ەركەكتەر ەت جىلىكتەۋدى بىلە مە؟
مال سويۋدى ۇمىتقانى ازداي، قوناققا ارناپ تاباق تارتۋدى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەتىندەر سيرەك. ەتتىڭ ٴبارىن ۇيىپ-توگىپ دايىن تۋراپ اكەلۋ ادەتكە اينالدى. سىيلى قوناققا، ۇلكەن-كىشىگە تارتىلاتىن تاباققا قانداي كادەلى سۇيەكتەر سالىنۋ كەرەكتىگىن ورتا جاسقا تاياعان ايەلدەردىڭ اراسىندا «كۇيەۋ بالاعا ٴتوس بەرەدى، قالعانىن اپام بىلەدى...» دەيتىندەر كوپ. كۇيەۋ جىگىتتىڭ سى­باعاسىن عانا بىلەتىندەر، قازاقتىڭ سالتىن ساقتاعان اجەلەرىمىزدەن كەيىن قو­ناققا تاباق تارتۋدىڭ ٴجونىن بىلەتىن جان تاپپاي قالماي ما؟..
قاساپشى - مال سوياتىن مامان. مالدى سويعاندا تەرىسىن بۇلدىرمەي، مۇشەلەپ، جەۋ­گە بولمايتىن جەرلەرىن سىلىپ تاستايدى. ٴحىح-حح عاسىردىڭ باسىندا قاساپشىلار مالدى سويىپ، ساتىپ كاسىپ ەتكەن. مال ٴوسىر­گەن اركىمنىڭ قاساپشىلىقتان حابارى بول­عان (قازاق cوۆەت ەنسيكلوپەدياسى، 553-بەت، 1975 ج).
سوڭعى جىلدارى مال سوياتىن ارنايى قاساپحانالار كەرەكتىگى ٴجيى ايتىلادى. ٴبىراق تالاپقا ساي قاساپحانالار ۇلكەن قا­لالار مەن وبلىس ورتالىقتارىنىڭ وزىندە تاپشى. كەرىسىنشە، جابايى بازار سەكىلدى قاپتاعان قاساپحانالاردىڭ جۇمىسى قى­زىپ-اق تۇر. ٴبىراق قىسى-جازى مال سويۋدان ٴبىر كۇن بوسامايتىن قاساپحانالاردان تازا­لىق­تى تالاپ ەتۋدىڭ ٴوزى مۇڭ. مالدىڭ باسىن قۇ­­بىلاعا قاراتىپ، «سەندە جازىق جوق، مەن­دە ازىق جوق» دەپ ٴبىسمىللاسىن ايتىپ، با­ۋىز­­داعاندا قانىن سارقىپ اعىزىپ، تۇياعىن سەرپىپ، جانى شىققان سوڭ بارىپ سويۋ كە­رەكتىگىن ەكى قاساپشىنىڭ ٴبىرى قاپەرىنە ال­مايدى.
ايتا كەتەرلىك جايت، ايتقانىڭىزدى اپ-ساپتە ورىندايتىن قاساپشىلاردىڭ كوپ­شىلىگى كۇردىلەر، شەشەندەر، تۇرىكتەر... كە­ٴرى­سىنشە، ٴدىني مەيرامدار كەزىندە باتاسىن اقشاعا ساتاتىن، ىشەك-قارىن ارشيتىن، مالدىڭ تەرىسىن قىتايعا ارزان باعاعا وتكى­زەتىن قازاقتار. سوعىم سويۋدى بەس ساۋساقتاي بىلەتىن قازاقتىڭ بالاسى بۇگىندە مال باۋىز­داپ، ەت جىلىكتەتۋ ٴۇشىن نەگە وزگەگە كۇنى قاراپ قالدى؟ قاساپشىلار قان-جىنى ارالاسقان قالدىق، تاۋ بوپ ۇيىلگەن تەرى، ٴار بۇرىشتا تەڭكيىپ باۋىزدالىپ جاتقان مالعا ٴمان بەرىپ جاتپايدى. ٴبىر عانا ماقسات - از ۋاقىت­تا كوپ مال سويىپ، اقشا تاپسا بولدى. ٴتىپتى ەتتى دۇرىس جىلىكتەي المايتىن ستۋ­دەنت­تەردىڭ شالا-شارپى تىرلىگى اقشا تابۋ­دىڭ امالى. ٴبىراق ەتىن قيدالاپ، دۇرىس ٴجى­لىكتەپ، مۇشەلەپ بەرمەسە دە، كەيىستىك ٴبىل­دىرەتىندەر جوقتىڭ قاسى. قولقانى قاباتىن مۇڭكىگەن يىستەن قاشىپ، قاشىقتاعى كولى­گىندە وتىرىپ، بۇيرىق بەرۋگە عانا ەپتى. قالتاسىنا قاراي مال تاڭداپ، سويدىرىپ العانىنا ريزا.
