قاقپان
Қақпан

ساعىمباي قارت جالعىز ۇلىنىڭ تويىن دۇركىرەتىپ جاسادى. كەشەگى سۇراپىل سوعىستىڭ زۇلماتىن كورگەن كارى جۇرەك ەرەكشە باقىتقا بولەندى. جالعىزىن اياقتاندىرۋ ومىردەگى نەگىزگى ارمانى ەدى. ۇيلەنگەن سوڭ تورەحان كەلىنشەگىمەن بىرگە اكەسىنىڭ قولىنا كەلدى. اۋىلداعى مەكتەپكە تورەحان تاريحشى، ايعانىم ماتەماتيك بولىپ قىزمەتكە ورنالاستى. يبالى دا ىزەتتى كەلىن ايعانىم ساعىمباي قارت پەن ٴداريا اجەمەن قوسا، بۇكىل اۋىل جۇرتشىلىعىنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ساعىمباي قارت وسىنداي كەلىن كەزدەسكەنى ٴۇشىن اللاعا شۇكىرشىلىك ەتتى.

كەلەسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا تورەحاننىڭ شاڭىراعىندا شەكەسى تورسىقتاي ۇل بالا دۇنيەگە كەلدى. ٴسابيدىڭ ەسىمىن ساعىمباي قارت عابيت دەپ قويدى. اتاسى دا، اپاسى دا، اكەسى دە، اناسى دا بۇل بالانى ەرەكشە ماپەلەدى. بىلدىرلاپ شىعىپ كەلە جاتقان تىلىنە ۇلكەن-كىشى ٴماز بولاتىن. نەمەرەنىڭ ٴوز بالاسىنان دا ىستىق ەكەنىن ساعىمباي قارت سەزىپ ٴجۇر. تۇڭعىش نەمەرەسىن قولىنان  تۇسىرمەيدى. جاتار كەزدە اتاسى مەن اپاسى قويىندارىنا الىپ جاتىپ، سۇيىكتى نەمەرەلەرىنە قىزىقتى ەرتەگىلەر ايتىپ بەرەدى.

ٴعابيتتىڭ ارتىنان نۇرسايا اتتى قىز بالا دۇنيەگە كەلدى. ودان كەيىن ەكى جىلدان سوڭ تورەحاننىڭ وتباسىندا تاعى ٴبىر بالا دۇنيە ەسىگىن اشتى. ايعانىم بۇل بالانىڭ اتىن باقىت دەپ قويدى.

نەگە ەكەنى بەلگىسىز ساعىمباي قارت ٴعابيتتى قاسىنان ٴبىر ەلى اجىراتقىسى كەلمەيدى. عابيت مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان كۇننەن باستاپ، سۇيىكتى نەمەرەسىن مەكتەپكە ٴوزى اپارىپ، ٴوزى الىپ قايتاتىن. عابيت ەسەيگەن شاقتا دا ساباقتان ٴسال كەشىكسە الاڭداپ، وتىرعان ورنىندا بايىز تاپپايتىن. بالكىم، قارتتىڭ جۇرەگى الدەبىر نارسەنى سەزەتىن شىعار؟

ايعانىم مەن تورەحاننىڭ ۇستازدىق جولى جەمىستى بولدى. ايعانىم – مەكتەپتەگى بەدەلدى ماتەماتيك ٴمۇعالىم. ونىڭ تاربيەلەگەن شاكىرتتەرى اۋداندىق، وبلىستىق ٴبىلىم جارىستارىنان  ۇنەمى جۇلدەمەن ورالاتىن. ال تورەحان قازىرگى ۋاقىتتا مەكتەپ ديرەكتورى. كەشەگى ۇياڭ ستۋدەنت ٴقازىر ىسكەر باسشىعا اينالعان. الدىمەن ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى بولعان تورەحان ادال قىزمەتى مەن ەڭبەكقورلىعى ارقاسىندا قىزمەتى جوعارىلادى.

ساعىمباي قارت 81-گە قاراعان شاعىندا ومىردەن ٴوتتى. «ارمانىم جوق» دەپ ٴوتتى جارىقتىق. تەك عابيتكە ۇنەمى جالتاقتاپ قاراۋمەن بولدى. سوڭعى دەمىندە تورەحان مەن ايعانىمعا قاراپ: «باس – كوز بولىڭدارشى وسى بالاعا. قۇرعىر جۇرەگىم ٴبىر ٴقاۋىپتى سەزگەندەي»، – دەدى. تورەحان بۇل سوزگە ايتارلىقتاي ٴمان بەرمەدى. اكەسىن اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالدى. كەلەسى جىلى ٴداريا اجە دە باقيلىق بولدى. نەمەرەلەرىنىڭ بارلىعى اتا-اجەلەرىنەن ايىرىلىپ قالعاندارىنا قاتتى قايعىردى. كەشەگى كىشكەنتاي عانا سابيلەر بۇل كۇندە ەسەيىپ، اتا-اناسىنىڭ قولقاناتتارىنا اينالعان.

