ٴ قان اۋىسسا، ٴبارى اۋىسادى... - muslim.kz
قان اۋىسسا، ٴبارى اۋىسادى...

ون جاسقا كەلىپ، ەس بىلە باستاعان كەزىمىز بولاتىن. انام قاماريا (مارقۇم) اۋرۋحانادا ايەلدەر بوساناتىن جەردە جۇمىس ىستەيتىن. ٴبىزدىڭ ٴۇيدىڭ قاسىندا كورشى سارسەنكۇل دەگەن ورتا جاستاعى كەلىنشەك بوسانۋ كەزىندە كوپ قان جوعالتىپ، ەكىنشى توپتاعى دونور ىزدەگەنى ەسىمىزدە. سودان دونورلىققا بازاردا ساۋدا ساتىپ تۇرعان، اۋزى اۋزىنا جۇقپايتىن، سۋماڭداعان ٴبىر ايەل كەلىسىپتى. سونىڭ قانىن قۇيىپ امان قالدى دەپ ۇيگە انام ايتىپ كەلگەن بولاتىن. ەكى اپتادان سوڭ، سارسەنكۇل اۋرۋحانادان شىعىپ، ۇيىنە كەلىپ، اياق-قولىن جيناپ، شىلدەحاناعا انامدى شاقىرعان. قوي اۋزىنان ٴشوپ المايتىن سارسەنگۇلدىڭ مىنەزى ادام ايتسا نانعىسىز وزگەرىپ، شىلدەحانانىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن سۋماڭداپ ەشكىمگە ٴسوز بەرمەپتى. ال، ەنەسى بولسا، امان قالعانىنا قۋانىپ، جارايدى سويلەي بەرسىن دەپ ۇندەمەپتى. ٴبىراق، ونىڭ مىنەزى كۇن ساناپ قۇلپىرىپ، ادام تانىماستاي وزگەرە بەرەدى. سودان نە كەرەك، شىدامى تاۋسىلعان ەنەسى سارسەنگۇلدىڭ اكە-شەشەسىن شاقىرىپ: «مىنا قىزدارىڭا نە كورىنگەنىن بىلمەيمىن. اۋرۋحانادان شىققاننان بەرى قاتتى وزگەردى. ۇيدەن بەزىپ، بازار ارالاپ، وسەك سوعۋدان قولى بوسامايدى. بالاعا قاراۋ دەگەن ويىنا كىرىپ-شىقپايدى. بارماعان دارىگەرىمىز، اشپاعان ەسىگىمىز قالمادى. ەندى قىزدارىڭدى الىپ كەتىڭدەر نەمەسە جىندىحاناعا تاپسىرىڭدار» دەگەن.

1988 جىلى جازدا تاشكەنتتەگى كارديولوگيا ورتالىعىنا اپارىپ، ماسكەۋدەن كەلگەن نيكولاي كولەسنيكوۆ دەگەن دارىگەرگە قاراتقاندا بارىپ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن تاۋىپتى. سوندا ن. كولەسنيكوۆ: «ادام بويىنان كوپ قان كەتىپ، دونوردىڭ قانىن قۇيعاندا سول ادامنىڭ مىنەز-قۇلقى، ٴجۇرىس-تۇرىسى، ىس-ارەكەتى، ٴتىپتى ەتەككىر ۋاقىتىنا دەيىن وزگەرۋ ابدەن مۇمكىن. قاننىڭ قۇرامىنداعى كودى اۋىسىپ كەتكەن» - دەگەن قورىتىندى جاساعان. ٴۇش اي بويى كولەسنيكوۆكە قارالىپ، سارسەنگۇلدىڭ قانىن الىپ وتىرىپ باياعى قالپىنا كەلتىرگەن.

