ٴدىن تىنىشتىقتا داميدى نەمەسە ماتۋريدي اقيداسى اداسقان با؟
Дін тыныштықта дамиды немесе Матуриди ақидасы адасқан ба?

ادامزات بالاسى ٴۇشىن ەڭ قاجەت دۇنيە – تىنىشتىق پەن مول ريزىق. ويتكەنى، بارلىق نارسە تىنىشتىقتا عانا دامي الادى جانە مول ريزىق سەبەپتى الاڭسىز عۇمىر كەشەدى. قۇراندا اللا تاعالا: «سول ۋاقىتتا ىبىرايىم (ع.س.) «راببىم! بۇنى ٴبىر تىنىش قالا قىلا كور! جانە ونىڭ تۇرعىندارىنان كىم اللاعا، اقىرەت كۇنىنە يمان كەلتىرسە، ٴار ٴتۇرلى ونىمدەرمەن ريزىقتاندىر» دەپ، جالبارىندى». (2/126). وسى اياتقا ٴمان بەرسەك: اللانىڭ سۇيىكتىسى بولعان ىبىرايىم ع.س. راببىسىنان ٴوز جەرىنە، ياعني مەككە قالاسىنا ەڭ اۋەلى تىنىشتىقتى، ودان كەيىن مول ريزىقتى سۇرايدى. نەگە؟ جوعارىدا ايتقانىمىزداي، كەز-كەلگەن قوعام رۋحاني جانە الەۋمەتتىك دامۋ ٴۇشىن بەيبىت ٴومىر، تىنىش قوعام، اۋاداي قاجەت. تىنىشتىق ورنىقپاعان جەردە: ٴبىلىم-عىلىمدا، شارۋا- كاسىپتە جايىندا قالادى دا، ونىڭ ورنىن ۇرەي مەن قورقىنىش باسادى، جۇرت مالى امان، باسى ساۋ قالۋى ٴۇشىن پەندەشىلىك قىلىقتار دەمدە ەتەك جايادى. دۇنيە شايقالىپ، تىنىشتىعىنان ايىرىلادى.

مىسالى، قاراپايىم وتباسى ومىرىنە زەر سالساڭىز، بەرەكەسى كەتكەن، تىنىشتىعى بۇزىلعان جانۇيادا ٴومىر ٴسۇرۋ ۇيلەسىمى جوعالادى، الدىعا دامۋدىڭ ورنىنا، كەرىسىنشە قۇردىمعا بەت الادى. سول سياقتى قوعامداعى تىنىشتىق، بەيبىت ٴومىر بولسا، بۇل اللانىڭ سول قاۋىمعا بەرگەن ەرەكشە نىعىمەتى. سوندىقتان دا قوعامدا - تىنىشتىق پەن بەيبىتشىلىك ساقتالىپ، ونىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋ، ٴاربىر ادامنىڭ مىندەتى دەپ ٴتۇسىنۋىمىز قاجەت. تىنىشتىقتىڭ ٴقادىرىن سوعىس ورتىنە ۇرىنعان ەلدەر مەن قاۋىمدار جاقسى بىلسە كەرەك، ولارمەن تىلدەسىپ كورسەڭىز: بۇلىكتەردەن ابدەن شارشاپ، قالىپتى تىنىش تۇرمىس جاعدايدى اڭسايتىندارىن جاسىرمايدى.

سونىمەن ٴوزىن مۇسىلمان سانايتىن ٴاربىر قازاق ەلىمىزدەگى اللا بەرگەن بۇگىنگى تىنىشتىق پەن بەيبىت قارىم-قاتىناستىڭ شايقالماۋىنا اتسالىسىپ، تۇراقتىلىقتىڭ بەكەم بولۋىنا ۇلەس قوسۋى ٴتيىس. ويتكەنى، مۇسىلماننىڭ امانداسۋىنىڭ ٴوزى سالەممەن باستالىپ، سالەممەن اياقتالادى. ٴتىپتى وعان بىرەۋ قاتتى ٴسوز ايتىپ رەنجىتسە دە، ول سالەممەن جاۋاپ قايتارادى. قۇراندا اللا بۇنداي قۇلدارىن بىلاي دەپ سيپاتتايدى: «راحماننىڭ قۇلدارى جەردە سىپايى تۇردە ٴجۇرىپ، ولارعا بىلمەستەر ٴتىل تيگىزسە دە: «سالەمەتشىلىك» دەپ، دۇرىس جاۋاپ بەرەدى». (25/63).

ٴقازىر ٴبىزدىڭ قوعامدا تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ ٴقادىرىن دۇرىس باعالاي المايتىن، يا بولماسا ودان جالىققان نەمەسە بىرەۋلەردىڭ ايتاعىنا ەرىپ بۇلىك تىلەنىپ جۇرگەندەر كوبەيىپ كەلەدى. ارينە، كەمشىلىك نەمەسە مەملەكەتتىك باسقارۋ ىسىنە كوڭىل تولماۋشىلىق كەز كەلگەن قوعامدا، ەلدە كەزدەسەدى، ونىڭ ٴبارىن جونگە سالامىز دەۋ ارىقلى، ەلدەگى بەيبىت ٴومىر مەن تىنىشتىقتان ايىرىلۋ، ورنى تولماس اقىماقتىق. وكىنىشكە وراي، باسقاسى باسقا ٴدال وسىنداي سيپات مۇسىلمانشا ساۋاتى بار، ناماز وقىپ جۇرگەن باۋىرلارىمىزدىڭ اراسىندا دا جوق ەمەس. بۇعان دالەل رەتىندە مىنا ٴبىر وقيعانى مىسالعا كەلتىرۋدى ٴجون كوردىم. مەن ٴوزىمنىڭ بوس ۋاقىتىمدى قۇران وقۋعا جانە ونى باسقالارعا ۇيرەتۋگە جۇمسايتىن ادەتىم بار. ماعان قۇراندى وقىپ، ۇيرەنۋگە تالپىنىپ جۇرگەن نۇرجان ەسىمدى قازاقتىڭ وتە ادەپتى، ٴارى قابىلەتتى قارا دومالاق بالاسى كەلۋشى ەدى. بىردە ول ماعان: «ەندى سىزگە قۇران ۇيرەنۋگە كەلە المايتىن بولدىم، بۇل سوڭعى رەت كەلىپ ٴجونىمدى ايتقانىم» دەدى. مەن وعان:

- ە، نە جاعداي بولىپ قالدى؟ - دەدىم. ول:

- «ٴىلىمدى كىمنەن ۇيرەنىپ جاتقاندارىڭا قاراڭدار» دەگەن ٴالي (ر.ا). ٴسوزى بار ەكەن، سوندىقتان ٴىلىمدى تەك اھلي سۋننانى ۇستاناتىن ادامداردان الۋىم كەرەك دەيدى. مەن قاتتى ىڭعايسىزدانىپ:

- ال، سوندا مەن كىممىن؟ – دەپ، سۇرادىم.