ساعىمباي قارتىڭ سۇيىكتى نەمەرەسى عابيت – تولىق دەنەلى، كەڭ يىقتى، سوپاق ٴجۇزدى، كوزدەرى ۇلكەن، قۇلاقتارى قالقيعان جىگىت. ەركە بولىپ وسكەندىكتەن بولار، ٴسال ىنجىقتاۋ. ايتسە دە بۇل بالا مەكتەپتە وقۋ وزاتى. زەرەك، ەستە ساقتاۋ قابىلەتى وتە كۇشتى. اسىرەسە ەسەپ – قيساپ اتاۋلىنى تەز شىعارادى. ماتەماتيكا پانىنەن وتكەن اۋداندىق، وبلىستىق وليمپيادالاردان قۇر قول قايتىپ كورگەن ەمەس، ٴاردايىم جۇلدەمەن ورالادى. مەكتەپتىڭ بەتكە ۇستار وقۋشىسى ساعىمبايەۆ ٴعابيتتىڭ بولاشاعىنان ۇستازدار قاۋىمى ۇلكەن ٴۇمىت كۇتەتىن.

وسىلايشا ۋاقىت تا زىمىراپ ٴوتىپ جاتتى. ٴسويتىپ جۇرگەندە دۇركىرەپ تۇرعان كەڭەس وداعى قۇلاپ، ونىڭ ورنىندا بىرنەشە تاۋەلسىز مەملەكەت پايدا بولدى. 1991 جىلى قازاقستانعا دا تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى اتتى. 70 جىل بويى كوممۋنيزم ناسيحاتتالىپ كەلگەن وداقتىڭ بۇرىنعى مۇشە مەملەكەتتەرىندە جاڭا وزگەرىستەر باستالدى. دەگەنمەن ەكونوميكالىق تۇرعىدا بىر-بىرىنە تاۋەلدى تۇردە ٴومىر ٴسۇرىپ كەلە جاتقان الىپ كەڭىستىكتە تەرەڭ داعدارىستار دا بوي كورسەتتى. قازاق رۋحانياتىندا بوس ۆاكۋۋم كەڭىستىگى ورىن الدى. الاش دەپ ۇرانداعان ايبىندى حالىق 70 جىل بويى اتەيزممەن ٴومىر ٴسۇرىپ، ٴوزىنىڭ بارلىق رۋحاني قۇندىلىقتارىنان تولىق اجىراپ قالا جازدادى. دۇنيەدەن وتكەن ادامنىڭ جانازاسىنىڭ ٴوزىن جاسىرىن شىعارىپ ٴجۇردى. حالىقتىڭ كوبى اتا ٴدىنىمىز يسلامنان الىستاپ ٴبىزدىڭ جولىمىز قاي باعىتتا ەكەنىن ەستەن شىعارعان اسا اۋىر كەزەڭ ەدى بۇل.

مىنە، وسىنداي ٴساتتى پايدالانىپ، ەلىمىزگە كوپتەگەن كوز كورىپ، قۇلاق ەستىمەگەن  ٴدىنسىماقتار كەلە باستادى. سونىمەن قوسا ٴدىندى ۇيرەنەمىز دەپ ماقسات قويعان باۋىرلارىمىز اراب ەلدەرىنە، پاكىستانعا ت.ب. مەملەكەتتەرگە ٴبىلىم الۋ ٴۇشىن اعىلدى. دەسە دە ولار قازاقتىڭ عاسىرلار بويى ۇستانىپ كەلە جاتقان ٴوز مازھابى حانافي مازھابى بار ەكەنىن بىلگەن جوق. ەلگە كەلىسىمەن ٴوزى ٴبىلىم الىپ كەلگەن ەلدىڭ ٴدىني باعىتىن ناسيحاتتادى. تەك وزدەرىن «تۋرا جولدامىز» دەپ، قالعان مۇسىلمانداردى اداسقاندار قاتارىنا جاتقىزاتىندار كوبەيدى. حارام، بيدعات تۇسىنىكتەرىنە كەلگەندە تىم شەكتەن شىقتى.

بۇلارمەن قوسا نەبىر قيتۇرقى جوسپارلارى بار سەكتالاردىڭ قاراسى كوبەيدى. ولار وزدەرىنىڭ سەكتالارىن ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىنا كەلگەندە ٴداستۇرلى ٴدىنىمىزدى ارتتا قالدىردى. قاراكوز قانداستارىمىز سەكتالاردىڭ شىرعالاڭىنا ٴتۇسىپ، تۇزاعىنا ٴىلىندى. سەكتالار وزدەرىنە جاڭا مۇشەلەردى تارتۋ ٴۇشىن بارلىق ايلا تاسىلدەردى قولداندى. تەگىن كىتاپتارىن  تاراتۋ، پسيحولوگيالىق كومەك، اعىلشىن ٴتىلىن ۇيرەتۋ كۋرسى، ادامدارعا گيپنوز قولدانۋ ت.ب. ايتا بەرسە ايلالارى كوپ.

ايعانىمنىڭ جازيرا، گۇلناز اتتى ەكى اپكەسى جانە ايدوس اتتى ٴىنىسى بار. جازيرانىڭ ماماندىعى – دارىگەر. ايعانىمنىڭ بۇل اپكەسىن ومىردە قاتتى قيناپ كەلە جاتقان ٴبىر جاي بار. جالعىز ۇلىنىڭ كوزى كورمەيتىن جانە ٴوز اياعىمەن جۇرە المايتىن. جازيرانىڭ بالاسىن قاراتپاعان دارىگەرى، ٴتاۋىپ – ەمشىسى قالمادى. ٴبىر كۇنى ٴوزىنىڭ كورشىسىنەن ەرەكشە ەمدەۋ قاسيەتى بار، كورشىلەس وبلىستىڭ  ٴبىر اۋىلىندا تۇراتىن مولدا تۋرالى ەستىدى. مولدانىڭ ەمدەگەن ادامدارى قۇلان تازا ايىعىپ كەتەتىنىن، كورشىسى جازيراعا تامسانا جەتكىزدى. جاتسا تۇرسا بالاسىن ەمدەتۋدى عانا ويلاعان جازيرا كورشىسىنەن مولدانىڭ مەكەن-جايىن جازىپ الدى.