4-سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىم، 1988 جىلدىڭ 7 جەلتوقسان كۇنى كەشقۇرىم جاڭالىقتاردان ەستىدىك، سول كۇنى تاڭعى ساعات 10-41 مينۋت وتكەندە 30-سەكۋندتىڭ ىشىندە ارمەنيانىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى لەنيناكان (ٴقازىر گيۋمري)، ستەپاناۆان، كيروۆاكان (ۆانادزور)، سپيتاك دەگەن قالالارىمەن قوسا 58 سەلو، 300 اۋىل-ايماقتارى جەر سىلكىنۋ سالدارىنان جەرمەن-جەكسەن بولعانىن. قۇداي باسقا سالماسىن، 25 مىڭ ادام قايتىس بولىپ، 20 مىڭ ادام مۇگەدەك اتانعان، جارتى ميلليون ادام باسپاناسىز قالعان. 514 مىڭ ادام جاراقات الىپ، كوپ قان جوعالتقان. اقش-تا جۇرگەن م.س. گورباچەۆقا ۇكىمەت ٴۇيىنىڭ باسشىسى نيكولاي روجكوۆ حابار بەرەدى. م. گورباچەۆ 10-جەلتوقساندا ارمەنياعا جەتەدى. كسرو-نىڭ قاۋساعان كراندارى جارامسىز ەدى، ٴتىپتى ۇشاققا سىيمادى. كسرو-نىڭ شەكاراسىنان ول كەزدەرى ادام تۇگىل، شىبىن وتپەيتىن. امالسىزدان الەمنىڭ 20-عا جۋىق ەلدەرى اقش، ۇلىبريتانيا، يسپانيا، فرانسيا، يتاليادان ت.ب. جاردەم سۇراۋعا ٴماجبۇر بولدى. ارمەنياداعى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى گەنەرال-مايور نيكولاي تاراكانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇزەگە استى. جاعدايدى ٴوز كوزىمەن كورگەن ول قانشاما قورقىنىشتى جاعدايلاردى كوزىنە جاس الىپ وتىرىپ بايانداپ بەردى.

بۇكىل كەڭەس وداعىنان كومەككە ەرىكتىلەر مەن قوسا جاردەم قولىن سوزۋشىلار اعىلدى. بارلىق اۋرۋحانالاردان قان تاپسىرۋ جالعاسىن تاۋىپ، جينالعانىنىڭ ٴبارىن ارمەنياعا الىپ كەتتى. ارادان ٴبىر جىل وتەر-وتپەس الگى قانداردى قايتارىپ بەرىپتى. «قازاق حالقىنا العىسىمىز شەكسىز، ٴبىراق ٴبىز ٴسىزدىڭ قاندارىڭىزدى الا المايمىز. ويتكەنى سان عاسىرلار بويى اتادان بالاعا  جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان قاننىڭ قۇرامىنداعى ۇلتتىق كودىمىزدى جوعالتقىمىز كەلمەيدى. سەبەبى سىزدەر مۇسىلمان، ٴبىز حريستيان دىنىندەگى كاتوليكپىز، اللا سىزدەرگە رازى بولسىن»، - دەپ سىرتىنا جازىپ جىبەرىپتى.

قۇيىلعان قاننىڭ اسەرى بولاتىندىعىن بارلىق ٴدىن مويىندايدى. قاننىڭ اۋرۋ مەن كارى ادامدارعا قالاي اسەر ەتەتىندىگىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق عالىمدار تاراپىنان xx عاسىردىڭ باسىندا باستالدى. قاننىڭ قۇرامىندا ىشكى الەم مەن اعزانىڭ جۇمىسى تۋرالى اقپاراتتى ساقتايتىن پلاستينانىڭ بولاتىندىعى انىقتالعان. ولار ونى جۇرەككە تاسيدى.

ماسكەۋدە العاش رەت الەكساندر بوگدانوۆ الەمدە جوق قان اۋىستىرۋ ينستيتۋتىن قۇرىپ، ٴوزى ديرەكتور بولدى. ول ينستيتۋتتا نەلەر جاسالمادى دەيسىز. سولاردىڭ ىشىندە ٴبىر ادامنىڭ قانىن كەلەسى ٴبىر ادامعا تولىق اۋىستىرۋ تاجىريبەسى دە جاسالدى. بۇل تاجىريبەنىڭ جاسالۋىنا كەلىسكەن ەرىكتىلەردىڭ ٴبىرى – بوگدانوۆتىڭ تۋعان ۇلى الەكساندر مالينوۆسكيي بولدى. ول كەزدە ول 25 جاستا بولاتىن. ونىڭ قانىن قىرىق جاستاعى اتلەتتىكىمەن اۋىستىرادى. ول قۋاتتى، سۇيەگى ٴىرى ەركەك بولىپ شىعا كەلەدى. ٴبىر قىزىعى، قان ارقىلى ولار كۇتكەننەن دە كوپ اقپارات تاسىمالداناتىنى انىقتالدى. قان پلاستينالارى ەريتروسيتتەر سەكىلدى قىزمەت اتقارادى دەپ تۇجىرىم جاساعان عالىمدار. قان ىشكى اعزالار ارقىلى وتكەن كەزدە، ەريتروسيتتەر ٴدىرىل ارقىلى ولاردىڭ قىزمەتى تۋرالى اقپارات الادى. قان مي ارقىلى وتكەن كەزدە ىشكى الەم تۋرالى كوزقاراس جاندانا تۇسەدى. ودان كەيىن جالپى مالىمەت جۇرەككە بارىپ تىركەلەدى.

