يسلام – وركەنيەت وزەگى

اللا قالاسا بيىل 10-شى ماۋسىمنان باستاپ ەلباسىمىز ن.نازاربايەۆتىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدىڭ باس شاھارى استانادا 166 جىلعى تاريحى بار «expo – 2017 حالىقارالىق كورمەسى» باستالادى. بۇل ۇلكەن ايتۋلى شاراعا الەمنىڭ 100-دەن استام ەلىنەن 10 جۋىق ۇلكەن حالىقارالىق ۇيىمدار قاتىسادا.

ٴبىز ٴحىى عاسىردان استام ۋاقىت يسلام ٴدىنىن قابىلداعان ەلمىز. يسلامنىڭ الەمگە قانات جايعانىنا دا حiv عاسىردان استى. وسى ايتۋلى كورمەگە يسلام الەمىنەن كوپتەگەن ەلدەر، ۇيىمدار قاتىسادى. ونىڭ ىشىندە مۇسىلمان ەلدەرىنەن دە كوپتەگەن دەلەگاتتار كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. ٴبىز وسى ۋاعىز-ماقالامىزدا دا يسلام دىنىندەگى ٴبىلىم مەن عىلىم، مادەنيەت پەن وركەنيەت تاريحىنا توقتالامىز.

اللا تاعالانىڭ ەڭ العاشى اياتى دا «يقرو» ياعني، «وقى» دەپ باستالاتىنىن ٴاربىر مۇسىلمان جاقسى بىلەدى. مىنە، بۇل ٴدىنىمىزدىڭ ٴبىلىم مەن عىلىمدى ىزدەنۋگە قانشالىقتى كوڭىل بولگەندىگىنىڭ كورىنىسى. وسى سياقتى اياتتار اللانىڭ قاسيەتتى كىتابىندا كوپتەپ كەزدەسەدى. قۇراندا 256 جەردە ويلانبايسىڭدار ما؟ اقىل جۇرگىزبەيسىڭدەر مە؟ دەپ كەلتىرىلگەن. وسىمەن قاتار 700-دەي جەردە ٴبىلىم مەن عىلىم تۋرالى ايتىلعان. اللا ٴبىر نارسەنىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋدارتقىسى كەلسە ونى كىتابىندا كوپ قايتالاعان. 

قۇران كارىمدە مۇسىلمانداردى بىلىمدىلەردىڭ، عالىمداردىڭ قوعامداعى ورنىن ەرەكشەلەپ «ٴانبيا» سۇرەسىنىڭ ٴ7-شى اياتىندا بىلاي دەيدى:

فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

«ەگەر بىلمەسەڭدەر كىتاپ يەلەرىنەن سۇراڭدار...»

وسىمەن قاتار، ٴزۇمار سۇرەسىنىڭ، 9-شى اياتىندا:

قل هل يستوي الذين يعلمون والذين لا يعلمون

«...(مۇحاممەد ع.س.) ولارعا: «بىلگەندەر مەن بىلمەگەندەر تەڭ بولا ما؟»،- دە»...

 ال، فاتىر سۇرەسىنىڭ، 28-اياتىندا عالىمداردىڭ مارتەبەسىنە توقتالىپ:

إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ

«...شىن مانىندە قۇلدارىنان عالىمدارى; اللادان قورقادى...»، - دەگەن.

پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) حاديس-شارىپتەرىندە دە ٴبىلىم-عىلىم ىزدەنۋ، جانە ىزدەنۋشى شاكىرتتىڭ مارتەبەلەرى جايىندا كوپ ايتىلعان مىسالى، حازىرەتى ٴابۋ حۋرايرادان (اللا ودان رازى بولسىن!) جەتكەن حاديستە:

: «... ومَنْ سلَك طرِيقاً يَلْتَمِسُ فِيهِ عِلْماً ، سهَّلَ اللَّه لَهُ بِهِ طَرِيقاً إلى الجَنَّةِ

«كىم ٴبىلىم الۋ جولىنا تۇسسە، اللا ول ادامعا ٴجانناتتىڭ جولىن وڭاي ەتەدى»، - دەسە، (ٴمۇسليم، زيكر بابى 39) حازىرەتى ٴاناستان (اللا ودان رازى بولسىن!) جەتكەن حاديستە:

 مَن خرَج في طَلَبِ العِلمِ ، فهو في سَبيلِ اللَّهِ حتى يرجِعَ

«كىمدە-كىم عىلىم وقۋ ٴۇشىن ساپارعا شىققان ادام، ۇيىنە قايتقانشا اللا جولىندا بولادى»، - دەيدى. (تيرميزي، عىلىم بابى 2)

يسلام عىلىمدى قولدايدى، ەشقانداي قاعيداسىنا كەرەعارلىق تانىتپايدى، قايشىلىق جاسامايدى. يسلام عىلىمنىڭ ناعىز بۇلاعى بولىپ تابىلادى. ول ادامزاتقا پايدالى ٴھام تۋرا جولعا باستايتىن عىلىمدى ۋاعىزدايدى.