جازيرا ەندىگى ساتتە قارجى جيناپ، كورشىسى ايتقان مولداعا بارۋعا تالپىندى. ۇيىندە وتىرعان مۇگەدەك بالاسىن كورگەندە جۇرەگى تىنىشتىق تاپپادى. اقىرىندا كەرەكتى قاراجاتتى جيناپ، بالاسىن الىپ جازيرا مولدا تۇراتىن اۋىلعا جول تارتتى. ۇزاق جۇرگەن جولدان سوڭ، جازىلعان مەكەن-جايعا ىزدەپ بارىپ، ەمشى مولدانى تاۋىپ الدى. مولداعا قارالماقشى بولىپ تۇرعان ادامنىڭ قاراسى وتە كوپ. جازيرا كەزەگىن كۇتىپ ۇزاق وتىردى. ودان سوڭ ۇلىمەن بىرگە مولداعا كىردى. مولدا جاسى 70-كە تاقاعان، اق شاشتى، كوزدەرى قىسىڭقى، جيرەن ساقالدى ادام ەكەن. كوزدەرىنەن قاتىگەزدىكتىڭ، قاتالدىقتىڭ لەبى ەسكەندەي. جيرەن ساقال بالاعا قاراي وتىرىپ، ونى ەمدەپ بەرەتىنىن جازيراعا ۇقتىردى. «ول ٴۇشىن بالانى 1 اي ەمدەيمىن» دەدى مولدا. بالاسى ٴۇشىن قانداي ىسكە بولماسىن دايار تۇرعان جازيرا جيرەن ساقالدىڭ بۇل سوزىنە كەلىستى.

نە كەرەك جازيرا بالانى 1 اي بويى ەمدەتتى. ايتقانداي، اق بالانىڭ بەتى بەرى قاراي باستادى. اياقتارىنا جان ٴبىتىپ، كوزدەرى جارىق دۇنيەمەن قاۋىشتى. وسى ساتتەن جازيرانىڭ ٴومىرى مۇلدە باسقا باعىتقا اۋىستى. بالاسىن ەمدەپ بەرگەن جيرەن ساقال مولدانىڭ ايتقانىنىڭ بارلىعىن ىستەۋگە دايار كۇيدە. جىلدار بويى بالاسىنىڭ ساۋىعۋىن تىلەپ كەلگەن انا،  مولدانىڭ الدىندا ٴوزىن قارىزدار سەزىندى. 

جيرەن ساقال يسلامداعى اسا راديكالدى اعىمداردىڭ ٴبىرى تاكفير جاماعاتىنىڭ بەلدى مۇشەسى. تاكفيرشىلەر سەنىمى بويىنشا ٴدىن عالىمدارىنىڭ ايتقانى بويىنشا جۇرمەۋ كەرەك. ولاردىڭ ۇستانىمىنا ساي بىرەۋدىڭ كوزقاراسىن باسشىلىققا العان ادام كاپىر سانالادى. ويتكەنى، كەز كەلگەن ادام ەشكىمنىڭ ٴبىلىمىنسىز قۇران مەن سۇننەتتى ٴوزى تۇسىنە الادى دەپ ەسەپتەيدى. دەمەك تاكفيرشىلەر مازھابتاردى مويىندامايدى. حارام مەشىتى، ٴناباۋي مەشىتى، اقسا مەشىتى، كۋبا مەشىتىنەن باسقا الەمدەگى بارلىق مەشىتتەر تاقۋالىق ماقساتتا سالىنباعاندىقتان، ولاردىڭ ىشىندە ناماز وقۋ دۇرىس ەمەس دەپ سانالادى. سونىمەن بىرگە اتالعان 4 مەشىتتە وقىلعان نامازدىڭ دۇرىس بولۋى، ٴوز جاماعاتتارىنان بىرەۋدىڭ يمامدىق ەتۋىمەن بايلانىستى. ەگەر بۇل مەشىتتەردە وزدەرىنىڭ قاۋىمىنىڭ مۇشەلەرى يمامدىق ەتپەسە، اتالعان مەشىتتەردە دە ناماز وقۋعا تىيىم سالىنادى.

جازيرا ۇلىمەن بىرگە وسى اعىمعا اربالدى. جيرەن ساقال جانە ونىڭ سىبايلاستارى اعىم يدەياسىن شەشە مەن بالانىڭ قۇلاعىنا ابدەن ٴسىڭىردى. جازيرا اداسۋشى اعىمعا ٴجىپسىز بايلاندى دا قالدى. جيرەن ساقالدىڭ تالابىمەن جازيرا پارانجا كيدى. ٴوزىنىڭ ەرىكتىلىگىنەن ايرىلىپ، قالادا قالعان جۇبايىن دا، جۇمىسىن دا ەستەن شىعاردى. پارانجامەن ورانعان جازيرا جيرەن ساقالدىڭ كوپ كومەكشىلەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ، قىزمەت ەتىپ ٴجۇردى. ٴبىر كۇنى جيرەن ساقال جازيرانى شاقىرىپ الىپ، ناقتى تالاپ قويدى. «تۋعان-تۋىستارىڭدى ٴبىزدىڭ شىنايى دىنىمىزگە تارت. ٴبىز تۋرا جولدا بولعاندىقتان، اۋرۋ بالاڭ اياعىنان تىك تۇردى. تۋىستارىڭ كاپىر بولىپ دۇنيەدەن وتپەسىن دەسەڭ، بارلىعىن ٴبىزدىڭ دىنگە كىرگىز»، – دەدى مولدا.