– سىزدە «يحۋان ٴمۋسليمنىڭ» سيپاتتارى بار، - دەيدى، الگى باۋىرىم. شىنىمدى ايتسام ىڭعايسىزدانىپ قالدىم دا:

- ول قانداي سيپات؟ – دەپ، تاڭىرقاي سۇرادى.

- ٴسىز ماعان ٴدىن – مەشىتتەردە نەمەسە ارنايى رۇقسات ەتىلگەن مەكەمەلەردە ناسيحاتتالعانى دۇرىس دەپ ايتقانسىز. بۇلاي ايتۋ «يحۋان مۋسليمدەردىڭ» ۇستانىمى ەكەن. ٴدىن كەرىسىنشە، دەربەس ادامدار ارقىلى كوشەدە، بازاردا ت.ب. جەرلەردە تارالادى، - دەپ، ماعان سەنىمسىزدىكپەن كوز جۇگىرتتى.

ويپىراي، شامامىز كەلگەنشە پايعامبارىمىزدىڭ سۇننەتىن ۇستانىپ، ٴجۇرمىز دەپ امال ەتۋدى ادەت قىلساق، ٴبىر اۋىز ٴسوزىمىز ٴۇشىن «يحۋان مۋسليم» بولىپ شىعا كەلگەنىمىزدى كورمەيسىز بە؟ مەن نۇرجان باۋىرىما:

- ٴالحامدۋليلاھي، ٴبىزدىڭ ەگەمەندى مەملەكەتىمىز بار، ونداعى قمدب-نىڭ ۇلتتىق ۇستانىمى جۇيەگە قويىلعان، ٴدىني باعىتى حانافي مازھابى، ماتۋريدي اقيداسى، اھلي سۋنناعا ساي، ەگەر دە ٴبىلىم الىپ، قۇلشىلىعىمدى كۇشەيتەمىن، ساۋاپ جيناپ، ٴدىننىڭ ناسيحاتتالۋىنا ۇلەس قوسامىن دەسەڭ ەشقانداي شەكتەۋ جوق. بۇدان ارتىق ساعان نە كەرەك؟ دەدىم. ول ماعان:

- ماتۋريدي اقيداسى اداسقان ەمەس پە، اعۋزۋ بيللاھي! - دەدى.

- قالاي اداسقان، «ٴتاۋحيدتى» ( اللانى بىرلەۋدى ) ايتپاي جاتىر ما؟ بەس پارىزدى ورىنداما دەپ جاتىر ما؟ الدە جاننات پەن توزاق جوق دەي مە؟ مەنىڭ كورىپ جۇرگەنىم باسقا، مەشىتتەردە ٴاردايىم «تاۋحيد» (اللانى بىرلەۋ)، پايعامبارىمىز بەن ساحابالاردىڭ ومىرلەرى، قۇران اياتتارى مەن حاديستەر ناسيحاتتالىنىپ جاتىر. سوندا بۇل اداسۋ ما؟. وسىلاي دەپ نۇرجان باۋىرىما تويتارىس بەرگەندەي بولدىم. ول:

- ولار اسما-ۋسسيفاتتا قاتەلەسكەندەر، - دەپ، ايتىپ قالدى. مەن ىشىمنەن: ٴسۇبحاناللاھي! اسما-ۋسسيفاتتىڭ نازىك تە كۇردەلى ماسەلەلەرى قايدا، ٴبىزدىڭ قوعام قايدا؟ ٴتىپتى سەنىڭ ٴوزىڭ بۇل ماسەلەلەردى تەرەڭ تالداپ تۇسىنگەن جان ەمەسسىڭ. بەلگىلى ٴبىر كوزقاراستاعى ادامنىڭ قۇلاعىڭا قۇيعان ۋاعىزدارىن اقيقات دەپ ايتىپ وتىرسىڭ. قۇدايىن ارەڭ تانىپ، ۇلكەن كۇنالەردەن تىيىلا الماي جۇرگەن مىنا قوعامعا مۇنداي نازىك ماسەلەلەردى تالاس-تارتىسقا اينالدىرۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار؟!

فۋندامەنتى جاڭادان قالانعان، ٴبىراق ٴالى قابىرعاسى دا كوتەرىلمەگەن ٴۇيدىڭ ليۋستراسىن قايدا ىلەمىز، دەپ، داۋلاسقانداي بولدىق-اۋ مىنا بالا ەكەۋمىز، دەپ وي ٴتۇيدىم.

- نۇرجان باۋىرىم، بۇل ماسەلەدە ماتۋريدي اقيداسى اداسقان دەپ نەگە اسىعىس ۇكىم بەردىڭ؟ ونى قايدان ٴبىلدىڭ؟ قانداي كىتاپتار وقىدىڭ؟ - دەپ سۇرادىم. پايىمداۋىمشا ول ەشقانداي كىتاپتى جۇيەلى تۇردە وقىماعان جانە تەك قۇلاقپەن ەستىگەن ۋاعىز-اڭگىمەلەرى ارقىلى شەشىم شىعارىپ وتىر. مەن وعان:

- باۋىرىم، كەزىندە مەندە سەن سياقتى ٴبىر جاقتىلىق تانىتىپ، ماتۋريدي اقيداسى اداسقان دەپ شاتاسقان ەدىم، ٴبىراق باسقا دا ٴارتۇرلى كىتاپتاردى وقىپ، ەلىمىزدەگى جاعدايعا قاراپ، ٴوزىمنىڭ قاتتى قاتەلەسكەنىمدى ٴتۇسىندىم. ەگەر ٴماتۋرۋديدى قۇران مەن حاديستەگى ماعىناسى ايقىن ەمەس دۇنيەلەرگە «ٴتاۋيل» ياعني جورامال جاساعاندىعى ٴۇشىن اداسقان دەسەك، وندا قانشاما سالافتار مەن ون ٴتورت عاسىر بويى يسلامعا قىزمەت ەتكەن نەبىر عۇلامالاردىڭ ٴبارىن اداستىرىپ جىبەرەتىنىمىزدى ۇمىتپايىق. مىسالى، يبن حاجار ٴوزىنىڭ بۇحاريدىڭ ساحيحىنا جازعان تۇسىندىرمەسىندە يبن ابباستىڭ «قالام» سۇرەسىنىڭ 42-اياتىنداعى «ساق» ٴسوزىنىڭ نەگىزگى تۋرا ماعىناسىن ەمەس، اۋىسپالى ماعىناسىن تاڭداعانىن كەلتىرەدى. «ساق» ٴسوزىنىڭ ارابشاداعى تىكەلەي سوزدىك ماعىناسى «تىرسەك» دەگەنگە سايادى. ەگەر بۇل ٴسوزدىڭ تىكەلەي نەگىزگى ماعىناسىن الساق، اياتتىڭ ماعىناسى: «تىرسەك اشىلعان قيامەت كۇنى» دەگەندى بىلدىرەدى. ٴبىراق بۇل ٴسوزدىڭ تۋرا ماعىناسى جاراتۋشىعا لايىق بولماعاندىقتان «ساق» ٴسوزىنىڭ تۋرا ماعىناسىن ەمەس، «قيىنشىلىق» دەگەندى بىلدىرەتىن اۋىسپالى ماعىناسىن تاڭداعان. سوندا «قيىنشىلىق ايقىندالعان (قيامەت) كۇنى» دەگەندى بىلدىرەدى. ٴدال وسى اياتتى ٴابۋ مۇسا ٴال-اشاريدىڭ: «ۇلكەن نۇر كورىنگەن ساتتە» دەپ تاپسىرلەگەندىگى ريۋايات ەتىلگەن[1].