يسلام ٴدىنى كەلىپ، تاراپ، حالىقتىڭ كوپشىلىگى ٴبىلىم ىزدەنۋگە دەن قويدى. ٴبىراق ول كەزدە قازىرگىدەي مەكتەپتەر نەمەسە جوعارعى وقۋ ورىندارى بولمادى. سول ٴۇشىن دە يسلام مادەنيەتىنىڭ ٴبىلىم بۇلاعى، عىلىم ورتالىعى، مەكتەبى مەشىت بولدى. مەشىت مۇسىلماننىڭ تەك عيبادات ەتەتىن ورىندارى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار مۇندا وقۋ-جازۋدى، قۇران وقۋدى، شاريعات ىلىمدەرىن جانە باسقا ٴىلىم سالالارىن ۇيرەندى. مەشىتتەرمەن قاتار وقۋ-جازۋدى، حات تانۋدى ۇيرەتەتىن مەكتەپتەر بولدى. كەيىن، بارىپ، تەگىن وقىتاتىن وقۋ ورىندارى اشىلا باستادى.

ٴاربىر مادەنيەت ٴبىر عانا حالىقتىڭ نە ٴبىر عانا ۇلتتىڭ ونەرى بولىپ ەسەپتەلەدى. جانە ونى جاساۋشى ۇلت وكىلىن عانا ماقتان تۇتا الادى. يسلام مادەنيەتى – ٴيىسى مۇسىلمان باۋىرلاردىڭ قولىمەن جاسالعان كوپكە ورتاق مادەنيەت. يسلام مادەنيەتىن دىننەن بولەك الىپ قاراۋعا بولمايدى. يسلام ٴدىن مەن عىلىمدى ەگىز تۇجىرىمعا سانايدى. ال حريستيان عىلىمدى دامىتۋ ورنىنا كوپتەگەن عالىمداردى ينكۆيزيسيا سوتىمەن تىرىدەي وتقا ورتەدى، سونىڭ سالدارىنان ەۋروپادا عىلىم كەش دامىدى. ٴدىن مەن شىركەۋ ەۋروپا قۇرلىعىنداعى تۇگەل وركەنيەتتىڭ جولىن بوگەگەن كەرتارتپا قارا كۇشتەر رەتىندە ٴومىر باقي وشپەس قارا تاڭبامەن تانىلىپ قالدى.

يسلامنان بۇرىنعى حالىقتار قول جەتكىزگەن عىلىمي جەتىستىكتەردىڭ بولعانى راس. مۇسىلماندار قىسقا مەرزىمدە-اق ولاردى مەڭگەرىپ، يماننان العان كۇش-قۋاتتىڭ ارقاسىندا ەسەپسىز جاڭالىقتاردىڭ بەتىن اشتى. ولاردىڭ ەڭبەگىنىڭ قىزىعىن بۇل كۇنى كۇللى ادامزات كورۋدە. اسارەسە مۇسىلمان ەمەستەر كوبىرەك كورۋدە. يسلام عالىمدارى شۇعىلدانباعان، ۇلەس قوسپاعان عىلىم سالاسى جوققا ٴتان. مۇسىلمان ساياحاتشىلار قالدىرعان مالىمەتتەر مەن كارتالار ارقىلى ەرتىس جانە ەنەسەي وزەندەرىنىڭ جوعارعى اڭعارى مەن كورەيا جاعالاۋىنا دەيىنگى مەكەندەر تاريحتا جازۋلى قالدى. ماسەلەن، 1368-جىلى قايتىس بولعان بەلگىلى ساياحاتشى يبن باتۋتتا (1304-139) سوناۋ زايتۋن (قازىرگى گونكونگ) ايماعىنا شەيىن بارعانىن، اتالمىش ايماقتىڭ دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇلكەن تەڭىز پورتى ەكەنىن، 100-دەن استام ۇلكەن كەمە مەن سانسىز كىشىگىرىم كەمەلەر تۇراقتايتىنىن، وسى عالامات ساۋدا ونەر كەشەندەرى شالعاي تاۋلاردان تەڭىزدەر ارقىلى تاسىمالدانعانىن جازعان.