جيرەن ساقالدىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەيتىن باسىبايلى كۇڭگە اينالعان جازيرا بالاسىن ەرتىپ ۇيىنە قايتتى. ارينە اياعىنان تىك تۇرعان بالانى كورگەندە بارلىق تۋعان-تۋىستارى قۋاندى. ايتكەنمەن دە، قاپ-قارا پارانجاعا ورانعان جازيرانى كورگەندە، بارلىعىنىڭ كوكەيىندە كۇدىكتى ويلار بولدى. دىننەن مۇلدە حابارى جوق بولعان جازيرانىڭ كەلە سالىپ، تۋعان-تۋىسقاندارىنا ۋاعىز جۇرگىزۋى بۇل ىستە الدەبىر شيكىلىكتىڭ بارىن بايقاتتى. ونىڭ ايتىپ جاتقان ۋاعىزى مەيىرىمدىلىككە ەمەس، قىرىپ جويۋعا باعىتتالعان قاتىگەزدىكتەن تۇراتىنداي اسەر قالدىردى.

«ٴبىز بارلىعىمىز دا مۇسىلمانبىز. ۇلتقا، رۋعا بولىنگەندى قويۋ كەرەك. بىزدە ۇلت جوق، بارلىعىمىز مۇسىلمانبىز»، – دەپ باستادى اڭگىمەسىن جازيرا. «باۋىرلارىمىز اۋعان جەرىندە، شەشەن جەرىندە، جالپى دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە كاپىرلەرمەن سوعىسىپ قىرىلىپ جاتىر. ٴبىز بولساق الاڭسىز ٴومىر سۇرۋدەمىز. مۇنىمىز جارامايدى. قولعا قارۋ الىپ دىنسىزدەرمەن كۇرەسۋ ٴاربىرىمىزدىڭ پارىزىمىز»، – دەدى جازيرانىڭ ۇلى. مىنا سوزدەردى ەستىپ وتىرعان جۇرتشىلىقتىڭ بارلىعى دا جازيرا مەن كەشەگى مۇگەدەك ۇلعا تاڭدانا قارادى. ابزال جاندى دارىگەردىڭ ٴسوزى دە، تۇر-كەلبەتى دە وزگەرگەن. ال تۋعالى ۇيىنەن سىرتقا شىقپاعان بالاسى قارۋلى جيھادقا شاقىرۋدا.

جازيرا كەزەكتى «ناسيحاتتىق» جۇمىسىن تورەحاننىڭ وتباسىندا جالعاستىردى. اق جۇرەكتى ايعانىم اپكەسىن قۋانا قارسى الدى. بۇل شاڭىراققا كەلگەندە دە جازيرا تاكفير جاماعاتىن جەر كوككە سىيعىزباي ماقتاپ، «شىنايى ٴدىن» وسى دەپ شەگەلەدى. تىلسىم قاسيەتى بار جيرەن ساقالدىڭ نەبىر دارىگەرلەر مەن ەمشىلەر ەمدەي الماعان مۇگەدەك ۇلىن اياعىنان تىك تۇرعىزعانىنا ٴالى دە تاڭدانىستا ەكەنىن جەتكىزدى. اپكەسىنىڭ سوزىنە ابدەن نانعان ايعانىم تاكفيرشىلەردى بارىپ كورۋگە نيەت ەتتى. تورەحان جازيرانىڭ ايتىپ وتىرعان شىنايى دىنىنە سەنىمسىزدىكپەن قارادى. كەشەگى جازيرا مەن بۇگىنگى جازيرا ەكى بولەك ادام ەكەنىن سەرگەك كوڭىل بىردەن اڭعاردى.

تورەحاننىڭ شاڭىراعىنان شىققان سوڭ جازيرا ٴوز ۇيىنە بەت الدى. جۇبايى مۇگەدەك بالاسىنىڭ ساۋىعىپ كەلگەنىن كورگەندە توبەسى كوككە جەتىپ، قاتتى قۋاندى. ٴبىراق، ايەلى مەن ۇلىنىڭ بارلىق ٴبىتىم-بولمىسى ادام تانىماستاي بولىپ وزگەرگەنىنە تاڭدانىستا بولدى. ۇيىنە كەلىسىمەن جازيرا ۇگىت ناسيحاتىن كۇيەۋىنە دە جۇرگىزدى.«بۇل دۇنيەدەن كاپىر بولىپ وتكىڭ كەلسە جۇرە بەر. كاپىر ەمەس، ناعىز مۇسىلمان بولعىڭ كەلسە بىزگە قوسىل. كاپىرلەر قورلاپ جاتقان باۋىرلارىڭ ٴۇشىن قان توك!» – دەدى جازيرا. جۇبايى ارىستانبەكتىڭ دىننەن از دا بولسا حابارى بار ەدى. جارى مەن بالاسىنىڭ الدەبىر ٴدىني اعىمنىڭ تۇزاعىنا تۇسكەنىن سەزدى. ولاردى توقتاتپاق بولىپ، قانشاما ارەكەتتەر جاسادى. ٴبىراق ەش ناتيجە شىقپادى. جازيرا مەن ۇلى وسىلايشا ۇگىت-ناسيحاتتارىن جالعاستىرا بەردى. تاكفيرشىلەردىڭ كەزەكتى جينالىسىنا جۇبايىن ەرتىپ بارماق بولعان جازيرانىڭ ويى ىسكە اسپادى.

