شيەنىڭ پايداسى شاش ەتەكتەن...

شيە – راۋشانگۇلدەر تۇقىمداسى، سۇيەكتى جەمىستەر توبىنا جاتاتىن اعاش جانە بۇتالى وسىمدىك. شيە تۇقىمداسىندا 200 جۋىق ٴتۇرى بار. قازاقستاندا 7 ٴتۇرى تارالعان. تروپيكالىق جانە سۋبتروپيكالىق ايماقتاردا، قۇنارلى سازداق توپىراقتا جاقسى وسەدى جانە جەلسىز، ىق جانە كۇننىڭ كوزى مول تۇسەتىن جەردە جاقسى وسەدى. جەمىستەرى تەگىس – دومالاق ٴپىشىندى، ورتاشا سالماعى 35 گرامم، ٴتۇسى كۇڭگىرت-قىزىل، قانىق قىزىل جانە اشىق قىزىل بولادى. ەتجەڭ، شىرىندى جەمىسىنىڭ سۇيەگى بار. سۇيەگىنىڭ ۇلكەندىگى 15 مم-دەي. جەمىستەرى دامىنە قاراي ٴتاتتى جانە قىشقىل بولىپ ەكىگە بولىنەدى. ەتى تىعىز، شىرىندى. ٴساۋىر-مامىر ايلارىندا گۇلدەيدى، ماۋسىم-شىلدە ايىندا جەمىسى پىسەدى. شيە اعاشى 30 جىلداي ٴومىر سۇرەدى. وتىرعىزىلعاننان كەيىن 3-4 جىلدا جەمىس بەرە باستايدى. ٴبىر اعاش 100 كگ-نان استام جەمىس بەرەدى. شيەنى كوكتەمدە وتىرعىزعان ٴجون. كۇزدە وتىرعىزىلعان كوشەت، قىس سۋىق بولسا، اۋىرىپ قالادى. وتىرعىزعاننان كەيىن ٴ1-شى جىلدان باستاپ جىلدا قىرقۋ-كەسۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك. شيە تەز تارماقتالىپ وسەتىندىكتەن، بۇتاقتارىنىڭ اراسى تىعىز بولىپ، بىر-بىرىنە كەدەرگى جاسايدى. قىرقۋ-كەسۋدى ەرتە كوكتەمدە، وسىمدىك ٴالى «ۇيىقتاپ» جاتقاندا جاسايدى. شيە اعاشىنىڭ جەمىسى وتە پايدالى ٴارى ٴتاتتى. جەمىسىنەن شىرىن، توساپ، كومپوت، دجەم، ٴشاربات جاسايدى جانە اسپازدىقتا ٴتۇرلى دەسەرتتەر جاساۋعا قولدانىلادى. شيە قانتقا، ورگانيكالىق قىشقىلدارعا، فەرمەنتتەرگە، يلىك، ازوتتى جانە پەكتيندى زاتتارعا، س، ۆ، رر دارۋمەندەرىنە، كاروتينگە، سونىمەن قاتار مينەرالدار مەن كالسيي، تەمىر، فوسفور، ماگنيي، كاليي مەن ميكروەلەمەنتتەرگە باي، اسىرەسە، مىستىڭ مولشەرى كوپ. شيەنى مەديسينادا گەموگلوبيندى كوتەرۋ، قان توقتاتۋ، سۋىق تيگەندە ىستىقتى باسۋعا، ٴىش توقتاتۋعا، قان ازدىققا، جۇيكە اۋرۋلارىنا، برونحيتتا جوتەل مەن قاقىرىق شىعارۋعا قولدانادى. بۋىنداردىڭ سىرقىراۋى، جاس جاپىراقتارىنىڭ دەنە سىرتىنداعى جارالار ٴۇشىن شيپالىق قاسيەتى مول.

ٴدامى، ٴتۇسى جانە حوش يىسىمەن كەرەمەت جەمىستەردىڭ قاتارىنداعى شيە، اسپيرينگە ۇقسايدى. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋى بويىنشا كۇنىنە جيىرما دانا شيە جەۋ، ٴبىر اسپيرين ٴدارىسىن ىشكەنمەن بىردەي. شيە قاندى سۇيىلتىپ، دەنەنى تازالايدى.

  قاندى سۇيىلتىپ تازالايتىن شيە، باۋىر مەن ٴوتتى دە تازالايدى.

  بۇيرەكتەردەگى زياندى زاتتاردىڭ شىعۋىنا كومەكشى بولادى.

  ٴىش قاتۋىن كەتىرىپ، اس قورىتىلۋىن جەڭىلدەتەدى.

  شيەنىڭ قۇرامىندا كومىرسۋلار، پەكتين زاتتارى، ورگانيكالىق قىشقىلدار، ۆ2، س جانە ا دارۋمەندەرى بار.

  شيە اسقازان، ىشەك جانە نەسەپ جولدارى اۋرۋلارىنا وتە پايدالى بولۋمەن قاتار، باۋىر اۋرۋلارىنا دا پايداسى بار.

  اش قارىنعا جەلىنگەن شيە ازدىرادى.

  شيە، اسقازانداعى جارانى، قابىنۋدى جانە شيقانداردى كەتىرەدى.

  شيەنى تۇراقتى تۇتىنىلعان جاعدايدا بۇيرەك جانە قۋىق جولدارىن قۇمداردان تازالايدى.

  باۋىر ٴىسۋىنىڭ الدىن الادى.

  ٴوتتى قالىپتى جاعدايعا ٴتۇسىرىپ، جۇيكەلەردى قۋاتتاندىرادى.

  شيە شىرىنى تەرىگە جاعىلسا داقتاردى كەتىرەدى.

  بەزەۋلەردىڭ كەتۋىنە ىقپال ەتەدى.

  رەۆماتيزم، ارتەريوسكلەروز جانە بۋىن اۋرۋىنا پايداسى بار.

  شيە جەمىسى اۋرۋدى باسۋدا اسپيريننەن دە اسەرلى.

  شيە جەمىسى ٴارى حولەستەريننىڭ، ٴارى قاننىڭ قۇرامىنداعى شەكەردىڭ ازايۋىنا كومەكشى بولادى.

  شيەنىڭ قۇرامىنداعى حينين قىشقىلى، بۇيرەكتەردە تاس جانە قۇمنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ الدىن الۋى مۇمكىن. ەگەر تاس بار بولسا ۋاقىت وتۋمەن تۇسۋىنە كومەكتەسەدى.

  قاننىڭ قۇرامىنداعى زياندى زاتتاردىڭ دەنەدەن شىعۋىنا ىقپال ەتەدى.

  شامادان تىس ٴدارى قولدانۋدان باۋىردا پايدا بولاتىن جۇكتىڭ ازايۋىنا كومەكشى بولادى.

  قۇرامىنداعى ا ٴۆيتامينىنىڭ ماڭىزدى قاينار كوزى بولعان كاروتين، كوز پروبلەمالارىنىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى.

bilim-all.kz
date04.08.2017readCount2679printباسىپ شىعارۋ