ساڭعىل بي

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىن مۇقيات وقىپ شىقتىم. ەلباسى «قازاق بالاسى تۋعان جەرىڭە تۋىڭدى تىك» دەپ ٴاربىر ازاماتتى ەلىن، وتانىن سۇيۋگە شاقىرىپ، «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن ۇسىنىپ وتىر. ٴوز تۋعان جەرىنىڭ ساي-سالاسىن، كيەلى ەسكەرتكىشتەرىن كورسەتىپ، ناسيحاتتاۋ ٴار ازاماتتىڭ پارىزى دەپ بىلەمىن. قازاق تاريحى كەز كەلگەن ادامنىڭ تۋعان جەرىنەن مالىمەت بەرۋدەن قۇرالادى. تاريح شاڭىمەن كومەسكىلەنىپ قالعان دەرەكتەر ەل اۋزىندا جۇرگەن كونەكوز قاريالاردىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا اڭىز ەتىپ، اۋىزشا ايتىپ كەلە جاتقان مالىمەتتەرىمەن تولىقسا كەرەك. وسى سەبەپتەن، ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ حالقىنا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الۋدى ۇسىندى. ٴوز جەرىڭنىڭ تاريحىن ٴبىلىپ-تانۋ – كىندىك قانىڭ تامعان اۋىلىڭدى سۇيۋدەن باستالادى. بۇل ماقالادا ٴاربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى ٴبىراز اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر ايتىلادى. ٴاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا – پانا، ىستىقتا – سايا بولعان ەسىمدەرى، ەل ەسىندە ساقتالعان ٴبىرتۋار پەرزەنتتەرى بار دەپ كورسەتەدى. پرەزيدەنتىمىز «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى كەرەك دەگەن ۇسىنىس ٴبىلدىردى. ٴار ەلدىمەكەننىڭ كونە عاسىردان قالىپتاسىپ قالعان كيەلى جەرلەرى بار. وسى ماقالادا ٴوز تۋعان ولكەمنىڭ قاسيەتتى ەسىمدەرىن تاريح شاڭىنان ارشىپ الماقشىمىن. تاريحشى ەمەسپىن، جۋرناليستىك نەمەسە قالامگەرلىك قاسيەتىم دە جوق. شەجىرە قۇراستىرۋعا قاجەتتى ما­مان­دىق ەمەس، مەنىڭشە جاۋاپكەرشىلىك دەپ ٴبى­لەمىن. سوندىقتان شەجىرەدەن شىققان كەم­شىلىكتى سوت ەمەس، جازۋشىنىڭ ار سوتى قارايدى. بۇل ماقالانى تۋ­عان-تۋىس، جاقىن-جەكجات جانە كە­لە­شەك جاستارعا، باۋىر­لارىما، ۇرپاقتارىما ۇلگى-ونەگە تاستاۋ نيەتىمەن جازىپ وتىرمىن.

2017 جىلى 28 ٴساۋىر كۇنى وڭ­ٴتۇس­تىك قازاقستان جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسۋىندە ەلباسى «بۇل ٴوڭىردىڭ تاريحىن تۇتاس قازاق ەلىنىڭ تاريحى» دەۋگە بولاتىنىن ايتتى. «بۇل اي­ماق – قازاقىلىقتىڭ قايماعى بۇ­­­زىلماعان ابىز-اۋليەلەردىڭ قا­سيەتى دارىعان، قوجا احمەت ياسساۋي مەن ٴال-فارابيدىڭ ىزدەرى قالعان كونە مادەني مۇراعا باي كيەلى مەكەن. وڭتۇستىك ايماقتىڭ وزىندە 800-دەن استام تاريحي-مادەني ەسەرتكىش بار. الەمگە ايگىلى ٴجا­دىگەرلەرىمىزدىڭ كوبى وسىندا ساق­تالعان» دەدى ەلباسى. وسى وڭتۇستىك قازاقستانداعى سوزاق ٴوڭىرىنىڭ كونە تاريحي-ارحەولوگياسى ٴالى تو­لىق زەرتتەلمەدى. ەلباسى ن.نازار­بايەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ باعا جەتپەس 7 تا­بى­سىن ايقىنداپ بەردى. سو­لاردىڭ ماڭىزدىلارىنىڭ قاتارىنان مىناداي ٴتۇيىن ايتىلادى: ٴبىز ٴوش­كەنىمىزدى جاندىرىپ، جوعال­عا­نىمىزدى جاڭعىرتقان «مادەني مۇرا»ستراتەگيالىق جوسپارىن ٴجۇ­زەگە اسىردىق. وسى «مادەني مۇرا­عا» جاتاتىن سوزاق وڭىرىندە كوپ­تەگەن كيەلى جەرلەر بار: بابا­تۇكتى شاشتى ٴازىز، قارابۋرا، ىس­قاق باپ، اقبيكەش جانە ت.ب. كەسە­نەلەر.