ەت مۇشەلەۋ دەگەنىمىز - سويىلعان مال­دىڭ ەتىن جىلىك-جىلىگىمەن بولشەكتەۋ. مال­دىڭ ٴتورت اياعىنداعى 12 جىلىكتەگى جامباس، ورتان جىلىك، توقپان جىلىك، كارى جىلىك، جاۋىرىن سۇيەكتەرىنە وراي ەت مۇشەلەگەن­دە وسى جىلىكتەردى بۋىن-بۋىنى بويىنشا اجىراتىپ جىلىكتەيدى. ماسەلەن، قوي ەتىن ٴجى­لىك­تەگەندە 13 مۇشەگە: جامباس - 2، ورتان جىلىك - 2، اسىقتى جىلىك - 2، بەل ومىرتقا - 1، سۇبە قابىرعا - 2، (سۇبەمەن بىرگە بۇيرەك­تەن جوعارى 5 قابىرعا كەتەدى)، قابىرعا - 2، ٴتوس - 1، ومىرتقا - 1، جاۋىرىن - 2، توقپان جىلىك - 2، كارى جىلىك - 2، بۇعانا - 1، مويىن - 1 ەتىپ بولەدى («شاڭىراق» ەنسيكلوپەدياسى، 194-بەت).
مال سويۋدى ۇمىتقانى ازداي، قوناققا ارناپ تاباق تارتۋدى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەتىندەر سيرەك. ەتتىڭ ٴبارىن ۇيىپ-توگىپ دايىن تۋراپ اكەلۋ ادەتكە اينالدى. سىيلى قوناققا، ۇلكەن-كىشىگە تارتىلاتىن تاباققا قانداي كادەلى سۇيەكتەر سالىنۋ كەرەكتىگىن ورتا جاسقا تاياعان ايەلدەردىڭ اراسىندا «كۇيەۋ بالاعا ٴتوس بەرەدى، قالعانىن اپام بىلەدى...» دەيتىندەر كوپ. كۇيەۋ جىگىتتىڭ سى­باعاسىن عانا بىلەتىندەر، قازاقتىڭ سالتىن ساقتاعان اجەلەرىمىزدەن كەيىن قو­ناققا تاباق تارتۋدىڭ ٴجونىن بىلەتىن جان تاپپاي قالماي ما؟.. باس تاباق، ورتا تاباق، كىشى تاباق تارتىپ قوناعىن قۇدايىنداي سىي­لايتىن قازاق اس ۇسىنعاندا كورەگەندىك تا­نىتقان. قازاقستاننىڭ ٴار ايماعىنا ٴتان ەرەكشەلىكتەرى بولعانىمەن، قوناقتىڭ جاسىنا، تۋىستىق جاقىندىعىنا قاراي تا­باقتاردىڭ كوپتەگەن ٴتۇرى بار:
سىي تاباققا - باس، جامباس، قازى-قارتا، جال-جايا، قۇيرىق، سۇبە.
قۇدا تاباققا - باس، جامباس، قازى-قارتا، جال-جايا، قۇيرىق، باۋىر.
قۇداعي تاباققا - جاق، قازى-قارتا، قارىن، توق ىشەك، اسىقتى جىلىك، سۇبە.
جەڭگە تاباققا - اسىقتى جىلىك، سۇبە، قابىرعا، مويىن ومىرتقا، قۇيرىق، وكپە، ۇلتابار.
بەتاشار تاباققا - سۇبە، ٴتوس ەتى، قارىن، اششى iشەك، قۇيىمشاق، مويىن ومىرتقا.
كۇيەۋ تاباققا - ٴتوس، اسىقتى جىلىك، قا­بىرعا، ومىرتقا ەتى، قازى-قارتا.