ابباسيتتەر حاليفاتى تۇسىندا يسلام عۇلامالارى كونە گرەك، پارسى جانە باسقا تiلدەردەگi جازبا ەڭبەكتەردi، ونىڭ iشiندە انتيكالىق مادەنيەتتi بiرجولاتا جويىلىپ كەتۋدەن ساقتاپ قالدى.

بiر كەزدەرi بiزدiڭ اتا-بابالارىمىز وسى اراب تiلi ارقىلى ٴوز ەڭبەكتەرiن جازدى ٴارi كوپشiلiككە تاراتتى. ماحمۋد قاشقاريدiڭ اراب تىلىندە جازىلعان «ديۋاني لۇعاتى ات-تۇرىك» كiتابىندا بۇرىنعى تۇركi حالىقتارىنىڭ ارiپتiك تاڭبالارى 18 بولعانىن جانە كەيبiر تۇركi تايپالارى وعان قوسىمشا بەلگiلەردi قوسىپ، ارiپتەر سانى 25-26-عا جەتكەنiن جازدى. ٴابۋل-حاسانات ٴماۋلاۋي ٴابدۋل-حاي مارعۇلانيدiڭ شاريعات زاڭدارى تۋرالى جازىلىپ، قازاقستان مەن ورتا ازياعا كەيiننەن تاراعان «ٴال-حيدايا» كiتابىن اعىلشىندار ٴتول تiلiنە اۋدارىپ، جانۇيا قاتىناستارى بويىنشا زاڭنىڭ باپتارىنا پايدالانعان. قازiر ول كiتاپ اعىلشىن تىلىنەن ورىس تiلiنە اۋدارىلىپ باسپادان شىقتى.

ٴدىني فيلوسوفيا بويىنشا العاشقى ەڭبەكتەر ھيجرانىڭ 300-جىلىندا جازىلعان. يسلام فيلوسوفياسىنىڭ كوش باسشىسى ال-كيندي وسى جىلدارى، ياعني 1100 جىل بۇرىن ەڭبەكتەرىن قالدىرعان. ەۋروپا جەر شارى دوڭگەلەك ەكەندىگىنە كوزدەرى انىق جەتپەي ٴالى ٴحvىىى عاسىردا باستارىن قاتىرىپ داۋلاسىپ جۇرگەندە، يسلام عۇلامالارى بۇل ماسەلەنى ٴvىىى عاسىردا، حاليفا حارۋن راشيد تۇسىندا زەرتتەپ قويعان ەدى. باعدات شاھارىنىڭ سىرتىنداعى ٴنيسفۋن-ناھار دەگەن جەردە ٴارتۇرلى سىزىقتار مەن ولشەۋلەر جاساپ، جەر شار ٴتارىزدى دوڭگەلەك دەپ قورتىندى جاسادى. كۋبا ارالىن تاپقان كريستوفور كولۋمب بۇل پىكىردى اۋادان العان جوق. ول جەردىڭ دوڭگەلەك ەكەندىگىن اۆەررويستان ەستىدىم دەپ جازعان. مۇسىلمان عالىمى يبن ٴرۋشدتى ەۋروپا وسىلاي اتايتىن. توكيو وبسەرۆاتورياسىنىڭ ديرەكتورى تانىمال عۇلاما ەشيدي كوگان حالىقارالىق كونفەرەنسيادا: «مەن الەم سىرلارىنىڭ قۇپياسىن زەرتتەۋدىڭ جاڭا ٴادىسىن تاپتىم، ول – قۇران وقۋ. قۇراندى وقىڭىز، ول سىزگە تولىقتاي عالامنىڭ سىرىن اشادى» دەگەن. ال امەريكانىڭ ەمبريولوگيا جانە ادام جاراتىلىسى تۋرالى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كەيت مور «ادام جاراتىلىسى» دەگەن كىتاپ جازدى. وعان اراب عالىمدارى: «ٴسىزدىڭ وسى كىتاپتاعى كەلتىرگەن پىكىرلەرىڭىز قۇران مەن حاديسكە وتە سايكەس كەلەدى. ەگەر ٴسىز كەلىسسەڭىز، ٴبىز ونى ايات-حاديستەرمەن بايىتىپ جانە تولىقتىرىپ، جاڭادان باستىرتىپ شىعارار ەدىك» دەگەن. ول كەلىستى، ناتيجەدە ايتقانداي ەتىپ، «ادامنىڭ جارالۋى قۇران مەن مەديسينا اراسىندا» دەگەن اتپەن جارىق كوردى. قۇران اياتتارى جىلما-جىل ٴومىر زاڭدىلىقتارىمەن دالەلدەنە تۇسۋدە.