سوزاق – قارت قاراتاۋدىڭ تە­ٴرىس­كەي بەتى. باسىنان نەشە قيلى زا­مان وتكەن، سوناۋ «اقتابان شۇ­بىرىندىدا» بوسىعان ٴبىراز حالىق­قا پانا بولعان ٴوڭىر. xii-xiii عا­سىردا شىڭعىس حان زامانىندا ال­تاي – موڭعول ۇستىرتىنەن كوپتە­گەن تۇركىتەكتەس رۋ-تايپالارمەن ٴبىر­گە قوڭىراتتار دا وسى وڭىرگە كە­ٴلىپ، قاراتاۋدىڭ كۇنگەي، تەرىس­كەي، سىر بويى، بەتپاقدالا، ار­قاعا دەيىنگى يەن دالاعا جاي­عاسقان دەگەن مالىمەتتەر بار. بورتە حا­نىم­نىڭ ٴىنىسى، جوشى حاننىڭ باس ٴۋا­ٴزىرى ٴارى كەڭەسشىسى بولعان قوڭىرات ساڭعىل بي جوشى حاننىڭ ٴامى­رىمەن بۇل ايماققا «ٴمورشى بي» بو­لىپ، سوڭىنان ىلەسكەن رۋ اعايىن­دارىن شىڭعىس حاننىڭ با­تىس­قا جورىعىنا ىلەستىرمەي، امان الىپ قالعان دەگەن ەل اراسىندا تارا­عان اڭگىمەلەر دە اي­تىلادى. سوزاق اۋدانى­نىڭ ەڭ سۋ­لى، شۇرايلى جەرلەرىنىڭ ٴبىرى – قوزى­مول­داق – سىزعان ەلدىمەكەنى. وسى ٴوڭىردى كورگەن قوڭىرات ساڭعىل بي كوش باسىن توقتاتىپ، ەلىنە «مالتىعىڭدار»، ياعني «دەما­لىڭ­دار» دەپ تۋىن تىك­كەن ەكەن. سول xiii عاسىردان باس­تاپ قوڭىرات ساڭعىل ٴبيدىڭ ۇر­پاق­تارى، اعايىن-تۋىس­تارى جەر اۋىس­تىرماي وسى جەردە ٴوسىپ-ونىپ، قاراتاۋدىڭ كۇنگەي-تەرىسكەيىن جايلاپ جاتىر. 8 ۇلىنان تاراعان ۇرپاقتارىنا ساڭعىل ٴبيدىڭ: «مە­ٴنىڭ ۇرپاقتارىم قىز الىس­پاڭدار، جات بولاسىڭدار» دەگەن وسيەتىنەن كەيىن 9 عاسىر وتسە دە، قىز الىسپاي ٴبىر رۋلى ەل بولىپ وتىر. قازىرگى قوز­مولداق ەلدى-مەكەنى سول ٴحىىى عاسىردان بەرى وسىلاي اتالعان. سىزعان – سول مەكەندى سىرت جاۋ­دان قورعاعان ساڭعىل ٴبيدىڭ باتىر ۇرپاقتارىنىڭ ٴبىرى. قوڭىرات ساڭ­عىل بي تۋرالى جازباشا تاريحتان مالىمەتتەر كەلتىرەيىك. ساڭعىل بي – 1180 جى­لى دۇنيەگە كەلگەن، شىڭ­عىس حاننىڭ زامانداسى بولعان تاريحي تۇلعا. ٴۇيسىن مايقى بيمەن ۇزەڭگىلەس ٴجۇر­گەن. 1822 جىلى قازان قالاسىندا جارىق كورگەن حال­فين­ٴنىڭ «احۋال شىڭعىس حان ۋا اقساق تەمىر» اتتى كىتابىندا قوڭىرات ساڭعىل بي، ٴۇيسىن مايقى بي تۋ­رالى مىناداي دەرەكتەر كەلتىرىل­گەن: «1219 جىلى مايقى بي باستا­عان 10 بي شىڭ­عىس ­حاننىڭ ۇلكەن ماجىلىسىنە شىق­تى. سول ماجىلىسكە «ٴوز بيلەۋ­ٴشى­لەرىمىز بار» دەپ ٴتورت بي كەلمەي قالعان. ولار: قوڭىرات بي، قىتاي بي، سەلجۋت بي، قيات بي». «ٴوز بي­لەۋ­شىلەرىمىز بار» دە­گەن­گە قارا­عاندا، ولار حورەزمشاحقا باعى­نىشتى بولۋى ىقتيمال. شىڭ­­­عىس حان ٴتورت بي كەلمەگەنىن كەك تۇتپاي، كەلگەن بيلەرگە تاڭبا، ۇران بەرىپ، شى­عارىپ سالادى. جو­عارىدا كەلمەي قالعان ٴتورت ٴبيدىڭ ٴبىرى حو­رەزمشاح جاقتاعى قىپشاق­تار ارا­سىندا ٴومىر سۇرگەن قوڭىرات بي بولسا كەرەك. القالى جيىنعا كەل­گەن بيلەردىڭ ٴبىرىن ارعىلى ساڭ­عىل دەپ اتايدى. بۇل دەرەكتەرگە قارا­عاندا xiii عاسىردىڭ ٴبىرىنشى شي­رەگىندە قوڭى­راتتاردىڭ ەكى جاقتى ەل بو­لىپ، سىر بويىندا ٴجا­نە حو­رەزمعا قاراستى قىپشاقتار ارا­سىندا وتىرعانىن اڭعارامىز.