ٴال-بايھاقي يبن ابباستىڭ: «سەندەرگە قۇراننىڭ الدەبىر ٴسوزى تۇسىنىكسىز بولسا، وندا ولەڭ، جىرلارعا قاراڭدار. سەبەبى، ولار ارابتىڭ ديۋانى» دەگەنىن دۇرىس ريۋايات تىزبەگىمەن جەتكىزگەن.

يمام بۇحاري پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.ۋ.) «اللا تاعالا ەكى ادامعا كۇلەدى...» دەگەن حاديسىندەگى «اللا تاعالانىڭ كۇلۋىن» «اللا راقىم ەتەدى» دەپ جورامالداعان[2].

يبن كاسير ٴوزىنىڭ «ٴال-بيدايا ٴۋان-نيھايا» كىتابىندا يمام احمەد يبن حانبالدىڭ قۇراننىڭ «راببىڭ كەلدى» دەگەن اياتىن جاراتۋشىنىڭ ٴوزىنىڭ كەلۋى دەگەن تىكەلەي ماعىناسىن ەمەس، «جاراتۋشىنىڭ ساۋابى كەلدى» دەپ جورامالداعانىن جازعان. سەبەبى، دەنەنىڭ قوزعالۋىمەن جۇزەگە اساتىن كەلۋ بۇل مۇقتاجدىقتان تۋىندايتىن جاراتىلعاندارعا تيەسىلى ارەكەت. اللا تاعالانىڭ بارلىق مەكەنگە قۇزىرەتى جۇرگەندىكتەن، ٴبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە بارۋ سەكىلدى دەنە يەلەرىنە ٴتان مۇقتاجدىقتان ادا.

يمام حاسان باسري: «راببىڭ كەلدى»[3] دەگەن اياتتى «راببىڭنىڭ ٴامىرى مەن ۇكىمى كەلدى» دەپ جورامال جاساعان[4].

تابيعيندەردىڭ اتاقتى ٴتاپسىر عالىمى ٴمۇجاھيد «قايدا بۇرىلساڭدار دا اللانىڭ ٴۋاجھى (ٴجۇزى) سوندا» دەگەن اياتتاعى «ٴۋاجھتى» «اللانىڭ قۇبىلاسى» دەپ تاپسىرلەگەنىن يمام ٴال-بايھاقي جەتكىزگەن.

سونداي-اق، تابيعيندەردىڭ اراسىنداعى فيقھ پەن حاديس ٴىلىمىنىڭ تىرەگى سانالاتىن سۋفيان ٴاس-ساۋري قۇرانداعى: «بارلىق نارسە قۇردىمعا كەتەدى دە تەك اللانىڭ ٴۋاجھى (ٴجۇزى) قالادى»[5] دەگەن اياتتاعى «ٴۋاجھتى» بىلاي دەپ تۇسىندىرگەن: «اللانىڭ رازىلىعى ٴۇشىن جاسالعان ساليقالى امالدار» دەپ تۇسىندىرگەن. مۇنى يبن حاجار ٴوزىنىڭ «فاتحۋل-باريىندا» بىلدىرگەن.

بايقاعانىمىزداي، كەيبىر ساحابالار مەن تابيعيندەر دە باعزى حاباري سيپاتتاردا قولدانىلعان سوزدەرگە جورامال جاساپ، تاۋيلگە بارعان. ال ەندى ٴتاۋيل جاسايتىنداردىڭ ٴبارىن اداسقانداردىڭ قاتارىنا قوسساق، وندا جوعارىداعى اتى اتالعان ٴسالافۋس-ساليحتاردىڭ ٴبارىن اداسقاندارعا جاتقىزعان بولامىز.

ەگەر سەن ارابشا بىلمەسەڭ، قايرات جولدىباي ۇلى اعامىزدىڭ «ٴدىن مەن ٴدىل» كىتابىندا وسى ساۋالدارعا كەڭىنەن تۇششىمدى جاۋاپ بەرىلگەن، سونى وقىپ شىقساڭشى، ٴوزىڭ ٴۇشىن ٴبىراز ماسەلەنىڭ ارا-جىگى اشىلىپ، بالكىم ٴبىرجاقتىلىعىڭنان قايتارسىڭ دەدىم. نۇرجان باۋىرىم ماعان:

- ول كىتاپتى ورتەۋ كەرەك، ەلدىڭ ٴبارىن اداستىرىپ جاتىر، اللاعا مەكەن بەرمەيدى، ٴمۇتاشابيھ اياتتارعا ٴتاۋيل (جورامال) جاسايدى - دەپ، شۇبىرتا جونەلدى.

- ال، سەن سول كىتاپتى ٴوزىڭ وقىپ شىقتىڭ با؟ الدە بىرەۋلەردىڭ ايتقانى ما؟ - دەپ سۇرادىم. كىتاپتى وقىماعان بولىپ شىقتى. مەن ايتتىم:

- ٴوز باسىم ول كىتاپتى باستان اياق وقىپ شىقتىم، بارلىق ماسەلەنىڭ دالەلى كەلتىرىلگەن، قالاساڭ وقىپ بەرەيىن دەپ، قاسىمدا تۇرعان «ٴدىن مەن ٴدىل» كىتابىن قولىما الىپ، تاقىرىپقا قاتىستى مىنا بەتتەرىن وقي جونەلدىم:

ٴسالاف عۇلامالارى قۇراندىعى مۇتاشابيھ اياتتار مەن حاديستەردەگى ماعىناسى ناقتى ايقىن ەمەس حاباري سيپاتتارعا قاتىستى مىنانداي نەگىزدەر ۇستانعان.

1. بەلگىلى ٴبىر اعزانى نەمەسە جاراتىلعاندارعا ٴتان ىس-ارەكەتتى بىلدىرەتىن سوزدەردىڭ تۋرا ماعىناسىن ۇلى جاراتۋشىعا تەلۋ مۇمكىن ەمەس. اللا تاعالا ودان پاك.

2. اللا تاعالاعا ەشبىر نارسە ۇقسامايتىنى سەكىلدى اللا تاعالا دا ەشبىر نارسەگە ۇقسامايدى.

3. سونداي-اق اللا تاعالانى كەمشىلىكتەردەن پاكتەيمىن دەگەن نيەتپەن اياتتاعى اللا مۇرات ەتكەن ماعىناسىن تۇگەلدەي جوققا شىعارماۋ (تاتيل).

4. مۇنداي سوزدەردىڭ ناقتى مۇرات بولعان ماعىناسىن اللانىڭ شەكسىز ىلىمىنە قالدىرا وتىرىپ، ايتىلعانعا جالپىلاي يمان كەلتىرۋ (تافۋيد).