ەۋروپا عىلىمدى مۇسىلمان ەلدەرىنەن، ياعني شىعىستان ۇيرەندى. ەۋروپانىڭ رەنەسسانسى 1300-جىلدارى باستالعان. نەگە؟ ويتكەنى بۇل ۋاقىتتا ولار يسپان جەرىندەگى اندالۋسيا يسلام مەملەكەتىنىڭ مادەنيەتىمەن جانە كرەسشىلەر جورىعى ناتيجەسىندە شىعىستاعى اراب جەرلەرىندەگى وركەنيەتپەن تانىستى. حازىرەت وسمان (ر.ا.) حاليفالىق قۇرعان كەزدە، جولاۋشىلار، السىزدەر، كەيبىر ٴزارۋ جاندار ٴدام تاتىپ كەتسىن دەپ، مەشىتتەردىڭ الدىندا اس ٴپىسىرتىپ، قوعامدىق ورىندار جارىق بولىپ تۇرسىن دەپ، ارنايى شىراق جاقتىرىپ قوياتىن. بۇل ادەت كەيىن دە جالعاسىن تاپتى. ميلليونداعان حالىق ٴومىر سۇرگەن كوردوۆا قالاسىنىڭ كوشەلەرى ٴتۇن مەزگىلدەرىندە جارىقپەن قامتاماسىز ەتىلىپ، قالا حالقى ارنايى توسەلگەن اسفالتپەن قاتىنادى. ال ەۋروپانىڭ قالالارى قالىڭ باتپاق پەن ۇيىققا مالتىعىپ، باس كوتەرە الماي جاتتى. مۇسىلماندىق مادەنيەتپەن تانىسۋ ەۋروپانى عاسىرلار بويعى قالىڭ ۇيقىسىنان وياتتى، قوزعاۋ سالدى. باتىستىڭ كەيبىر عالىمدارى «ورتا عاسىرلاردا كەيبىر ەۋروپا بيلەۋشىلەرى ٴوز اتتارىن دۇرىستاپ جازا الماي جۇرگەندە، كوردوۆادا مۇسىلمان بالالارى مەدرەسەلەردە وقىپ جاتتى» دەپ جازعان. وسى تانىستىقتىڭ يگى ناتيجەسىندە 1425-جىلى يتاليادا جارىققا شىققان مەديسينالىق انىقتامالىقتا ەۋروپا دارىگەرلەرىنىڭ سيىنعان ٴپىرى گالەنگە سىلتەمە 130، ال يسلامنىڭ عۇلاما عالىمى، مەديسينانىڭ اتاسى يبن سيناعا 3000-نان استام، ال ەۋروپا رازەس دەپ اتايتىن ٴابۋ باكىر رازيعا 1700 سىلتەمە بار. كوردوۆادا جۇزدەگەن كىتاپحانالار بولىپ، ونىڭ ورتالىق كىتاپحاناسىندا جيناقتالعان كىتاپتار كاتالوگى 44 تومعا جەتكەن.

باعدات قالاسىن الەۋكە حاننىڭ قولى قيراتقاندا، كوپشىلىك پايدالانۋى ٴۇشىن جاساقتاپ قويىلعان سابۋر سارايىنداعى 200 مىڭدىق كىتاپحانا قورى ەفرات وزەنىنە توعىتىلعانىن تاريحشى يبن تۋعرىبەردى جازدى. مەديسينا سالاسىندا باعداتتا جوعارى دەڭگەيدە 6000 ستۋدەنتتى تاربيەلەيتىن وقۋ ورنى بولدى. ٴاربىر ازىرلەنگەن دارىگەرگە ٴبىر كومەكشىدەن بەكىتىلىپ بەرىلدى. ەۋروپا كەيبىر الاپەس سىرقاتىنا شالدىققان جانداردى ورتەپ جاتتى، ال مۇسىلمان ەلدەرى ولاردى جەكە ورىنداردا ەمدەپ، ماڭگىلىككە مەملەكەت قاراۋىنا الىپ وتىردى. ساحارالىق حالىقتار دارىگەرلىك كومەكتەن تىس قالماۋى ٴۇشىن ارنايى جاساقتالعان كەرۋەندەر شىعاردى. ٴتىپتى كەيدە ٴبىر بەيشارالار اقشاسى بولماي، دارىگەردىڭ كومەگىن ۋاقىتىندا الىپ تۇرارلىق قولتاڭبا وزدەرىندە بولسىن دەگەن ويمەن العاشقى دارىگەرلىك كومەك تۋرالى انىقتامالىق كىتاپ ٴازىر ەتىلدى.