ساڭعىل ٴبيدىڭ ەسىمى شىڭعىس حاندى تاققا وتىرعىزۋعا ارنالعان جيىنعا قاتىسۋدان باستالادى. جەكە تۇلعالار قانشا اتاقتى بولعانىمەن ومىردەن وتەدى، ال رۋلى قاۋىم مەيلىنشە ۇزاق جاسايدى. «ساڭعىل» اتاۋى – تاريحتا ەش داۋسىز كىسى ەسىمى. بۇگىندە ول كىسىنىڭ ەسىمى ۇرپاقتارىنا رۋ اتاۋى بولىپ قالدى. ساڭعىل بي ەسىمى بىرنەشە تاريحي ەڭبەكتەردە كەزدەسەدى. ٴاريستوۆتىڭ «زامەتكي وب ەتنيچەس­كوم سوستاۆە تيۋركسكيح پلەمەن ي نارودنوستەي ي سۆەدەنيا وب يح چيس­لەن­نوستي» (سپب، 1897)، شاكارىم قۇدايبەرديەۆتىڭ «شەجىرەسىندە» ساڭعىل ٴبيدىڭ ەسىمى سەنگەلە دەپ بەرىلگەن، پروفەسسور ا.ماشانوۆ­تىڭ ال-فارابيگە ارنالعان زەرت­تەۋلەرىندە «ساڭعىل بي» دەپ انىق جازىلعان. بابامىزدىڭ اتى «قا­زاقتىڭ قىسقاشا تاريحىندا» ساڭ­عىل بي، ق.ٴسالعاريننىڭ زەرتتەۋىندە «ساڭعۇل بي» دەپ بەرىلگەن. دەرەك­كوزدەرىندە ٴسال وزگەرتىلىپ اتالعا­نىمەن، ٴبارىنىڭ ٴتۇبىرى ٴبىر «ساڭعىل بي» ەكەنى انىق. وسى تاريحي ٴمالى­مەتتەرگە، قوزمولداق ەلدىمەكە­نىندەگى ۇرپاقتارىنا قاريالاردىڭ ٴوز اۋزىنان جەتكەن اڭىز اڭگىمەلەر­گە سۇيەنە وتىرىپ، 1991 جىلى 21 شىلدە كۇنى رەسپۋبليكالىق «زاڭ» گا­­زەتىنە بابامىز تۋرالى ماقالا جاريالادىم. سول ماقا­لانى 2004 جىلى قازاقستان رەس­پۋب­لي­كا­سىنىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى ن.نازاربايەۆتىڭ باستاما­سى­مەن جارىق كورگەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ 10 تومدىق «اتا زاڭدارى» اتتى كىتاپ سەرياسىنىڭ 3-تومىنا «ساڭعىل بي تۋرالى دەرەك» (138-140 بەتتەر) دە­گەن تاقىرىپپەن ەنگىزىلدى. وسى كىتاپتىڭ رەداكسيالىق القاسىن باس­قارعان ۇستازىم، بەلگىلى اكادە­ميك س.زيمانوۆ اعامىز مىنا­داي پىكىر جازعان: «ساڭعىل بي – ٴحىى عا­سىردىڭ اياعى ٴحىىى عاسىردىڭ ٴبى­ٴرىنشى جارتىسىندا ٴومىر سۇرگەن تۇركى تەگىنەن شىققان، شىڭعىس حان­نىڭ زامانداسى بولعان قازاق­تىڭ ارعى بابالارىنىڭ ٴبىرى. ونىڭ ناقتىلى بيلىكتەرى جونىندە ٴمالى­مەت جوق».