مىنە، سالافۋس-ساليحيندەردىڭ كوپشىلىگى ايات پەن حاديستەردەگى حاباري سيپاتتاردا قولدانىلعان سوزدەردىڭ بەلگىلى ٴبىر اعزانى ياكي جاراتىلعاندارعا ٴتان ىس-ارەكەتتەردى بىلدىرەتىن تۋرا ماعىناسىنىڭ ۇلى جاراتۋشى ٴۇشىن مۇمكىن ەمەستىگىن بىلدىرە وتىرىپ، اللا تاعالا مۇنداي سوزدەر ارقىلى نەندەي ماعىنانى مۇرات ەتىپ، قانداي سيپاتتى قالاعان بولسا، سوعان جالپىلاي يمان كەلتىرگەن. ٴسوزدىڭ اۋىسپالى ماعىناسى مەن استارلى ٴمانىن ىزدەپ، جورامالعا بارماعان.

ال حاباري سيپاتتاردى تۇسىنۋدەگى ەكىنشى باعىت – اللا تاعالامەن بايلانىستىرىلا ايتىلعان تۋرا ماعىناسى بەلگىلى ٴبىر اعزانى نەمەسە جاراتىلعاندارعا ٴتان ىس-ارەكەتتەردى بىلدىرەتىن سوزدەردىڭ اراب تىلىندەگى ۇلى جاراتۋشىعا لايىق كەلەتىن باسقا اۋىسپالى ماعىناسىن ىزدەپ، استارلى مانىنە جورامال جاساۋ باعىتى. بۇل باعىت سالافۋس-ساليحيندەردىڭ كەزىندە از دا بولسا كەزدەسەتىن (ولاردىڭ اتتارىن تومەندە ارنايى اتايتىن بولامىز). ٴبىراق كەيىننەن يسلام جاعرافياسىنىڭ كەڭەيۋى ناتيجەسىن-دە مۇسىلماندار اراسىندا ٴتۇرلى اعىمدار پايدا بولا باستاعان شاقتا ولارعا قارسى تۇرۋ ٴۇشىن بۇل باعىتتىڭ كەڭىنەن ٴورىس العانىن بايقايمىز. سەبەبى، كەيبىر توپتار حاباري سيپاتتارداعى سوزدەردىڭ تۋرا ماعىناسىن نەگىزگە الىپ، «اللانىڭ كوزى، ٴجۇزى، ەكى قولى، ساۋساقتارى، ەكى جانى، اياعى بار، تاعىنا وتىرادى» دەپ ۇلى جاراتۋشىنى جاراتىلعاندارعا ۇقساتا باستاعان ەدى. بۇل جايلى ٴابۋ حانيفا بىلاي دەيدى: «باتىس مەن شىعىستان ەكى جامان پىكىر كەلدى. ولار ٴجاھيم مۋاتتيلا (اللانى پاكتەيمىز دەپ وندا ايتىلعان سيپاتتى تولىقتاي جوققا شىعارۋشىلار) مەن مۇقاتيل ٴمۇشاببيھا (ٴسوزدىڭ تۋرا ماعىناسىن نەگىزگە الىپ، اللانى باسقا جاراتىلعان-دارعا ۇقساتاتىندار). وسىنداي «ٴمۇشاببيھا» سياقتى توپتاردىڭ فيلوسوفيالىق نەگىزدە جايا باستاعان ٴتۇرلى قاتە پىكىرلەرىنە قارسى سالافۋس-ساليحيندەردىڭ ۇستانعان «اللا تاعالا مۇنداي سوزدەر ارقىلى نەندەي ماعىنانى مۇرات ەتىپ، قانداي سيپاتتى قالاسا، سوعان جالپىلاي يمان كەلتىرەمىز» دەگەن شىنايى مويىنسىنۋشىلىقتى بىلدىرەتىن ٴتاسىلى جەتكىلىكسىز ەدى. مىنە، وسىنداي قىم-قيعاش كەزەڭدە قاراپايىم مۇسىلمانداردىڭ ساناسىنا سىزات، كوڭىلدەرىنە كۇدىك تۇسىرمەۋ ٴۇشىن فيلوسوفيالىق پىكىرلەرگە يسلامي قيسىن جولىمەن جاۋاپ بەرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. وسىنداي قاجەتتىلىكتىڭ ناتيجەسىندە الگىندەي تۋرا ماعىناسى اللا تاعالانى باسقا جاراتىلعاندارعا ۇقساتاتىن سوزدەردىڭ اۋىسپالى ماعىناسىن تاڭداپ، باسقا استارلى ماندەرىنە جورامال جاساۋ ٴتاسىلى كوپتەپ قول-دانىلا باستادى. بۇل جايلى ابدۋللاھ ديراز ٴوزىنىڭ «ٴال-مۇحتار مين كۋنۋزۋس-سۋننا» اتتى ەڭبەگىندە بىلاي دەيدى: «حالافتى ٴتاۋيل جاساۋعا يتەرمەلەگەن سەبەپتەردىڭ ٴبىرى ٴمۇشاببيھا، ٴمۇجاسسيما جانە سول سياقتىلاردىڭ بيدعاتتارىنىڭ شىعۋى ەدى»[6].

ٴتاۋيل جاساۋ ۇستانىمىن كەيىنگى عاسىرلاردا (ھيجري ٴىىى عاسىردىڭ سوڭى) ٴومىر سۇرگەن عالىمداردىڭ كوپشىلىگى ۇستانعاندىقتان وعان «حالافتاردىڭ (كەيىنگىلەردىڭ) ۇستانىمى» دەلىنەتىن بولدى. ولار حاباري سيپاتتارداعى سوزدەردىڭ اۋىسپالى ماعىناسى مەن استارلى ٴمانىن كەزدەيسوق ويلارىنا نە كەلسە سونى ەمەس، اراب ٴتىلى قاعيدالارىنىڭ شەڭبەرىندە تاڭدادى. سونداي-اق تاڭدالعان ماعىنانىڭ قۇراننىڭ مۇحكام[7] اياتتارىندا انىق بىلدىرىلگەن ۇلى جاراتۋشىنىڭ كەمەل سيپاتتارىنا ساي كەلۋىن باستى نازاردا ۇستادى. ياعني، ٴمۇتاشابيھ اياتتاردى مۇحكام اياتتاردىڭ اياسىندا تۇسىنۋگە تىرىستى.

حاباري سيپاتتاردا قولدانىلعان شىنايى ٴمانىن ايقىنداۋ كۇردەلى كەلەتىن اللا تاعالاعا قاتىستى سوزدەردىڭ اۋىسپالى ماعىناسى مەن استارلى مانىنە ٴۇڭىلىپ، ٴتاۋيل جاساۋدىڭ عۇلامالار بەلگىلەگەن ٴبىرقاتار وزىندىك ەرەجەلەرى مەن شارتتارى بار. ولار قىسقاشا مىنانداي;

1. اللانىڭ كەمەلدىگى مەن ۇلىقتىعىنا لايىق بولۋى.