ساعات جاساۋ ونەركاسىبى دە مۇسىلمانداردىڭ ناماز ۋاقىتىن بەلگىلەۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداعان، ولار 800 جىلدان بۇرىن العاشقى ساعاتتى جاساپ شىعاردى. فرانسيا پاتشاسى شارلمانعا باعداتتىڭ حاليفاسى ھارۋن راشيد اعاشتان جاسالعان ساعات تارتۋ ەتتى. جەر بەتىندە ٴبىرىنشى رەت باعداتتا وبسەرۆاتوريا سالىندى. قازىرگى الەمنىڭ بۇرىش-بۇرىشىن شارلاپ، ەندى عانا كوزى اشىلىپ جاتقان عالىمدار وزدەرىنىڭ وسى جەتىستىكتەرى ٴۇشىن يبن ھايسامعا قانشالىق قارىزدار! ول رەسمي ويىس اينا، دوڭەس اينا دەپ اتالعان تەلەسكوپ جاساۋ ونەركاسىبىندە قولدانىلاتىن وتە قۇندى تەوريانىڭ اۆتورى. ٴبىراق وسىنشا نارسە عىلىم جولىن كەڭ اشقان قۇراننىڭ ارقاسىندا عانا مۇمكىن بولدى. يسلام ٴدىنى وسىلايشا عىلىم مەن مادەنيەتكە وراسان زور ۇلەس قوستى، ٴالى كۇنگە دەيىن ٴوز ۇلەسىن قوسۋدا[1].

سىر بويى مەن جەتىسۋ وڭىرىندەگى ورتا عاسىرلىق قالالاردىڭ ورنى مۇسىلمان اۆتورلارىنىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا تابىلىپ، اشىلدى. تاريف، ماگازين سەكىلدى مىڭداعان تەرميندەر مەن سوزدەردىڭ ەۋروپا تىلدەرىنە كىرۋى مۇسىلمانداردىڭ عىلىمدا قانشالىقتى جوعارى بولعانىن پاش ەتەتىن ٴتىرى ايعاقتار. مۇسىلمان بيلىگى ورناعان وڭىرلەردە عىلىمنىڭ جۇلدىزى جارقىراعانى تۋرالى باتىس اۆتورلارى ەمىرەنە جازادى. قىسقا قايىرىپ ايتقاندا، باسقا نانىم-سەنىمدەردىڭ ٴاۋ باستان عىلىممەن ايقاساتىنى، اقىلعا سىيمايتىن نارسەلەردى ۇگىتتەيتىنى كەڭ تاراۋىنا جول بەرمەدى. بۇل ٴارقاشان دا سولاي بولا بەرمەك. قۇران كارىمنىڭ ٴتىلى ادەبيەتشىلەر، ٴتىل ماماندارىن، كوپشىلىك پەن جەكە ادامداردىڭ رۋحىن باۋرايتىن قاسيەتتەرى پسيحولوگتاردى، سوسيولوگتاردى; بارشا عىلىمنىڭ سىرىن شەشەتىن اياتتارى باسقا سالالارداعى عىلىمداردى تاڭداندىرۋدا. قۇران كارىمدى، ياعني، راببىمىزدىڭ ٴسوزىن وقىپ تۇسىنۋگە، ودان مۇمكىندىگىنشە ٴنار الۋعا ۇمتىلعانىمىز ابزال. وندا سۇراق اتاۋلىنىڭ بارىنە جاۋاپ تابۋعا بولادى. وسى ورايدا قۇراننىڭ عىلىمدى جانە عىلىمنىڭ قۇراندى راستاعانىن ٴبىر مىسالمەن دە بولسا اتاپ كەتەيىك. كىتاپ اتاۋلىنىڭ اناسى ادامنىڭ جاراتىلىسىنداعى حيكمەتتەر مەن جاراتىلىس ساتىلارى تۋرالى تەرەڭ ماعىنالى سويلەمدەر كەلتىرەدى.

«سەندەردى انالارىڭنىڭ قۇرساعىندا ٴۇش قاراڭعىلىقتا جاراتىلىستان جاراتىلىسقا جەتكىزىپ، جاراتۋدا!» دەلىنگەن ايات بار (39-سۇرە، 6-ايات).