زامانىمىزدىڭ ويشىل سۋرەت­كەرى ٴا.كەكىلبايەۆتىڭ 1997 جىلى 14 ناۋرىزدا «ەگەمەن قازاقستان» گا­زەتىنە شىققان «ەلدىك پەن ەرلىك كيە­ٴسى» اتتى ماقالاسىندا ساڭعىل بي­گە قاتىستى مالىمەتتەردى تەرەڭ زەرت­تەگەن. اۋىزشا مالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، 1990 جىلى ساڭعىل بي ۇرپاقتارى بابانىڭ جەرلەنگەن جەرىن تاپتى. ونىڭ باسىنا (اۋماعى 75 شارشى مەتر، بيىكتىگى 18،3 مەتر) كەسەنە تۇرعىزدى. وسى كەسەنە قۇ­رىلىسى ٴجۇرىپ جاتقاندا سول كەز­دەگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سى­نىڭ اكىمى مەن بۇرىنعى مەملەكەت­تىك حاتشى ٴا.كەكىلبايەۆ ساڭعىل ٴبيدىڭ باسىنا ارنايى كەلىپ، قۇران باعىشتادى. ٴا.كەكىلبايەۆ جوعارىدا اتالعان ماقالاسىندا شىڭعىس حاندى حان كوتەرگەن جيىنعا قازاق رۋلارىنىڭ ىشىنەن ٴۇيسىن مايقى بي مەن قوڭىرات ساڭعىل ٴبيدىڭ قا­تىسقانىن» ايتادى. شىڭعىس­ حاندى اق كيىزگە وتىرعىزىپ، حان سايلاعان سول جيىندا ٴۇيسىن مايقى بيگە: «ۇرانىڭ – سالاۋات، قۇسىڭ – ٴبۇر­كىت، اعاشىڭ – قارا اعاش، تاڭباڭ – سۇرگى بولسىن» دەپتى. قوڭىرات ساڭعىل بيگە: «ۇرانىڭ –قوڭىرات، قۇسىڭ – قىران، اعاشىڭ – الما، تاڭباڭ – اي بولسىن» دەگەن ەكەن. سول ٴۇيسىننىڭ ۇرانى زامان اعى­مىنا قاراي بابالاردىڭ ەسىمىمەن سان رەت وزگەردى. قوڭىراتتا «ٴمۇل­كا­مان»، كەيىنىرەك «الاتاۋ» دەپ ۇرانداتتى. ساڭعىل رۋىنىڭ ۇرانى «مۇلكامان» بولعانىنا قاراپ، كونە­كوز قاريالار ساڭعىل مۇلكا­مان باتىردىڭ نەمەرەسى دەپ تە ەسەپ­تەيدى. ساڭعىل رۋىنىڭ شەجى­رە­سىندە (16-بەت) بىلاي دەلىنگەن:«مۇلكاماننان – سارقۇل مەن بايىمبەت قاتپا. سارقۇلدان ساڭ­عىل، بايىمبەتتەن ماڭعىتاي دەپ تاراتادى».

قازاقتىڭ قالىڭ قوڭىرات رۋىنا ۇران بولعان «الاتاۋ» – كەيىنگى ەسىم حاننىڭ اسكەري قول­باسشىلارىنىڭ ٴبىرى بولعان الاتاۋ باتىردىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلا­نىستى. ٴا.كەكىلبايەۆ اعامىزدىڭ تۇجىرىمداپ ايتقان وسى دەرەكتە­رىندە ۇلكەن ٴمان بار. موڭعول شە­جىرەسىندە دە ساڭعىل ٴبيدىڭ ەسىمى قالعانىنا قاراپ، جەرگىلىكتى ولكە­تانۋ­شى، تاريحشى راحمان جاپ­پارقۇل ۇلى ونى 1180 جىلى تۋعان دەپ تۇجىرىمدايدى.