قىز تاباققا - توقپان جىلىك، بەل ومىرت­قا، قۇيرىق، قابىرعا.
قۇرداس تاباققا - توقپان جىلىك، ومىرتقا، سۇبە، قابىرعا، قازى، قۇيرىق.
بالا تاباق - بەل ومىرتقا، قابىرعا، ٴبۇي­رەك، باقاي، اسىقتى جىلىك. («قازاق حال­قى­نىڭ سالت-داستۇرلەرى»، 2007 ج)
قويدىڭ باسىن داستارقانعا ماڭدايى­نان تۇمسىعىنا قاراي كەڭسىرىكتىڭ ۇستىنەن ٴتىلىپ اكەلەدى. باستى ۇستاعان قوناق وتىرعاندارعا شەتىنەن باستى كەسىپ، بارلىعىنا ٴبولىپ بەرەدى. قۇلاقتىڭ ٴبىرىن سول شاڭىراقتىڭ كىشى بالاسىنا، ٴبىرىن نەمەرەلى كىسىگە ۇسىن­عان. قۇيقادان اۋىز تيگەن سوڭ، وڭ كوزىن «حال­قىڭا، تۋىس-تۋعانىڭا وڭ كوزىڭمەن قارا» دەپ ەل باسقارعان ادامعا، توبە قۇي­قانى «ەلدىڭ توبە ٴبيى بول» دەگەن تىلەكپەن ەلدىڭ قوشەمەتىنە بولەنگەن ازاماتقا ۇس­تاتقان. جاقتىڭ ەتىن «جاعىڭ تۇسكەنشە جا­ماندىق كورمە» دەپ ىرىمداپ ۇسىنعان. قىسقاسى، بارلىعى باس ۇستاعان ادامنىڭ شەشەندىگىنە، ٴجون-جورالعىنى دۇرىس بىلە­تىندىگى بايلانىستى بولعان.
بۇگىندە اۋىلدا «قوي اسىعى دەمەڭدەر، قولعا جاقسا ساقا عوي» دەپ قالتا-قالتا اسىق جينايتىن بالا ىلۋدە بىرەۋ. «اسىق ويناعان ازار» دەپ ويىنعا بەرىلگەن نەمەرەسىنە ٴتايت دەيتىن اجەلەر كيىز باسقاندا اسىقتى ٴتۇرلى-تۇستى ەتىپ بوياپ بەرەتىن. ٴقازىر كيىز باسۋ دا «ساننەن» قالعان. كيىز سەكىلدى قولونەر بۇيىمدارىن دايىنداۋ دا جويىلىپ بارا جاتىر. ٴقازىر تەرىنى تيىنعا وتكىزىپ، ٴجۇندى قوبىراتىپ قوقىسقا تاستايدى. ەسەسىنە، قى­تايدىڭ قىمبات تونىمەن، تۇرىكتىڭ توقى­ما­سىنا تاڭعالىپ، شيكىزاتتى ارزانعا ٴوت­كىزىپ، كيىمدى، توسەنىشتى قىمباتقا ساتىپ الىپ جۇرگەنىمىز جاسىرىن ەمەس.