- يسلام – بەيبىتشىلىك ٴدىنى. ول ز ۇلىمدىققا ەمەس، مەيىرىمدىلىككە شاقىرادى. سەندەردىڭ ايتىپ وتىرعان «شىنايى دىندەرىڭ» اداسقان اعىم، – دەدى ارىستانبەك.

- مەن سەنى وتە قاتتى اياپ تۇرمىن. ويتكەنى، بىزگە ەرمەگەن سەن سياقتى كاپىرلەردىڭ ەرتەڭگى كۇنى قالاي بولار ەكەن، – دەدى جازيرا.

- كاپىرلەر... – دەپ ەرىكسىز كۇلدى دە جارى ٴسوزىن ارى قاراي جالعادى:

- بالامىزدىڭ ساۋىققانى وتە جاقسى بولدى. ٴبىراق سەندەردىڭ قازىرگى ىستەپ جۇرگەن ارەكەتتەرىڭ مەنى قاتتى الاڭداتادى. نەگە اعايىن-تۋعاننىڭ بارلىعىنىڭ شاڭىراعىنا ۇگىتىڭدى جۇرگىزىپ ٴجۇرسىڭ؟ الدە بىرەۋ تاپسىرما بەردى مە؟ ايتقان ۋاعىزدارىڭ مەيىرىمدى ٴدىنداردى ەمەس، قاتىگەز، جانكەشتى ٴدىنداردى تاربيەلەۋگە باعىتتالعانداي. ەكى ٴسوزىڭنىڭ ٴبىرى – جيھاد. وسى ارەكەتتەرىڭنىڭ ارتى اۋىر سالدارلارعا اپارىپ سوعا ما دەپ قورقامىن. بەيبىت تۇرعىنداردىڭ قانىن توگەسىڭدەر مە دەپ قاۋىپتەنەمىن، – دەپ ٴسوزىن اياقتادى ارىستانبەك. كۇيەۋى جازيرانىڭ بۇل ٴدىني اعىمنان كەش بولماي تۇرعان ساتتە باس تارتۋىن تالاپ ەتتى. جازيرا بۇل تالاپقا ۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولدى.

ارىستانبەكتى وزدەرىنىڭ ٴدىني اعىمىنا قوسپاق ارەكەتتەرىنەن تۇك شىقپاسىن بىلگەن جازيرا تۋىستارىنان تاكفيرشىلەر ماجىلىسىنە كىمدى ەرتىپ بارارىن بىلمەدى. اقىرى ٴوزىنىڭ ٴسىڭلىسىن ەرتىپ بارامىن دەگەن توقتامعا كەلىپ، ايعانىمدى شاقىردى. ول بىردەن كەلىستى. تورەحان ايعانىمنىڭ جينالىسقا بارۋىن قالامادى. ۇزاق ۋاقىت قارسىلىق تا كورسەتتى. ٴبىراق ايعانىم ٴوز دەگەنىنەن قايتپاي مۇگەدەك بالانى ساۋىقتىرعان «ٴدىندارلاردى» كورگىسى كەلەتىنىن ايتىپ، جولعا شىقتى. ايعانىم كەلگەننەن سوڭ جازيرا مۇگەدەك ۇلىن قوسا الىپ، ۇشەۋى جينالىسقا بەتتەدى.

جينالىستى 30 جاس شاماسىنداعى ٴوڭى سۇستى قارا سۇر ادام جۇرگىزۋدە. قولىن ارى بەرى سوزىپ، ۋاعىزىن اسەرلى قىلىپ ايتىپ وتىر. حاريزماتيكالىق قاسيەتىمەن بۇكىل كەلۋشىلەردى وزىنە قاراتىپ العان. تىڭداۋشىلاردىڭ بارلىعى قارا سۇر ادامنىڭ ايتقان سوزدەرىن قولداپ-قولپاشتاپ وتىر. قارا سۇر ادام تىڭداۋشىلارىنىڭ ٴارقايسىسىنان ٴدىن ٴۇشىن قانداي ىسكە بارا الاتىندارىن سۇرادى. جاۋاپتارىنا قاناعاتتانباعان كۇيى ورنىنان تۇرعان ۋاعىزشى ٴوزىنىڭ كوزقاراسىن ٴىزباسارلارىنا  دالەلدەپ جاتىر. 

تۋمىسىنان جانى نازىك كەلگەن ايعانىم بۇل اعىمعا تەز بەرىلدى. ول دا نامازعا جىعىلىپ، پارانجامەن وراندى. اكپەلى-سىڭلىلى بولىپ قوسىلعان جازيرا مەن ايعانىم تاكفيرشىلەردىڭ بەلسەندى مۇشەسىنە اينالدى. ايعانىم ٴوز وتباسىنىڭ مۇشەلەرىن وسى اعىمعا تارتتى. ۇلكەن ۇلى عابيت اناسىنا ەرىپ، تاكفير جاماعاتىنا قوسىلدى. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ايعانىم مۇلدە باسقا ادامعا اينالدى. ٴتىپتى باقسى-بالگەر بولامىن دەپ ٴوزىن-وزى ۇستاي الماي ايقايلاپ، جۇيكە اۋرۋىنا دا شالدىقتى.

