول كەزەڭدەگى ساحابالاردىڭ ۋاحيعا قايشى كەلمەيتىن ىس-ارەكەتتەرى اسا ماڭىزدى ەدى.

ٴمادينادا تىكەلەي پايعامبارىمىزدىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن قۇرىلعان سۋففا مەدرەسەسى، پايعامبار مەشىتى مەن دارۋل-قۇررا سەكىلدى مەكەمەلەر قۇلشىلىق ورنى بولۋمەن قاتار وقۋ-اعارتۋشىلىق قىزمەت اتقارعانى دا بەلگىلى. بۇل يسلام مادەنيەتىنىڭ ٴتۇپ نەگىزىندە قۇراننىڭ «وقى!» دەگەن بۇيرىعى مەن وقۋ-اعارتۋ ٴىسى جاتقانىن بايقاتۋ، تەرەڭ ويعا بەرىلۋ مەن زەرتتەۋگە قۇلشىنتاتىن قاسيەتكە يە ەكەنىن اڭعارتۋ تۇرعىسىنان اسا ماڭىزدى.

قۇران بۇكىل جاراتىلىستار ىشىندە جۇمىر باستى ادامعا «وقى!» دەپ بۇيرىق بەرە وتىرىپ، ونىڭ يماني ساناسىن قالىپتاستىرعان. بۇل بۇيرىق اللاھ ەلشىسىنىڭ (س.ا.س.) وتە مۇقيات ٴارى سەزىمتال قاسيەتى نەگىزىندە ىسكە اسىپ، ۋاحي مازمۇنىمەن ٴارى ۋاحيعا ساي عالامدى وقىپ، تانۋداعى تەرەڭ ويلارمەن تولىسا تۇسكەن. قوس ٴومىردىڭ باقىتىن كوزدەگەن يسلام مادەنيەتى بۇكىل الەمدى قۇشاعىنا سىيدىراتىن عالامدىق ۇستىندارىمەن داۋىرلەر مەن عاسىرلارعا ساۋلە شاشىپ، ٴوزىنىڭ كىرشىكسىز پاكتىگىمەن قازىرگى ٴداۋىردى دە نۇرلاندىرۋدا.

 گ.اكجى «قۇراننىڭ العاشقى بۇيرىعى»
اۋدارعان: ق. باعاشار.

date11.03.2013readCount5577printباسىپ شىعارۋ