ونان قالسا سوڭعى جىلدارى ايەل زاتىن باتىر قىلىپ، ەر-ازاماتتاردى اسحانانىڭ توڭىرەگىندە عانا ناسيحاتتاۋ بەلەڭ الىپ بارادى. «اۋزىنان ٴسوزى، ۇستىنەن ٴبوزى ٴتۇسىپ» تۇرعان ەر-ازاماتتاردى قىزداي سىزىلعان كەيىپتە اسحانادا تاماق دايارلاتىپ قويادى. ماسەلەن، «شىركىن، life» باعدارلاماسىندا «كىم قوراعا كوپ قوي كىرگىزەدى؟»، «كىم كوپ اعاش جارادى؟»، «كىم تەز سيىر ساۋادى؟»، «كۇبىنى كىم تەز پىسەدى؟» «كىم ناندى جاقسى پىسىرەدى؟» دەپ ٴار قازاقتىڭ قولىنان كەلەتىن شارۋانى ٴبىر-بىر باعدارلاماعا ارقاۋ ەتتى. اسكەري قالاشىقتا كۇشىن سىناپ، بۋرابايدا اعاشتان-اعاشقا سەكىرتىپ، اۋىلدىڭ تىرشىلىگى تاڭسىق ەمەس انشىلەردى سۋدا ٴجۇزدىرىپ، تاۋ مەن تاسقا ورمەلەتتى. باعدارلاماعا قاتى­سۋشىلار دا شاماسى كەلمەيتىندەي «قيىن بولدى، بۇرىن مۇندايدى ىستەپ كورمەپپىن» دەپ اعاش جارۋ، قويدى ٴبولۋدىڭ قيىندىعىن باعدارلاما بارىسىندا ٴبىر، كۇندەلىگىندە ەكى ايتۋدان جالىقپادى. «اۋىلدان كەتكەلى قولىما ۇستاپ كورمەپ ەدىم» دەپ ەر ٴانشى­لەردىڭ قىزداي سىزىلىپ، السىزدىك تانىتۋىنا نە جورىق؟ قانشا جەردەن شوۋ جاساماق بولسا دا، ٴبىر ٴسوز ايتىپ، ەكى رەت كۇلەتىن ٴانشى جىگىتتەر ٴالجۋازدىعىن ماقتانا ما؟ نە بول­ماسا قىزدار كومانداسىنىڭ ەفير ارقىلى ٴبىرىن-بىرى سوگە جامانداپ، بەت جىرتىسقانى كىمگە كەرەك؟..
ٴبىرشاما ۋاقىت بۇرىن «تاڭ قالماڭىز» باعدارلاماسىندا «شانشار» تەاترىنىڭ ارتيستەرىن اسپاز قىلىپ، كەلگەن قوناقتارعا تاماق جاساتاتىن. قوناقتار دا «تاماق ٴپىسىرۋدى جۇمىرتقا قۋىرۋدان باستاعانمىن» دەپ اعىنان جارىلىپ، تاماقتى دۇرىس دايار­لاۋدى ۇيرەتىپ باقتى.
«ەركەكتىڭ اتى ەركەك» دەپ ساياتشىلىق، سەرىلىك، ەر ادامنىڭ وتباسىنداعى ٴرولى تۋرالى از دا بولسا اڭگىمە-ناسيحات ايتاتىن بەكجان تۇرىس جۇرگىزگەن حاباردىڭ عۇمىرى ۇزاق بولمادى.
بۇگىندە ەفيردە كەلگەن قوناعىمەن قا­زاقتىڭ جايى، ەل تۇرمىسى، ٴداستۇر جايىن­دا تام-تۇمداپ اڭگىمە قوزعاپ وتى­راتىن «ۇيات بولماسىننىڭ» اقىلباي اقساقالى دا جوق.
ساياتشىلىق قۇرىپ، اعاشتان ٴتۇيىن تۇيەتىن، ەر-ازاماتقا تيەسىلى ونەردى نا­سي­حات­تاۋ كەمشىن. ۇساقتالىپ بارا جات­قانىنا ۇلتتىق رۋح پەن نامىس قانا جە­تىسپەيدى.
قازاق سوعىم سويۋدا جاتتىڭ قولىنا جاۋ­تاڭدايتىنداي نە كۇن تۋدى؟ ٴقازىر قازاقتىڭ مال باۋىزداپ، ەت جىلىكتەي ال­ماۋىنىڭ سە­بەبى نەدە؟ وسى ماسەلەگە وراي قازاقتىڭ تاماقتانۋ ٴداستۇرىن، ىرىم-تىيىمدارىن زەرتتەپ جۇرگەن باسپاگەر، جازۋشى كادىربەك سەگىزباي ۇلىنىڭ پىكىرىن بىلگەن ەدىك.