2. «اللا تاعالاعا ەش نارسە ۇقسامايدى» دەگەن سەكىلدى ماعىناسى ايقىن مۇحكام اياتتارعا جانە دىندەگى جالپى قاعيدالارعا قايشى كەلمەۋى.

3. اراب ٴتىلىنىڭ ەرەجەلەرى مەن تاسىلدەرى شەڭبەرىندە جۇزەگە اسۋى.

4. نۇرلى اقىلعا، دۇرىس قيسىنعا قايشى كەلمەۋى.

نۇرجان باۋىرىم راسىندا دا يبن كاسير، مۋجاھيد، يبن حاجار ٴال اسقالاني، يمام ٴان ٴناۋاۋيي ت.ب. ٴسالاف عالىمدارى حاباري سيپاتتارعا بايلانىستى ٴبىرشاما ايات پەن حاديستەرگە دالەلمەن ٴتاۋيل جاساعان، ياعني حاباري سيپاتتاعى تىركەستەر تۋرا سوزدىك ماعىنادا ەمەس، ادەبي تاسىلمەن اۋىسپالى ماعىنادا كەلەتىندىگىن ايتقان.

نۇرجان ٴىنىم! ٴماشھۇر عالىم يمام ٴان-ناۋاۋيدىڭ حاباري سيپاتتارعا بايلانىستى ۇستانىمىن ٴمۇسليمنىڭ «ساحيحىنا» جازعان «ٴال-مينھاج» اتتى كەڭ تۇسىندىرمەسىنەن بىرگە وقىپ كورەلىك: پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.ۋ.): «ادام ۇرپاقتارىنىڭ جۇرەكتەرىنىڭ ٴبارى ٴار-راحماننىڭ ساۋساقتارىنىڭ ەكى ساۋساعىنىڭ اراسىندا ٴبىر عانا جۇرەك ٴتارىزدى تۇرادى. ونى قالاعان جاعىنا توڭكەرىپ، بۇرادى. سوسىن پايعامبارىمىز بىلاي دەدى: «ۋا، جۇرەكتەردى (قالاعان جاعىنا) بۇرۋشى اللام! ٴبىزدىڭ جۇرەكتەرىمىزدى وزىڭە دەگەن تاعات-عيباداتقا قاراي بۇرا گور!» دەلىنگەن حاديسىندەگى ادامداردىڭ جۇرەكتەرىنىڭ اللا تاعالانىڭ ەكى ساۋساعىنىڭ اراسىندا بولاتىندىعىنا بايلانىستى بىلاي دەيدى:

«بۇل حاديس «احاديسۋس-سيفاتقا» (اللا تاعالانىڭ سيپاتتارىنا قاتىستى ٴمۇتاشابيھ حاديستەر) جاتادى. بۇل جەردە الدىندا ايتىلعان ەكى پىكىرگە جاقىن ەكى كوزقاراس بار.

ٴبىرىنشىسى، بۇعان ەشبىر جورامال جاساماستان ٴارى ونداعى ٴسوزدىڭ ماعىناسىنىڭ بىزگە بەيمالىم ەكەندىگىن مويىنداي وتىرىپ يمان كەلتىرۋ. ياعني، ونىڭ اقيقاتتىعىنا يمان كەلتىرۋ. جانە حاديستە قولدانىلعان ٴمۇتاشابيھ سوزدەردىڭ تۋرا ماعىناسىنىڭ مۇرات ەمەس ەكەنىنە دە يمان كەلتىرۋ. اللا تاعالا: «وعان ەش نارسە ۇقسامايدى» دەيدى.

ەكىنشىسى، حاديستەردەگى سيپاتقا قاتىستى سوزدەردى اللا تاعالانىڭ ۇلىقتىعىنا لايىق تۇردە جورامال جاساۋ. مۇنداي جاعدايدا «پالەنشە مەنىڭ جۇمسام جۇدىرىعىمدا، اشسام الاقانىمدا» دەلىنگەندەي ٴسوزدىڭ اۋىسپالى ماعىناسى تاڭدالادى. مۇنداي ٴسوز تىركەسىندە ونىڭ شىنىمەن-اق الاقانىندا ەكەندىگى ەمەس، ونىڭ قۇزىرەتىندە ەكەندىگى بىلدىرىلەدى. جانە «پالەنشە مەنىڭ ساۋساقتارىمنىڭ اراسىندا قالاعان جاعىما اۋدارامىن» دەلىنگەن كەزدە دە «ول ماعان تولىق باعىنادى، وعان قاتىستى قالاعانىمدى ىستەي الامىن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.

ەندەشە، بۇل ٴحاديستىڭ ماعىناسى: «اللا تاعالا قۇلدارىنىڭ جانە باسقالاردىڭ جۇرەكتەرىنە قاتىستى نەنى ىستەيمىن دەسە، بۇل ونىڭ قۇزىرەتىنە باعىنىشتى. ادامنىڭ ەكى ساۋساعىنىڭ اراسىنداعى نارسەنىڭ قارسىلاسپايتىنى سەكىلدى اللا تاعالاعا دا ەشبىر نارسەنىڭ قارسى كەلىپ، ىرىق بەرمەي كەتۋى مۇمكىن ەمەس. مىنە، سوندىقتان اللا تاعالا ارابتارمەن وزدەرى تۇسىنەتىن تىلدىك تاسىلمەن سويلەسكەن. ولارعا تۇسىنىكتىرەك بولۋ ٴۇشىن كوزگە كورىنەتىن ماعىنالاردى مىسالعا كەلتىرگەن. ەگەر «اللا تاعالانىڭ قۇدىرەتى بىرەۋ ەمەس پە، ال مىسال كەلتىرىلگەن ساۋساق ەكەۋ عوي» دەلىنسە، جاۋاپ رەتىندە بىلاي دەيمىز: «مۇنداي جەردە مىسالدىڭ ەكەۋ نەمەسە كوپشە تۇردە كەلۋى ماڭىزدى ەمەس، جوعارىدا ايتقانىمىزداي بۇل اۋىسپالى ماندە، ادەبي ٴتاسىل رەتىندە ارابتاردىڭ ۇيرەنشىكتى ٴادىسى بويىنشا مىسال كەلتىرىلگەن»[8]. (ٴدىن مەن ٴدىل)

سوسىن نۇرجان باۋىرىم! ٴبىر ەسكەرە كەتەتىن جايت بۇگىندە سالافي اقيداسىن ۇستانامىز دەپ جۇرگەندەردىڭ كوبى شىنايى سالافي اقيداسىن ۇستانبايدى. اسىقپاي وتىرىپ ٴدىن مەن ٴدىلدىڭ مىنا بەتتەرىنە بىرگە وقىپ شىعايىقشى:

«بۇگىنگى كەيبىر ٴسالافي اقيداسىن ۇستانامىز دەپ جۇرگەندەر، شىنىمەن دە، وزدەرى ايتقانداي ساحابالار مەن تابيعينداردىڭ، ولاردىڭ كوزىن كورگەن اتباعۋت-تابيعينداردىڭ اقيداسىن ۇستانادى ما؟ ارينە، جوق! سەبەبى، ولار بىلاي دەيدى: «اللانىڭ وزىنە جاراساتىن قولى بار، ٴبىراق ٴبىزدىڭ قولىمىز سياقتى ەمەس، قانداي قول ەكەنىن بىلمەيمىز» دەيدى. ٴتىپتى كەيبىرەۋى «ٴيتتىڭ قولى بولەك، مىسىقتىكى دە ادامدىكىنەن وزگەشە، ەندەشە، اللانىڭ قولى دا باسقاشا» دەپ مىسالدار بەرە وتى-رىپ ٴتۇسىندىرىپ ٴجۇر. ياعني، ولار اياتتاعى «ياد» ٴسوزىنىڭ تۋرا ماعىناسى «قول» دەگەندى بىلدىرەدى، ٴبىراق اللانىڭ قولى قانداي ەكەنىن بىلمەيمىز دەيدى. قانداي قول ەكەنىن بىلمەيمىز دەۋ – اللانى پاكتەۋگە جاتپايدى. سەبەبى، وزدەرى ايتقانداي اللانىڭ قولى ەشبىر جاراتىلىستىڭ قولىنا ۇقساماي-اق قويسىن، ٴبىراق جالپى قول دەگەن ۇعىم ۇستاۋعا ارنالعان قۇرالدى، بەلگىلى ٴبىر اعزانى بىلدىرەدى. ال اللا تاعالا ەشبىر قۇرالعا دا، اعزاعا دا مۇقتاج ەمەس. سوندىقتان ٴسالاف عالىمدارى «ياد» دەگەن ٴسوزدىڭ بەلگىلى ٴبىر اعزانى نەمەسە ۇستاۋ قۇرالىن بىلدىرەتىن تۋرا ماعىناسى اللا ٴۇشىن مۇرات ەمەس، ٴتىپتى، اللا ٴۇشىن بەلگىلى ٴبىر كەيىپ جۇرمەيدى دەگەن.

ال بۇگىنگى ٴسالافي اقيداسىن وزدەرىنە «جەكەشەلەپ» العان كەيبىر ادامدار شىن مانىندە شىنايى ٴسالافي اقيداسىن ۇستانبايدى. مىسالى، «اللا سوسىن ارشقا يستيۋا[9] ەتتى»[10] دەگەن اياتتاعى «يستيۋا» ٴسوزىن «يستيقرار»، ياعني ورنىعۋ، جايعاسۋ، ٴتىپتى تاققا وتىرۋ ماعىناسىندا تۇسىندىرەدى. ولار «ياد (تۋرا ماعىناسى قول)» دەگەن سيپات بار، ٴبىراق ول بەلگىلى ٴبىر اعزا ياكي ۇستايتىن قۇرال ماعىناسىندا ەمەس، سول سەكىلدى «يستيۋا» دەگەن سيپات بار، ٴبىراق «وتىرۋ، جايعاسۋ، ورنىعۋ» ماعىناسىندا ەمەس، بۇلاردىڭ ماعىناسىن بىلمەيمىز، بەلگىلى ٴبىر كەيىپ اللاعا جۇرمەيدى» دەسە، ٴبىز ولارمەن كەلىسەر ەدىك. ٴسالافۋس-ساليح عالىمدارىنا جاتاتىن ٴابۋ حانيفا ٴوزىنىڭ شاكىرتتەرىنە قالدىرعان وسيەتتەرىن قامتىعان «ٴال-ۋاسيا» كىتابىندا بىلاي دەيدى: «ٴبىز اللا تاعالانىڭ ارشقا يستيۋا ەتكەنىنە سەنەمىز. ٴبىراق ول يستيۋا ارشقا قاجەتتىلىك بولماستان ٴارى وعان جايعاسىپ، ورنىقپاستان جۇزەگە اسقان. اللا تاعالا مۇقتاج بولماستان ارشتىڭ دا، باسقانىڭ دا ساقتاۋشىسى. ەگەر اللا تاعالا مۇقتاج بولعاندا، الەمدى جاراتۋعا دا، ٴارى ونى باسقارۋعا دا باسقا جاراتىلعاندار ٴتارىزدى قۇدىرەتى جەتپەس ەدى. ەگەر ول وتىرۋعا، جايعاسۋعا مۇقتاج بولسا، وندا اللا تاعالا ارشتى جاراتپاس بۇرىن قايدا ەدى؟ اللا تاعالا ودان (وتىرۋ مەن مۇقتاج بولۋدان) پاك ٴارى ۇلى»[11].

بايقاعانىمىزداي، تابيعينگە جاتاتىن، ياعني ٴسالاف دەگەن اتاۋعا انىق لايىق ٴابۋ حانيفا «يستيۋانى» «ورنىعۋ، وتىرۋ، جايعاسۋ» ماعىناسىنداعى «يستيقرار» ەمەس ەكەنىن ٴتۇسىندىرىپ وتىر. ال بۇگىنگى ٴبىزدىڭ عانا اقيدامىز ٴتۇزۋ دەپ، باسقالارىن اداسۋعا جاتقىزاتىندار «يستيۋانى» يستيقرار دەپ ٴتۇسىندىرىپ ٴجۇر. بۇل سوندا قانداي ٴسالافي اقيداسى؟