ال ەندى ادام اناتومياسىن وقىپ كورەيىك، «جاتىر قابىرعاسى نەگىزگى ٴۇش قاباتتان تۇرادى. ٴبىرىنشى، سىرتقى قابات perimetrium، بۇل جاتىرمەن بىرىگىپ، ونىڭ سيروز قابىقشاسىن، tunica serosa تۇزەتىن ۆيسسەرالدى ٴىش استار. ورتاڭعى قابات، muometrium، بۇل بۇلشىق ەتتى قابىقشا. ٴۇشىنشى ىشكى قابات endometrium، بۇل شىرىشتى قابىقشا». وسى ٴۇش قابات تا بولاشاق نارەستەنى سىرتقى سوققىلاردان قورعايتىن، جارىق وتكىزبەيتىن، سۋعا تولعان قابىقتان (تكان) جاسالعان. قۇراننىڭ ٴۇش قاراڭعىلىق دەگەنىن عىلىم ەندى عانا انىقتاپ، ونىڭ حاقتىعىن تاعى دا ٴبىر رەت مويىنداۋدا[2]!

قۇرانداعى وسى ماعىناسى وتە انىق، سەنىمدىلىگى وتە مىعىم اياتتار-اق ونىڭ ادامنىڭ ەمەس، راببىمىزدىڭ ٴسوزى ەكەندىگىن دالەلدەيدى. قۇران كارىم تۇسكەلى بەرى وتكەن xiv عاسىر بويى ەشكىم ونىڭ تەڭدەسىن جاساي الماي قاۋقارسىزدىق تانىتقانى ماسەلەنىڭ ناقتى تاريحي دالەلى.

كەيبىر اتەيست عالىمدار «يسلام عىلىمنىڭ وركەندەۋىنە شەكتەۋ جاسادى» دەگەن دايەكسىز، جالعان پىكىرلەردى ايتادى. كەرىسىنشە يسلام ٴدىنىنىڭ ومىرگە كەلۋىمەن عىلىم مەن فيلوسوفيانىڭ الەمگە تانىلعاندىعىن بۇكىل الەم عالىمدارى مويىنداپ قانا قويماي، دالەلدەپ تە بەرگەنىنە تاريح كۋا.

وسىنداي ۇلكەن توپتىڭ اراسىنان ەرەكشە ورىن الاتىن عالىمداردىڭ ٴبىرى – قازاقستانداعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ وتىرار قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن ٴابۋ ناسىر مۇحاممەد يبن مۇحاممەد تارحان ٴال-فارابي. ول كوپتەگەن عىلىمدارعا ۇلەس قوسىپ، 128-دەي ەڭبەك جازدى.

فارابي عۇمىر كەشكەن زامان شىعىس ەلىنىڭ ويانۋعا بەت العان وزگەرىستەر مەن ورلەۋ ٴداۋىرى بولاتىن. بۇل كەز ارابتىڭ ادەبي ٴتىلى بيىك دارەجەگە يە بولىپ، مۇسىلمان ەلدەرىنە كەڭ قانات جايا دامىعان كەزى ەدى. كوپتەگەن حالىقتاردان شىققان ۇلى عۇلامالار، دانىشپان اقىن-جازۋشىلار ٴوز ەڭبەكتەرىن اراب تىلىندە جازىپ قالدىردى. ٴسويتىپ اراب مادەنيەتىن وركەندەتۋگە مۇسىلمان دىنىندەگى حالىقتار تۇگەل قاتىسىپ، ۇلى مادەنيەت جاسادى. عىلىم، ونەر، ماتەماتيكا، فيلوسوفيا، مەديسينا، استرونوميا، فيزيكا، حيميا وركەندەدى. اراب تىلىندە دامىعان مادەنيەت ۇلگىلەرى كەشەۋىلدەگەن ەۋروپا مادەنيەتىنىڭ قارىشتاپ وركەندەۋىنە ۇلكەن ىقپال جاسادى. فارابيگە جالعاسا، جاڭا عىلىمداردىڭ شىعۋىمەن عىلىم مەن ادەبيەت تاعى دا ورلەدى. ٴابۋ الي سينا (اۆيسەنا)، ٴال-بيرۋني، فيرداۋسي، نيزامي، ومار حايام، ناسريددين گۋسي، يسمايل دجاۋحاري، ماحمۋد قاشقاري، ٴجۇسىپ بالاساعۇني ت.ب. تۇركى تەكتەس ەلدەردەن شىققان دانا ادامدار دۇنيەگە كەلدى. وسىلايشا ٴبىلىم-عىلىم، ونەر ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىسىپ، جالعاسىپ، دامىلسىز دامۋ ۇستىندە بولدى. ٴحىى عاسىرعا دەيىنگى شىعىس وركەنيەتى باسقا ەلدەرگە ۇلگى-ونەگە بەرەرلىك بيىك ساتىعا جەتتى. سول وسكەلەڭ ونەر-بىلىمنىڭ اسقار بەلىن ٴال-فارابي ەڭبەكتەرى تانىتادى. ولار: «عىلىمدار ەنسيكلوپەدياسى»، «عىلىمداردىڭ شىعۋى»، «ماسەلەلەردىڭ تۇپكى مازمۇنى»، «جۇلدىز بويىنشا بولجامدار»، «ۆاكۋدي تۋرالى تراكتات»، پلاتون، اريستوتەل، پتومولەي، لومەي، پورفيريي ەڭبەكتەرىنە تۇسىنىكتەر.