بەلگىلى قالامگەر انەس ساراي ٴوزىنىڭ «كونەلىك» اتتى زەرت­تەۋ ەڭبەگىندە قىتاي دەرەكتەرىنە سۇيە­نە وتىرىپ: «دەي شەشەن ۇرپا­عى – «ماڭعىتاي» دەپ كورسەتەدى. قوڭى­راتتىڭ ماڭعىتاي، ساڭعىل دەگەن ۇرپاقتارى ٴبىر اتادان تارا­عان. ەسكى زاماندا بىر-بىرىمەن قىز الىسپاعان اعايىن بولىپتى. ساڭ­عىل ٴبيدىڭ تاريحي ورنى مەن ەڭبەگى جايلى جازۋشى س.باقبەرگەنوۆ «بورتە – شىڭعىس حاننىڭ جۇبايى» دەگەن پوۆەسىندە دە اتاپ ٴوتتى.

تەرىسكەيدەگى قوزمولداق، سىز­عان، كۇمىستى، ۇشتوبە، جارتىتوبە، باقىرلى (قازىرگى قاراتاۋ اۋىلى) ساڭعىل رۋىنىڭ اتا قونىسى، ال­تىن ۇياسى ەكەنى اتادان بالاعا اما­ناتتاپ ايتىلىپ كەلەدى. بۇگىندە ساڭ­عىل رۋىنىڭ ۇرپاقتارى وڭ­ٴتۇس­تىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كوپ­تەگەن اۋدان-قالالارىندا قونىس­تان­عان. كوبىرەك شوعىرلانعان جەر­لەرى – سوزاق، تۇركىستان، اششى­ساي، كەنتاۋ، وتىرار، ماقتارال اۋ­داندارى. شىمكەنت، تاراز، ال­ما­تى جانە استانا قالالارىنان باسقا ايماقتاردا دا ساڭعىل بي ۇرپاقتارى بارشىلىق.

حv عاسىردا كەرەي – جانىبەك سۇل­تاندار العاش رەت قوزىباستا قا­زاق حاندىعىن قۇرىپ، تۋ كوتەر­گەندە قاراتاۋدىڭ تەرىسكەي بەتىن مەكەن ەتكەن قالىڭ قوڭىرات، ونىڭ ىشىندە ساڭعىل ٴبيدىڭ ۇرپاقتارى العاشقىلاردىڭ ٴبىرى بولىپ حان­دىق­قا قوسىلعانى داۋسىز. ٴۇش گەك­تار اۋماقتى الىپ جاتقان ساڭعىل بي كەسەنەسىنىڭ اينالاسىندا باۋ-باقشا جايقالىپ تۇر. جىلدا ٴار ايماقتان جينالعان ۇرپاقتارى ساڭعىل اتانىڭ باسىنا جينالىپ، ونىڭ ٴارۋاعىنا باعىشتاپ قۇران وقۋ، اس بەرۋ داستۇرگە اينالعان. تاريحتا قازاق حاندارىنىڭ اتاسى سا­نالاتىن جوشى حاننىڭ ٴۋازىرى بولعان ساڭعىل ٴبيدىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، سوزاق اۋدانى، قوزمولداق – سىزعان ەلدىمەكە­نىندەگى كەسەنەسى كەيىنگى ۇرپاق­قا ۇلگى، تاربيە بولارى ٴسوزسىز.

ەلباسى ن.نازاربايەۆتىڭ «بو­لاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭ­عىرۋ» اتتى ماقالاسىندا كوتە­رىلگەن «تۋ­عان جەر» باعدارلاماسى باستا­ما­سىن قولداي وتىرىپ، سوندا ايتىلعان «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسىنا ساڭعىل بي كەسەنەسىن ەنگىزۋ قاجەتتىگىن قا­داپ ايتقىمىز كەلەدى. قاي جاعىنان الىپ قاراسا دا، ساڭعىل بي كەسەنەسى اتالعان كارتاعا ەنگىزۋگە لايىقتى تاريحي ورىنداردىڭ ٴبىرى سانالادى.

ٴادىلحان بەرىكقارايەۆ
date01.08.2017readCount2813printباسىپ شىعارۋ