عابيت 2 جىل بۇرىن جوو-لاردىڭ ٴبىرىن قارجىگەر ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن. ٴدىني اعىمعا كىرمەس بۇرىن سالىق باسقارماسىندا جۇمىس جاسادى. تاكفيرشىلەرگە قوسىلعان سوڭ جۇمىسىن دا تاستادى. ايعانىم تورەحاندى تاكفيرشىلەرگە قوسپاقشى بولىپ، قانشا ارەكەت جاساعانىمەن، ويى ىسكە اسپادى. تاكفيرشىلەر زاڭى بويىنشا ەرلى-زايىپتىلار ٴبىر سەنىمدە بولۋى ٴتيىس. كۇيەۋىنىڭ وزدەرىنە قوسىلماعانىنا ىزالانعان ايعانىم تورەحانمەن اجىراسىپ تىندى. «دىننەن مۇلدە حابارى جوق ەدى ول بەيباقتىڭ. بالكىم، وسى اعىمعا بىردەن مۇشە بولىپ كەتكەنى دە سول سەبەپتەن شىعار» دەگەن وي تورەحاندى مازالاپ، تىنىم بەرمەدى.

وسى جايلاردان سوڭ، تورەحان  مەشىتكە بارىپ، اۋىلدىڭ يمامىمەن ەكەۋارا ۇزاق اڭگىمەلەستى. نەگىزگى اڭگىمە  ٴدىن جايىندا ٴوربىدى.

- يمان تىلمەن ايتىپ، جۇرەكپەن بەكىتۋدەن تۇرادى ەمەس پە؟ تاكفىرشىلەر امالدى ٴبىرىنشى كەزەككە قويادى. وزدەرىنە قوسىلماعان مۇسىلماننىڭ بارلىعىن كاپىر دەپ سانايدى. ايتكەنمەن، ٴبىر حاديستە پايعامبارىمىز مۇحاممەدكە سوعىستان سوڭ ٴبىر ساحابا كەلىپ، بولعان جايدى اڭگىمەلەپ بەرەدى.  ٴبىر اداممەن شايقاسىپ، ول ادامنىڭ موينىنا قىلىش تاقاعان ساتتە «ٴلا يللاحا يلاللاح»  دەپ بىرنەشە مارتە ايتقانىن جەتكىزەدى. ساحابا ول ادام بۇل ٴسوزدى قورىققاننان ايتتى دەپ ەسەپتەپ، الگى ادامنىڭ باسىن شاۋىپ تاستاپتى. مۇنى ەستىگەن پايعامبارىمىز ساحاباعا قاتتى رەنجىپ بىلاي دەگەن ەكەن: «سەن ونى قورىققاننان ايتتى دەيتىندەي جۇرەگىنە كىرىپ شىعىپ پە ەدىڭ؟». مىنە وسى حاديستەن-اق ادامدى كاپىر دەپ ايىپتاۋدىڭ سالماعى اۋىر ەكەنىن بايقاۋعا بولادى، – دەدى يمام.

- تاكفيرشىلەر ٴسالت-داستۇردى مويىندامايدى. ٴدىن جولىندا سوعىسۋ، «كاپىرلەرگە» قارسى جيھاد جاساۋ نەگىزگى ماقساتتارى، – دەپ وي قوستى تورەحان.

- ٴبىر سوعىستان قايتىپ كەلە جاتىپ پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ساحابالارىنا بىلاي دەپتى: «ٴبىز كىشى جيھادتان ۇلكەن جيھادقا قايتىپ بارا جاتىرمىز». بۇل سوزدەردىڭ ٴمانىسىن سۇراعان ساحابالارىنا مۇحاممەد (س.ع.س.) «ۇلكەن جيھاد ٴوز ناپسىڭمەن كۇرەس، كىشى جيھاد دۇشپانىڭمەن كۇرەس» دەپ ٴتۇسىندىرىپتى. اسىرە اعىمدار جيھاد ٴسوزىن ٴبىرجاقتى دۇشپانمەن كۇرەس دەپ قانا ٴجۇر، – دەدى يمام.

- جانە بۇل ٴسوزدى ٴوز ارەكەتتەرىن اقتايتىن بەينەبىر انىقتاماعا اينالدىرىپ العان ٴتارىزدى. وزدەرىمەن قوسا قالىڭ ەلدى دە اداستىرىپ ٴجۇر، – دەدى تورەحان.

- وسىنداي تەرىس اعىمداردىڭ كەسىرىنەن بەيبىتشىلىكتى كوكسەيتىن اسىل ٴدىنىمىز يسلامعا ورىنسىز جالا مەن قارا كۇيە جاعىلۋدا، – دەدى يمام وكىنىشتى ۇنمەنەن.

جالپى قانداي سەكتاعا بولماسىن كىرگەن ادامنىڭ ٴومىرىنىڭ استاڭ-كەستەڭى شىعادى. تورەحان مەن ايعانىم اجىراسقان سوڭ، ايعانىم 3 بالانى الىپ، جازيرانىڭ ۇيىنە كەتتى. جازيرانىڭ كۇيەۋى جۇرەك اۋرۋىنان قايتىس بولدى. ايەلىنىڭ سالىپ جۇرگەن شىرعالاڭىنا شىداي الماي ومىردەن كەتتى.