ٴال-فارابي 870-جىلى دۇنيەگە كەلگەن. العاشقى ٴدارىستى تۋعان جەرىندە الادى. سول كەزدەگى اراب مادەنيەتىنىڭ ورتالىعىنا اينالعان باعدات قالاسىندا كوپ جىلدار بويى جاتپاي-تۇرماي وقىپ، زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەن. ول ەجەلگى گرەك عۇلامالارىنىڭ، اسىرەسە پلاتوننىڭ جازعان ەڭبەكتەرىن تەرەڭ ٴتۇسىنىپ وقىعان. كەيىنىرەك سيريادا ٴبىراز جۇمىس ىستەگەن. 950-جىلى داماسك قالاسىندا قايتىس بولعان. ٴال-فارابيدىڭ جازعان ەڭبەكتەرىنىڭ ىشىندە فيلوسوفيا مەن لوگيكا تەرەڭ زەرتتەلگەن. سوندىقتان شىعىس ويشىلدارى ونى كوزى تىرىسىندە-اق «ٴال-مۋعاليمۋ ٴاس-ساني»، ياعني «ەكىنشى ۇستاز» دەپ اتاپ كەتكەن. ول تازا فيلوسوفيالىق، لوگيكالىق ەڭبەكتەرمەن قاتار فيزيكالىق، ماتەمەتيكالىق جانە ناتۋرفيلوسوفيالىق، مۋزىكاعا دا قاتىستى ەڭبەكتەر جازىپ قالدىرعان.

ورتا عاسىرداعى عالىمداردىڭ ىشىندە تاماشا ەنسيكلوپەديست ٴابۋ رايحان ٴال-بيرۋنيدىڭ ەڭبەكتەرى ٴوز زامانداستارىنا قاتتى اسەر ەتكەن. ول عىلىممەن اينالىسقان كەزدەرىندە شەشىلمەي جاتقان ماسەلەلەر بولسا ٴدىن قاعيدالارىنا جۇگىنگەن. ٴابۋ رايحان ٴال-بيرۋني 973-جىلى قازىرگى قاراقالپاقستان جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان ٴار نارسەگە قۇمار بولىپ، اينالاداعى الەمدى تانۋعا تىرىسىپ باقتى. 21 جاسىندا استرونومياعا تەرەڭ ٴۇڭىلىپ، كوپتەگەن عىلىمي ناتيجەلەرگە جەتتى. ٴبيرۋنيدىڭ ٴبىر ەرەكشەلىگى، يسلام دىنىنەن باسقا دىندەرگە قۇرمەتپەن قاراعان.

يسلام دىنىندە سيقىرشىلار مەن ماگيالىق كۇش يەلەرىنىڭ ارەكەتى ماقۇلدانبايدى «سيقىر جاساۋشى نەمەسە سيقىر جاساتۋشى، بال اشۋشى نەمەسە بال اشتىرۋشى مۇسىلمان ەمەس». بۇل باعىتتا 1047-جىلى «مينەرولوگيا» دەگەن ەڭبەگىن جازىپ شىقتى. وندا عالىم تىلسىم كۇشتەرگە، ماگيالىق كۇشتەرگە سەنۋدىڭ ورىنسىزدىعىن دالەلدەگەن. سيقىرشىلىق قاراڭعى ادامدارعا ەرەكشە كۇش سياقتى كورىنەتىندىگى، ال عىلىمي كوزقاراسپەن الىپ قاراعاندا ونىڭ ەشبىر عاجايىپ ەمەستىگىن، قايتا جالعاندىعىن اشىپ، عىلىممەن ورتاق جەرى جوق ەكەندىگىن دالەلدەدى. سيقىرشىلىقتىڭ ٴبىر ٴتۇرى الحيميا ەكەندىگىن، ٴبىراق ونىڭ ٴوز اتىمەن اتالمايتىندىعىن اتاپ وتەدى. بيرۋني سونداي-اق قۇران كارىمدە ايتىلعان سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى كوپتەگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن[3].