راس، قازاقتىڭ ٴوز مالىن ٴوزى سويا المايتىن دەڭگەيگە جەتكەنىنە جۇرەگىم اۋىرادى. مال باۋىزداۋدى ۇمىتىپ قالعان. اۋىلدا سو­عىمنىڭ ٴجونىن بىلەتىندەردىڭ كوزى كەتتى. ات ارىتىپ، كورشى اۋىلدان قاساپشى اكەلە­تىندەردى كورىپ ٴجۇرمىن. «قاراش-قاراش وقيعاسىندا» رىسقۇل ەن دالادا ٴجۇرىپ، ٴبىر ٴوزى ٴبىر جىلقىنى جىعىپ، سويىپ الاتىن ىسپا بولعان. مال باۋىزداي الماۋ قازاق دەگەن اتىمىزعا ۇيات. قازىرگىلەر دۇكەندەگى دايىن ەتكە جۇگىرەدى. مۇزداتقىشتا ساق­تالعان ەتتە ٴدام بولمايدى. سەبەبى مالدى قاساپحانالاردا شوشىتىپ سويادى. سەمەي­ٴدىڭ، الماتىنىڭ ەت كومبيناتتارىندا بول­عانىمدا سيىردى تابىنىمەن، جىلقىنى ۇيىرىمەن اكەلىپ قاماپ، ٴدارى بەرىپ مالدىڭ جانىن قيناپ، ىشىندەگى قان-جىنىن ٴتۇسىرىپ تاستاپ، سوياتىنىن كورگەنمىن. شوشىنعان مالدىڭ ەتىنىڭ بەزدەرى كوبەيىپ، ٴدامى كەتەدى. سوعىمعا جىلقى سويسا قازىسىن «بارماق»، «ەكى ەلى»، «ٴتورت ەلى»، «بەس ەلى»، «شىناشاق»، تىم ارىعىن «پىشاق سىرتى قىرتىسى بار» دەگەنگە بىرەۋ ۇقسا، ٴبىرى ٴمان بەرىپ جاتپايدى. سوعىمدى ساقتاۋ، قازى اينالدىرۋدى كونە­كوز اجەلەرىمىزدەن ۇيرەنىپ قالۋىمىز قا­جەت-اق.
اسىرەسە، قالانىڭ قازاقتارى قۇربان ايت­تىڭ كەزىندە مالىن ماشيناسىنا تيەپ الىپ، كەزەككە تۇرىپ قاساپشىلارعا سويدىرىپ الىپ كەلەدى. ٴبىر قويدى سويدىرۋ - 5000 تەڭ­گە، ارى قاراي بولشەكتەپ بەرسە، قىز­مەتىنىڭ قۇنى دا قىمباتتايدى. كەلەسى ٴبىر 5000 تەڭگەدەن ايىرىلىپ قالماۋ ٴۇشىن جانۇشىرىپ، قويدى 10-15 مينۋتتا سويىپ، دورباعا سالىپ بەرەدى.
ماسەلەن، اتىپ العان اڭدى دا ادال باۋىز­­داۋ كەرەك. اڭشىلىق، ساياتشىلىق ٴوزى ال­دىنا بولەك اڭگىمە. ٴبىراق ٴقازىر سايات قۇرۋدا داراقىلىق باسىم. ماشيناسى مەن مىل­تىعىنا ماقتانۋ ٴۇشىن شىققاندار مەرگەن­دىكتى مەڭگەرمەگەن. قازاقتا «ىس­قىرىپ اتقان كيىكتىڭ جازىعى جوق» دەيدى. ونداعى ايتپاعى قوراداعى مال بولسىن، دالاداعى اڭ بولسىن قاشۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. قازىرگى اڭشىلاردىڭ ىشىندە «وق تيسە بولدى، قان شىقتى» دەپ ەسەپتەيتىندەر بار. باۋىزدال­ماعان مال ارام بولىپ سانالادى. مالدىڭ قانى اۋرۋ تاراتۋعا بىردەن-بىر سەبەپشى ەكەنىن عىلىم دالەلدەپ وتىر. بۇگىندە ەلدىڭ «حالال» دەپ جاڭالىق اشقانداي جارىسا ايتىپ جۇرگەنى قازاقتىڭ «مالدى ادالداپ سويۋ»، «ادال اس» دەگەن ٴسوزى.
بۇل كۇندە جۇرەك، باۋىر، بۇيرەگىن الىپ، ىشەك-قارىندى اقتارىپ، قوقىسقا تاستايدى. دارۋمەننىڭ دەنى ىشەك-قارىندا. ونى تازا­لاۋدى، ودان ٴتۇرلى تاعام تۇرلەرىن دايىنداۋدى ۇمىتقانىمىز وكىنىشتى.