سول ٴتارىزىدى كەشە عانا ٴبىر-بىرىن ٴسۇيىپ قوسىلعان ەرلى-زايىپتىلار وپ-وڭاي اجىراسا سالدى. بۇلاي بولار دەپ كىم ويلاعان؟ تورەحان جاپادان جالعىز قالدى. ٴبىر كەزدەگى ٴوزى عاشىق بولعان قوس بۇرىمدى قارا تورى قىزىن جوعالتىپ العانى ارقاسىنا ايازداي باتتى. سۇتتەي ۇيىپ وتىرعان وتباسىنىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا ٴتۇستى.

ۇلكەن ۇلى عابيت تاكفيرشىلەردىڭ بەلسەندى ساربازدارىنىڭ بىرىنە اينالدى. تاكفيرشىلەر قىزمەتتەرىن بەلسەندى جۇرگىزىپ وتىرعان كاۆكازعا ساپار شەگىپ، داعىستاننان قارۋلى دايىندىقتان ٴوتىپ كەلدى. ەلگە كەلىسىمەن جەر-جەردە ۇگىت ناسيحاتتىق جۇمىسقا كىرىستى. شەشەنستانداعى باۋىرلارىنا جيھاد جاساۋعا كومەك رەتىندە تاكفيرشىلەر عابيت باستاعان 10 ادامدى جىبەردى. رەسەيدىڭ قارۋلى جاساعىمەن بولعان قاقتىعىسقا قاتىسقان عابيت باستاعان توپ 8 ادامىنان ايىرىلدى. ٴتىرى قالعان عابيت جانە تاعى ٴبىر ادام. بۇلار سەرىكتەرىنەن ايرىلعانىنا قايعىرعان جوق، «شاھيد بولدى» دەپ بوركىن اسپانعا اتىپ قۋاندى. ٴدىن جولىندا شاھيد بولىپ ومىردەن وتە الماعانىنا وكىنگەن عابيت تاعى دا «جيھاد» جاساۋعا نيەت ٴبىلدىردى. كوپ ۋاقىت وتپەستەن تاكفيرشىلەر تاعى دا ٴبىر توپ جاساقتاپ، ولاردى داعىستانعا جىبەردى. بۇل توپتىڭ ىشىندە عابيت تە بار. تاكفيرشىلەر سول ايماقتاعى راديكالدى اعىمدارمەن بىرىگىپ، بىرنەشە جەردە جارىلىستار ۇيىمداستىردى. سالدارىنان كوپتەگەن بەيبىت تۇرعىن ومىرمەن قوشتاستى. قانشاما ادام اكەسىز، اناسىز قالدى. بىرەۋلەر جاقىن تۋىستارىنان، بىرەۋلەرى ٴتىپتى باۋىر ەتى بالالارىنان ايىرىلدى. ال عابيت ولاي ويلامايدى. ول وزىنىكىن ەرلىك دەپ بىلەدى.

جارىلىستاردان سوڭ ىلە-شالا تەررورشىلاردى ىزدەۋ جۇمىسىنا ارنايى قىزمەت ورگاندارى دەرەۋ كىرىستى. عابيت ٴوز توبىمەن بىرگە قالانىڭ شەتىندەگى 3 قاباتتى ٴۇيدى بەكىنىپ وتىر. جەر-جەردە ىزدەۋ جۇمىستارىنا كىرىسكەن ارنايى جاساق ساربازدارى ٴعابيتتىڭ توبى بەكىنگەن ۇيگە دە كەلىپ جەتتى.

«باۋىرلارىم! ٴدىن جولىندا شاھيد بولۋ ٴاربىر مۇسىلماننىڭ ارمانى. مىنا دىنسىزدەرگە بەرىلۋشى بولماڭدار. ودان دا بۇلارمەن سوڭعى دەمىمىزگە دەيىن كۇرەسىپ، ٴوزىمىزدى ٴدىن جولىندا قۇربان ەتەيىك!» – دەپ داۋىستاعان ٴعابيتتىڭ ٴسوزىن قولاستىنداعى بارلىق ادام قولدادى.

ارنايى جاساق ساربازدارى تەررورشىلاردى وق اتپاي تىرىدەي قولعا تۇسىرۋگە ۇمتىلدى. «بەيبىت تۇردە بەرىلىڭدەر» دەگەن ۇسىنىسقا تەررورشىلار وقپەن جاۋاپ بەردى. ارنايى جاساق ساربازدارى تەررورشىلاردى قولعا ٴتۇسىرۋ ٴۇشىن قارۋلى وپەراسياعا كىرىستى. تەررورشىلار وق جاۋدىرۋىن توقتاتار ەمەس. بىرنەشە ساربازدى سۇلاتىپ تا ۇلگەردى. ارنايى جاساققا قوسىمشا كومەك تە كەلدى. تەررورشىلاردىڭ قورعانىسى السىرەي باستادى. مۇنى كورگەن عابيت بىرنەشە سەرىكتەرىمەن بىرگە قاشۋعا تالپىنىس جاسادى. ٴبىراق بۇل جوسپارلارى ٴساتسىز بولىپ، سىبايلاستارى ارنايى جاساقتىڭ قولىنا ٴتۇستى.

عابيت سوڭعى شەشىمگە كەلگەندەي. جارىلعىش زاتتى قولىنا الىپ، اينالاسىنا قارادى. قاشۋعا ەش مۇمكىندىك جوق. عابيت ەشتەڭەدەن قورىقپادى. قايتا ول قۋانىشتى بولدى. قۋانىشتى جۇزبەنەن جارىلعىش زاتتى ىسكە قوسىپ، ٴوزىن-وزى جاردى... وسىلايشا ٴوزىن ولىمگە قيدى.