«اراب عالىمى» اتانىپ كەتكەن، بۇقارادا تۋىپ-وسكەن يبن سينا دا ٴوز كەزىندەگى ىلىمدەرگە ۇلەس قوسقان. ٴارتۇرلى دەرەكتەرگە قاراعاندا، يبن سينا 450-دەي شىعارما جازعان، سونىڭ بىزگە دەيىن جەتكەنى 240-تايى عانا. بۇل ەڭبەكتەرىنىڭ ىشىندە «دارىگەرلىك عىلىمنىڭ قاعيدالارى» دەگەن كىتابى ٴوز زامانىندا-اق وعان الەمدىك ابىروي اكەلدى. ويتكەنى بۇل كىتاپتى مەديسينا عىلىمىنىڭ ەنسيكلوپەدياسى دەسە دە بولعانداي. وسى قاعيدالار جيناعى ازيا مەن ەۋروپا ەلدەرىندە 500 جىلداي دارىگەرلەردىڭ مەديسينالىق ەڭبەگىنە اينالدى.

وسى ۇلى ەڭبەكتەردى جازعان يبن سينا دا اللاھ تاعالانىڭ قۇدىرەتىنە شەك كەلتىرمەگەن. مىسالى، كىتاپتارىنىڭ باسى «اللا تاعالانىڭ اتىمەن باستايمىن! بار ماداق الەمدى بيلەۋشى اللاھقا، ونىڭ بارلىق پايعامبارلارىنا جاراسادى» دەپ باستالۋىنىڭ ٴوزى كوپ نارسەنى بايقاتادى. اتەيستىك باعىتتىڭ ٴبىر قاتەلىگى – يسلامنىڭ وسىنداي ٴىرى عالىمدارىنىڭ اشقان جاڭالىقتارىن مىسالعا الا وتىرىپ، ولاردىڭ تەك ماتەرياليستىك جاعىن عانا جاقتاپ، دىنگە قاتىستى تۇستارىن جاسىرىپ، قايتا دىنگە قارسى قويۋعا تىرىستى. ال ون سەگىز مىڭ عالامدى جاراتقان قۇدىرەتى كۇشتى اللاھ تاعالا سول ادامداردى اينالا قورشاعان عالامنىڭ سىرىن اشۋعا، ٴسويتىپ سولارعا ۇستازدىق ەتۋدى ٴناسىپ ەتتى.

ٴحىىى عاسىردا يسلام عىلىمىنىڭ كوپتەگەن سالالارى لاتىنشا اۋدارىلىپ، باتىس ەۋروپا ەلدەرىنە تاراعان. مىسالى، ٴال-فارابيدىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى، مۋزىكاسى، فيلوسوفياسى، وپتيكاسى، گەومەترياسى، استرونومياسى، مەديسيناسى اۋدارىلىپ، كەڭ تارالعان. وسىلاردى تاراتقان موناح رودجەر بەكون شىركەۋ تۇرمەسىندە 14 جىل وتىرعان. جالپى عىلىممەن اينالىسقان ادامدار يسلامنان باسقا دىندەردە كوپ قۋعىنعا ۇشىراپ نەمەسە ٴولىم جازاسىنا كەسىلگەن. مىسالى، يتاليادان شىققان فيزيك دجوردانو برۋنو جەردىڭ دومالاقتىعىن دالەلدەيمىن دەپ جازاعا تارتىلىپ، 1600-جىلى تىرىدەي ورتەلەدى.

يسپانيالىق عالىم ليپەل سەرۆەت قان اينالىمىن زەرتتەگەنى ٴۇشىن حvii عاسىردا وتقا ورتەلەدى. يۆان گروزنىيدىڭ دارىگەرى ادامنىڭ ىشكى دەنە مۇشەلەرىنىڭ قۇرىلىستارىن انىقتاۋ ماقساتىندا ولىكتى سويعانى ٴۇشىن ولتىرىلەدى. گاليلەو گاليلەي جەردىڭ اينالاتىنىن دالەلدەگەنى ٴۇشىن ۇزاق مەرزىمگە تۇرمەدە وتىرادى.

[1] ٴححى عاسىر: ٴبىلىم بەرۋ جانە رۋحانيات ماسەلەلەرى: عىلىمي ەڭبەكتەر جيناعى

[2] موريس بۋكاي، تورا، ەۆانگەليە ي كوران ۆ سۆەتە سوۆرەمەننىح ناۋچنىح زنانيي، موسكۆا 2000.

[3] شەيح ابد ال-مادجيد از-زينداني، فاكتي وتنوسيتەلنو مورەي ي وكەانوۆ، پەرەۆود س انگلييسكوگو

كۋليەۆا رۋفاتا (سالمانا) موسكۆا 1999، 98 ب.

date05.06.2017readCount2103printباسىپ شىعارۋ