داستارقانعا مالدىڭ باسىن قۇبىلاعا قاراتىپ، ماڭدايىن ايقىشتاپ كەسكىلەپ اپارادى. ٴقازىر مەنى قىنجىلتاتىنى ەتتى تۋراپ، جىلىكتەردى كولدەنەڭ ۇيىپ-توگىپ ۇستىنە قويىپ اكەلە سالاتىن بولىپ ٴجۇر. بۇل ٴداستۇردى سىيلاماۋ. «پىشاعى بار سۇيگەنىن جەيدى، پىشاعى جوق تيگەنىن» جەيدى دەگەندەي ەتتى ەبى بار ادام تۋرايدى. قامىرعا تۇزدىق قۇيىپ، ەتتى بۇتىندەي بولەك سالىپ اكەلۋ دە قوناققا دەگەن قۇرمەتسىزدىك. قوناقتار ەت تۋراپ وتىرماسىن دەپ، تۋراپ اكەلۋ تاباق تارتۋعا جاتپايدى.
حالقىمىزدا «اش بولساڭ دا اسىقتىڭ ەتىن اساما، توق بولساڭ دا توبىقتىڭ ەتىن تاستاما» دەيدى. جاستار ەت ٴمۇجۋدى بىلمەيدى. ٴتۇرتىپ، شۇقىپ جەيدى. بىرەۋ قولمەن ۇستاعان سوڭ «ادامنىڭ قولى دەيدى» دەگەن ٴبىل­گىش­سىماق تازالىقشىلار ەتتى اپارىپ قوقىس جاشىككە تاستايدى. وبال-ساۋاپتى بىلەتىن قازاق ەشقاشان سۇيەكتى ەتىمەن تاستاماعان. ٴراسۋا ەتپەي اسىقتى جىلىكتى مۇجىگەندە تا­زالاپ، جىلتىراتىپ ارشىپ، اسىعىن بالاسى بار ۇيگە بەرگەن. بالا كۇتىپ جۇرگەن كەلىن­شەككە «ۇلدى بولسىن، دۇنيەگە كەلەر ازا­ماتتى وسى اسىق كۇتىپ جاتسىن» دەپ نيەت ەتكەن. سۇيەكتى جاس جىگىتتەرگە كەلىنشەگىڭ سۇلۋ بولادى دەپ تازالاپ مۇجىتكەن.
باتا جاسالماي تۇرىپ باس تاباقتى الا شاباتىندار بار. ەت جەلىنىپ، سورپا ٴىشىلىپ بولعان سوڭ اس قايىرادى. تاباقتى سودان سوڭ الىپ كەتۋ كەرەك. استا-توك قۇدايى تاماق بەرىپ، سوم-سوم ەتتى قوقىسقا تاستاي سالىپ، مالدىڭ كيەسىن قاپەرگە المايتىنداردان قورقامىن.
قازاقتىڭ مال سويۋ، تاباق تارتۋى ۇلكەن عىلىم. وسىنى جوعارى وقۋ ورىندارى، اس­پازدار دايىندايتىن كوللەدجدەردە ٴبىر ٴپاندى سالت-داستۇرگە ارناسا، ارتىق بولماس ەدى دەپ ويلايمىن. سوندا عانا جاستارى­مىزدىڭ ٴداستۇردى ۇيرەنىپ، ٴوز مالىن ٴوزى سويىپ الاتىن بولادى.

p.s. وركەنيەتتىڭ ٴبارى باتىستا دەپ ٴوز ٴداستۇرىمىزدى، مادەنيەتىمىزدى مەنسىنبەي جۇرگەندە ۇلتتىق تاعام، ۇلتتىق ويىندارىمىزدى شەتەلدىكتەر «بىزدىكى» دەپ يەلەنىپ كەتتى. نەمىستەر قىمىزدى، قىرعىزدار كوكپاردى، تاعى ٴبىرى قولونەرىمىزدى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق برەندىنە اينالدىرىپ ۇلگەردى. ەندى كەلىپ اپتالاپ قازاقتىڭ ٴتول ونەرى تۋرالى «پايداسى مىناداي، قۇرامى وسىنداي، وسىلاي دايىندالادى...» دەپ سەمينار وتكىزىپ، قازاققا لەكسيا وقيتىندى شىعاردى. «قولدا باردا التىننىڭ ٴقادىرىن بىلمەسەك»، ەرتەڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز­دى قولدى قىلىپ، وزگەگە جاۋتاڭداپ وكىنىپ جۇرمەيىك.

مايرا جانىسباي
date31.07.2017readCount2524printباسىپ شىعارۋ