سودان جىلدار وتە بەرەدى. الگى جىگىت ٴالى دە دارىگەرلەردىڭ قاداعالاۋىندا. تاعى ٴبىر قىزىعى، دونوردىڭ باسقا ادامنىڭ دەنەسىندەگى ەريتروسيتتەرى ونى فيزيكالىق جاعىنان وڭالتىپ قانا قويماي، ەموسيونالدى كۇيىنە، پسيحيكاسىنا، ينتەللەكتۋالدى قابىلەتىنە اسەر ەتەتىندىگى انىقتالعان.

xx عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ باسىندا اقش-تىڭ مەديسينالىق ادەبيەتىندە قان اۋىستىرعاننان كەيىن، ادامنىڭ جەكە تۇلعاسىنىڭ وزگەرگەندىگى جايىندا جۇزدەگەن وقيعا تىركەلىپتى. سولاردىڭ ٴبىرى حيۋستوننان كەلگەن انجەلا. اقش-تا دونور (قان بەرۋشى) مەن رەسيپيەنت (قان قۇيىلاتىن ادام) اراسىندا كەلىسىم-شارت جاسالادى. ناتيجەسىندە الگى رەسيپيەنتكە بىرنەشە جىل ٴبىر دونوردان قان قۇيىلادى. كىمنەن دەسەڭىزشى. انجەلا قاراپايىم ٴۇي قاراۋشىسىنىڭ قانىن قۇيادى. مىنە، ەندى وسى تۇراقتىلىقتىڭ ناتيجەسى قالاي بولدى ەكەن؟ ناتيجەسىندە الگى ايەلدىڭ زياتكەرلىك كوەففيسيەنتى 26 پۋنكتقا تومەندەگەن. جوعارى جالاقى الاتىن انجەلا، تومەن جالاقى الا باستاعان.

وسىنداي تاجىريبەلەردى ەسكەرە كەلە، عالىمدار قان قۇيدىرار كەزدە دونوردىڭ تەك قان توبىن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار رەزۋس-فاكتورى مەن زياتكەرلىك كوەففيسيەنتىنە دە ٴمان بەرۋ كەرەكتىگىن ايتادى. وسىعان وراي 1990-جىلدارى اقش-تا جەكە قان بانكاسى شىقتى. ول بانكاعا جۇرتتار ٴوزىنىڭ قانىن قۇيىپ جۇرەدى. ەگەر ٴبىر وقىس جاعداي بولىپ، قان كەرەك بولا قالعان جاعدايدا الگى جينالعان قاندى وزىنە قۇيادى. بۇل ەندى بىرەۋدىڭ قانى مەنىكىنە ارالاسپاسىن دەگەن ساقتىقتان تۋعان شارا عوي.

«قانىنا تارتپاي تۋمايدى» دەگەن ٴسوز تىركەسى بار قازاقتا. بۇل دا قازاقتىڭ ەجەلدەن مەديسينادان حابارى بولعاندىعىنىڭ ٴبىر بەلگىسى شىعار.

نەگىزى قان بەرۋ – ۇلكەن ساۋاپتى ٴىس. سەبەبى، بۇل ٴبىر ادامنىڭ ٴومىرىن ساقتاپ قالۋ دەگەن ٴسوز. حاق تاعالا قۇران كارىمدە: «سول سەبەپتى ٴبىز، يسرايىل اۋلەتىنە: «قانداي-دا ٴبىر ادامدى ولتىرمەگەن، جەر بەتىندە بۇزاقىلىق جاساماعان جاندى ناقاق ولتىرگەن ادام، بارشا ادام بالاسىن ولتىرگەنمەن تەڭ. ال ول جاندى، (ٴولىم اۋزىنان) الىپ قالعان كىسى، كۇللى ادام بالاسىن (ٴولىم تىرناعىنان) قۇتقارىپ قالعانمەن تەڭ»، - دەگەن ۇكىم شىعاردىق»[1]، - دەپ ادام ٴومىرىنىڭ قۇندىلىعىن تىلگە تيەك ەتەدى.

ەگەر بىرەۋدىڭ قانىن سىزگە قۇيسا وندا الگى ادامنىڭ جاقسى-جامان قاسيەتى سىزگە داريتىنىن بىلدىك. وسى جەردە ويىما كەلگەنى، جامان مىنەزدى ادامدارعا جاقسى مىنەزدى ادامداردىڭ قانىن قۇيسا، قالاي بولار ەكەن، ٴا؟ باستىسى اركىم «ٴوز ويىن مازالاپ، ٴوز بويىن تازالاپ، ولگەنشە وزىمەن الىسقانى» دۇرىسىراق.


[1] «ٴمايدا» سۇرەسى، 6-ايات

date28.07.2017readCount7799printباسىپ شىعارۋ