ولار حاباري سيپاتتى بىلدىرەتىن سوزدەردىڭ تۋرا ماعىناسىن جوققا شىعارمايمىز، قانداي ماعىنادا ايتىلعانىن دا بىلەمىز، تەك نەندەي كەيىپتە بولاتىندىعىن عانا بىلمەيمىز دەيدى. ولاردىڭ «اللانىڭ وزىنە لايىق كوزى بار، ٴبىراق ٴبىزدىڭ كوزىمىز سياقتى ەمەس» نەمەسە «اللا ارشقا ورنىعىپ، جايعاستى، ٴبىراق ٴبىزدىڭ ورنىعۋىمىز بەن جايعاسۋىمىزعا ۇقسامايدى» دەگەن سوزدەرىندەگى «اللانىڭ وزىنە لايىق» جانە «بىزدىكىنە ۇقسامايدى» دەگەن ٴتارىزدى، ٴبىر قاراعاندا، اللانى پاكتەۋ سەكىلدى كورىنەتىن مۇنداي سوزدەرىنە قاراپايىم حالىق الدانىپ قالادى. شىنتۋايتىندا، «اللانىڭ وزىنە لايىق كوزى بار» دەگەن كەزدە مەيلى ول بىزدىكىنە ياكي كەز-كەلگەن باسقا جاراتىلىستىڭ كوزىنە ۇقساماي-اق قويسىن، ٴبىراق جالپى كوزدىڭ تىلدەگى تۋرا ماعىناسى، جالپى ۇعىمى كورۋ قۇرالى، ارنايى اعزا ەمەس پە؟ ەندەشە، «كوز» ٴسوزىنىڭ اعزا نەمەسە قۇرال رەتىندەگى تۋرا ماعىناسى اللا ٴۇشىن مۇمكىن ەمەس. اللاعا مۇنداي مۇقتاجدىقتى بىلدىرەتىن ماعىنانى تاڭۋعا بولمايدى. سەبەبى، اللا ەشبىر قۇرال، اعزاسىز-اق تولىق كورەدى، بىلەدى. «ھيداياعا» «فاتحۋل-قادير» اتتى كەڭ تۇسىندىرمە جاساعان حانافي عالىمى ال-كامال ٴيبنۋل-ھۇمام بىلاي دەيدى: «ساۋساق تا، قول دا اللا تاعالانىڭ سيپاتى. ٴبىراق اعزا ماعىناسىندا ەمەس. كەرىسىنشە اللانىڭ ۇلىقتىعىنا لايىق تۇردە. كەمشىلىكتەن پاك اللا ەڭ دۇرىسىن بىلەدى»[12]. ەگەر ولار ٴيبنۋل-ھۇمام سەكىلدى «اللانىڭ قولى بار، ٴبىراق اعزا ماعىناسىندا ەمەس» دەسە دە كەلىسۋگە بولار ەدى. الايدا ولار اياتتاعى «قولدىڭ» ماعىناسىن بىلەمىز، ٴبىراق بىزدىكىنە ۇقسامايدى دەيدى، وزىنە جاراساتىن تۇردە دەپ اللانى پاكتەگەن بولادى. قۇراندا كاپىرلەرگە قاراتىلا: «ولار اللانى ۇمىتتى، سوندىقتان اللا دا ولاردى ۇمىتتى (تارك قىلدى)»[13]، «ولاردىڭ بۇل كۇنگى كەزدەسۋلەرىن ۇمىتقانىنداي ٴبىز دە ولاردى ۇمىتامىز (تارك قىلامىز)»[14] دەگەن اياتتارداعى اللاعا بايلانىستىرىلىپ قولدانىلعان «ۇمىتتى» ٴسوزى تۋرا ماعىناسىندا ەمەس، تارك ەتۋ، راقىمىنا الماۋ ماعىناسىندا. مۇنى بارلىق عۇلامالار وسىلاي تۇسىنگەن. ال ەندى «اللا دا ۇمىتادى، ٴبىراق ونىڭ ۇمىتۋى ٴبىزدىڭ ۇمىتۋىمىز سياقتى ەمەس» دەپ اۋەلى ۇمىتۋدى تاڭىپ، سوسىن ٴبىزدىڭ ۇمىتۋىمىز سياقتى ەمەس دەپ ەشكىم، ٴتىپتى اللانىڭ قولى بار، ٴبىراق ٴبىزدىڭ قولىمىز سەكىلدى» ەمەس دەيتىندەر دە ايتپايدى. سەبەبى، ۇمىتۋ ٴبىزدىڭ ۇمىتۋىمىزعا ۇقساماي-اق قويسىن، جالپى العاندا ۇمىتۋ كەمشىلىك، ەستە ساقتاي الماۋ نۇقساندىعى ەمەس پە؟ ال ەندى «اللانى وتىرادى، ٴبىراق ٴبىزدىڭ وتىرۋىمىز سياقتى ەمەس» دەۋدىڭ «اللا دا ۇمىتادى، ٴبىراق ٴبىزدىڭ ۇمىتۋىمىز سياقتى ەمەس» دەۋدەن قانداي ايىرماشىلىعى بار؟ ول دا كەمشىلىك، جاراتىلعاندارعا ٴتان مۇقتاجدىق ەمەس پە؟ مىنە، سوندىقتان ناعىز ٴسالافتار ٴسوزدىڭ الگىندەي بەلگىلى ٴبىر اعزانى ياكي جاراتىلعاندارعا ٴتان ىس-ارەكەتتەردى بىلدىرەتىن تۋرا ماعىناسى مۇرات ەمەس، اللا تاعالان مۇنداي سوزدەرمەن نەنى مۇرات ەتىپ، قانداي سيپاتتى قالاعان بولسا، سوعان يمان كەلتىرەمىز دەگەن.

ەگەر ولار «اللانىڭ قولى بار، ٴبىراق ٴبىزدىڭ قول سياقتى ەمەس» دەگەن كەزدە «ٴبىزدىڭ قولىمىز سياقتى اعزا، ۇستايتىن قۇرال ماعىناسىندا ەمەس» دەگەندى ايتقىسى كەلسە، وندا ولاردى شاتاسىپ ٴجۇر دەمەس ەدىك. الايدا ولار «ياد» (قول)، «اين» (كوز) سوزدەرىنىڭ تىلدىك تۋرا ماعىناسىن جوققا شىعارمايمىز، قانداي ماعىنانى ٴبىلدىرىپ تۇرعانىن دا بىلەمىز، تەك سيپاتتىڭ نەندەي كەيىپتە بولاتىندىعىن عانا اللاعا تاپسىرامىز» دەيدى. ولارعا ايتار ٴۋاجىمىز ەگەر سەندەر وزدەرىڭ ايتقانداي «اللانىڭ قولى، كوزى» دەگەندەگى «قول» مەن «كوز» سوزدەرىنىڭ تۋرا ماعىناسىن جوققا شىعارماساڭدار ٴارى ولاردىڭ ماعىناسىن ٴبىلىپ، تۇسىنگەن بولساڭدار، وندا بىزگە بۇل سوزدەردەن تۇسىنگەن ماعىنالارىڭدى ايتىپ بەرىڭدەرشى. ەسكەرتە كەتەيىك، ٴبىز ولاردان اللانىڭ قولى مەن كوزىنىڭ قانداي كەيىپتە بولاتىندىعىن ايتىپ بەرىڭدەر دەپ وتىرعان جوقپىز. تەك قول مەن كوزدىڭ وزدەرى تۇسىنگەن جالپى ماعىناسىن ايتىپ بەرۋدى تالاپ ەتىپ وتىرمىز. ولار بۇل سۇراعىمىزعا «كورۋ مەن ۇستاۋعا ارنالعان «اعزا، قۇرال» ماعىناسىندا» دەپ جاۋاپ بەرسە، وندا ولاردىڭ اداسقاندىقتارىنا باسقا دالەلدىڭ قاجەتى جوق. سەبەبى، اللانىڭ كوزى مەن قولى ٴبىزدىڭ، ٴتىپتى ەشبىر جاراتىلىستىڭ كوزى مەن قولىنا ۇقساماياق قويسىن، ونىڭ جالپى ۇعىمى مۇقتاجدىقتى، دەنەنى ٴارى بولشەكتەردەن قۇرالعاندىقتى بىلدىرەدى. مىنە سوندىقتان كوزى جوق ادام سوقىر، قولى جوق ادام مۇگەدەك بولادى. ال اللا ەش ٴبىر نارسەگە مۇقتاج ەمەس، دەنە ۇعىمىنان دا پاك. ول ەش نارسەگە ۇقسامايدى. اللا كورەدى، ٴبىراق كورۋ ٴۇشىن بەلگىلى ٴبىر اعزا مەن قۇرالعا استە مۇقتاج ەمەس. اللا جاراتادى، ىستەيدى ٴبىراق جاراتۋ، ىستەۋ ٴۇشىن قولعا دا، ەشبىر قۇرالعا دا مۇقتاج ەمەس.