كەشەگى ساعىمباي قارتتىڭ سۇيىكتى نەمەرەسى بۇلاي ولەدى دەپ ەشكىم ويلاماعان دا ەدى. بۇكىل ەل-جۇرت عابيت تاۋەلسىز ەلدىڭ ارداقتى ازاماتىنا اينالار دەپ ويلايتىن. ودان ۇلكەن ٴۇمىت كۇتەتىن. كەشەگى ماتەماتيكانى ٴسۇيىپ وقيتىن عابيت قايدا؟ مىنا قاتىگەز عابيت قايدان كەلدى؟

بارلىق الەمدىك جانە وتاندىق باق-تىڭ نازارى داعىستانداعى تەررورلىق اكتىلەرگە اۋدى. بالاسىنىڭ ٴولىمىن ەستىگەن تورەحان زار ەڭىرەپ جىلادى. تۇڭعىشىنىڭ ٴدال وسىلاي تەرىس جولعا ٴتۇسىپ، اجال قۇشاتىنىن ويلاماپ ەدى.

جالپى بۇل قانداي ٴدىن؟ كىناسىز ادامداردىڭ ٴومىرىن قييۋعا بارعان ادامداردى قالاي شاھيد دەيمىز؟ حاق ٴدىن يسلام ٴبىر ادامدى ٴولتىرۋ كۇللى ادامزاتتى ولتىرۋمەن بىردەي دەيدى ەمەس پە؟ بۇلاردىڭ ىستەگەن ارەكەتتەرى بەيبىتشىلىك دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن يسلامعا قايشى ەمەس پە؟

بالاسىنىڭ سۇيەگىن ەلگە اكەلىپ جەرلەۋ ٴۇشىن، تورەحان داعىستانعا اتتاندى. ۇلىنىڭ دەنەسىن الۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە ەداۋىر قيىندىقتار تۋىندادى. تورەحان ماسەلەنى ەلشىلىك ارقىلى شەشتى. ارنايى ساراپتامادان كەيىن بالاسىنىڭ دەنەسى انىقتالدى. تورەحان بالاسىنىڭ سۇيەگىن ەلگە الىپ كەلدى. ەل-جۇرتى تورەحاننىڭ قايعىسىنا ورتاقتاسىپ كەلە باستادى.

تورەحان سازارعان كۇيى ٴبىر ورىننان قوزعالماي وتىر. قانداي اتا-انا  بولماسىن بالاپانىن ۇياسىنان قاناتتاندىرىپ ۇشىرادى. ٴومىر كەڭىستىگىندە سامعاي ۇشۋىن قالايدى. تورەحاننىڭ «عابيت  حالقىنا ادال قىزمەت ەتەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بولسا» دەگەن ارمانى بار ەدى. ارمانى ورىندالمادى... سول جولدا كەلە جاتقان پەرزەنتى تەرەڭ قۇزعا ٴتۇسىپ قايتا شىعا المادى. تورەحاننىڭ  مىزعىماي وتىرعان قالپىن، جادىراپ قۋانىپ جۇرگەن ايعانىم عانا بۇزدى. «مەنىڭ بالام ٴدىن ٴۇشىن شاھيد بولدى» دەپ بارلىق ەلگە ۇلگى ەتىپ ايتىپ ٴجۇر. تورەحان ٴوزىن ارەڭ ۇستاپ وتىردى. تۋعان بالاسىنىڭ ولىمىنە قۋانعان ادامدى ٴبىرىنشى رەت كورىپ وتىر. ٴبىر كەزدە تاعى دا شۇبىرعان توپ قارالى ۇيگە كەلىپ كىردى. بۇل توپتىڭ باسىندا جازيرا جانە جيرەن ساقال ەمشى مولدا ٴجۇر. ولار دا قۋانىشتى. بۇدان ارىگە شىداي الماعان تورەحان بارلىق تاكفىرشىلەردى ۇيدەن قۋىپ شىقتى. «بالام-اي!» دەپ زارلاعان اكە داۋسى ەستىگەن جاندى قايعىعا باتىردى. بىرەۋ قايعىرىپ جاتسا، ەكىنشىلەرى شەكسىز قۋانىشقا بولەنىپ ٴجۇر.

مىنە تەرىس اعىم ٴبىر عانا وتباسىنىڭ ٴوزىنىڭ تاس-تالقانىن شىعاردى. تورەحان جاپادان جالعىز قالدى. ال ايعانىم تاكفيرشىلەردىڭ سويىلىن سوعىپ ٴجۇر. تورەحان نۇرسايا مەن باقىتتى جات اعىمنان امان الىپ قالۋعا قانداي جولمەن بولسا دا تىرىسپاق. «باس-كوز بولىڭدارشى وسى بالاعا. قۇرعىر جۇرەگىم ٴبىر ٴقاۋىپتى سەزگەندەي...» بۇل ٴسوز تورەحاننىڭ جادىنان كەتپەدى. اكەسى ساعىمبايدىڭ ولەر الدىندا نەمەرەسى عابيتكە قاراتىپ ايتقان اقتىق ٴسوزى ەدى... «اتا جۇرەگى بۇل ٴقاۋىپتى كۇنى بۇرىن سەزگەن ەكەن» دەگەن وي تورەحانعا ەندى عانا كەلدى. عابيت كىم ٴۇشىن جانە نە ٴۇشىن ٴولدى دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى بەيمالىم كۇيدە قالدى.

ەلنۇر اسكەن ۇلى
date06.03.2013readCount4318printباسىپ شىعارۋ