ال ەگەر ولار «قول مەن كوز اعزا ماعىناسىندا ەمەس» دەپ جاۋاپ بەرسە، وندا باستاعى ايتقان «تۋرا ماعىناسىن جوققا شىعارمايمىز» دەگەن سوزدەرىنە وزدەرى قايشى كەلىپ وتىرعاندىقتارىن ەستەرىنە سالامىز. سەبەبى، قول مەن كوزدىڭ تۋرا ماعىناسى بەلگىلى ٴبىر اعزانى عانا بىلدىرەدى.» (ٴدىن مەن ٴدىل، 159-بەت)

نۇرجان باۋىرىم ٴبىراز ٴۇنسىز قالىپ، ٴوزىنىڭ قاتتى كەتكەنىن ازدا بولسا سەزىنگەندەي بولدى. اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىندا ٴالى دە بولسا ويلاناتىنىن، ىزدەنەتىنىن ٴبىلدىردى. ٴدىني ساۋاتىن جاڭادان اشىپ جۇرگەن كوپتەگەن باۋىرلارىمىز، اقيقاتتىڭ ٴبىر ۇشىن ٴبىلىپ قالىپ، جان-جاعىمەن ساناسپاي ەلدىڭ ٴبارىن اداستىعا تاڭادى. بۇل ارينە دۇرىس ەمەس! سەبەبى قازاققا يسلام وسى عاسىردا عانا كەلگەن جوق، ونىڭ تاريحى ارىدا. ارينە ٴارتۇرلى ساياسي جاعدايلارعا ۇشىراپ ٴدىنىمىزدىڭ السىرەگەن كەزى بولدى. وسىنى تيەك ەتىپ بۇرىنعى اتا-بابامىزدىڭ ٴدىني ۇستانىمىن جوققا شىعارۋ قاتەلىك. ويتكەنى، ماتۋريدي ۇستانىمىن قالاي دەسەك تە، بۇرىنعى اتالارىمىز، اسىرەسە ٴدىني ساۋاتى بار كوزى اشىق تۇلعالارمىز ۇستانىپ وتكەن. ولارعا قاراپ كۇللى قازاقتى اداسقان دەپ ۇكىم ٴتۇيۋ دۇرىس ەمەس. بۇل ٴدىن بىرلىگىنىڭ بۇزىلۋىنا سەبەپ. ٴدىن بىرلىگى بۇزىلعان ەلدە، ساياسي تۇراقتىلىق تا شايقالادى.

جوعارىداعى نۇرجان سياقتى باۋىرلارىمىز، باسقالاردى «اداسىپ ٴجۇر» دەپ كوپشىلىك جاماعاتتان ٴبولىنىپ كەتۋى قاتەلىك. اللا ايتادى: «اللا ٴبىر ەلدى تۋرا جولعا سالعاننان كەيىن ولاردىڭ ساقسىناتىن نارسەلەرىن اشىق بىلدىرمەيىنشە، ولاردى اداستىرمايدى. راسىندا اللا ٴار نارسەنى تولىق ٴبىلۋشى». (9/115). سول سياقتى باسقا اياتتا دا كوپشىلىكپەن بىرگە بولۋ تۋرالى بىلاي دەلىنگەن: «ال بىرەۋ، وزىنە تۋرا جول ايقىندالعاننان كەيىن پايعامبارعا قارسى شىقسا، سونداي-اق، مۇمىندەردىڭ جولىنان باسقا جول ىزدەسە، ونى بۇرىلعان جاعىنا بۇرامىز دا توزاققا سالامىز. ول نەندەي جامان ورىن». (4/115). سوندىقتان دا قۇرمەتتى اعايىن، ٴدىنىمىز جاڭادان وركەندەپ، ەلىمىز تاۋەلسىزدىگى ەندى عانا قانات جايىپ كەلە جاتقاندا، ٴبۇتىن قازاقتى اناۋ-مىناۋ دەپ بولشەكتەمەيىك. مەملەكەتىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى مىقتى بولىپ، ٴدىنىمىزدىڭ ەڭسەسى جوعارى بولسىن دەسەك، بولىنبەيىك اعايىن!

[1] مۇحاممەد نايم مۇحامەد، ٴال-قانۋن في اقايديل-فيراقي ٴۋال-مازاھيبيل-يسلاميا، 414-بەت. «ٴدارۋس-سالام» باسپاسى،ەگيپەت، 2007 ج.
[2] فاتحۋل-باري 7/82.
[3] «فاجر» سۇرەسى، 22-ايات.
[4] مۇحاممەد نايم مۇحامەد، ٴال-قانۋن في اقايديل-فيراقي ٴۋال-مازاھيبيل-يسلاميا، 414-بەت. «ٴدارۋس-سالام» باسپاسى، ەگيپەت، 2007 ج.
[5] «ٴار-راحمان» سۇرەسى، 26-27-ايات.
[6] ابدۋللاھ ديراز، ٴال-مۇحتار مين كۋنۋزۋس-سۋننا،
[7] مۇحكام اياتتار – ماعىناسى ايقىن اياتتار.
[8] مۇحيددين ٴان-ناۋاۋيي، ٴال-مينھااج شارح ساحيح مۇسليم يبنيل-حاججاج، 15-16 توم، 420-بەت. «دارۋل-ماعريفا» باسپاسى، 2007 ج.
[9] يستيۋا – ٴسوزىنىڭ تۋرا ماعىناسى «وتىردى، ورنىقتى، جايعاستى» دەگەنگە سايادى.
[10] «اعراف» سۇرەسى، 54-ايات.
[11] اكمالۋد-دين مۇحاممەد يبن مۇحاممەد ٴال-حانافي، شارحۋ ۋاسياتيل-يمام ٴابي حانيفاتي، 52-بەت. «دارۋل-فاتح» باسپاسى، ەگيپەت 2009ج.
[12] يۋسۋف ٴال-قاراداۋي، فۋسۋلۋن فيل-اقيداتي ٴبايناس-سالافي ٴۋال-حالاف، 47-بەت. «ماكتاباتۋ ٴۋاھبا» باسپاسى، كاير قالاسى، 2006ج.
[13] «ٴتاۋبا» سۇرەسى، 67-ايات.
[14] «اعراف» سۇرەسى، 51-ايات. ەسكەرتۋ: تاقىرىپ تۇسىنىكتى بولۋ ٴۇشىن «ۇمىتتى»، «ۇمىتامىز» دەپ ٴسوزدىڭ تۋرا ماعىناسى بويىنشا اۋدارىپ، جاقشانىڭ ىشىندە «تارك قىلدى»، «تارك قىلامىز» دەپ اۋىسپالى ماعىناسىن بەردىك. دۇرىسى دەرەۋ تارك قىلامىز دەپ مۇرات بولعان ماعىنا بويىنشا اۋدارۋ.
تاۋكەن ايتبايەۆ
date30.07.2012readCount7165printباسىپ شىعارۋ