سالافيزممەن كۇرەسۋدىڭ وڭتايلى تاسىلدەرى
سالافيزم – قازاق قوعامى ٴۇشىن ابدەن جاۋىر بولسا دا ٴالى قاۋىپ-قاتەرىن جويماعان وتكىر ماسەلە ەكەندىگى بەلگىلى. ىلكىدە جۇرتتىڭ كوز الدىنا «سالافيزم» دەسە، ٴدايىم – «بيدعا»، «شيرك»، «كافير»، «تاعۋت» دەگەن سوزدەردى ٴجيى قايتالاپ، جۇرتتان ىرگەسىن ٴبولىپ، ساياق كەتەتىن سىقپىتى سۋىق، قىرما مۇرت، قاۋعا ساقال، قىسقا بالاقتى رابايسىز كەيىپ-كەسكىن ەلەستەيتىن. كوپشىلىك ولاردان پالەندەي ٴقاۋىپ كورمەي، ەل ىشىندە بىردى-ەكىلى تەلى-تەنتەكتىڭ بولاتىنى سەكىلدى سالافيلەردى دە قاتتى ايتاتىن ٴدىننىڭ سوتقارلارى عوي دەگەن راۋىشتە باعالاپ، بۇل وتە-موتە شەتىن ماسەلە بولسا دا، وعان اعىمداعى وتكىنشى جايتتەردىڭ ٴبىرى رەتىندە قارايتىن.
ٴيا، الداعى ۋاقىتتا قاراقۇيىن پالەكەت تۋدىرۋى بەك مۇمكىن سالافيزم ماسەلەسىنە ٴبىز وسىلايشا سامارقاۋ قاراپ كەلدىك. ٴسالافيزمنىڭ قوڭسى ەلدەردىڭ تىنىشىن الىپ، تۇنىعىن لايلاعانىن ايتپاي-اق قويايىق، 2000-شى جىلداردان بەرى ەل ىشىندە ورىن العان قاندى قاساپ سويقانداردىڭ وسى سامارقاۋلىعىمىزدىڭ سالدارى ەكەنىن بۇگىن ەرىكسىز مويىنداۋىمىزعا تۋرا كەلەدى. اسىرەسە، 2011 جانە 2012 جىلدارى ورىن العان اقتاۋ، بالقاش، شۇبارشي، تاراز جانە اقساي شاتقالىنداعى قاندى وقيعالار، سيريا سۇراپىلىنا «جيحاد» دەپ اتتانۋشىلار، وتكەن 2016 جىلعى اقتوبە جانە الماتى قالالارىنداعى لاڭكەستەر لاڭى – ەل تاريحىندا قاسىرەتتى شەجىرە بولىپ حاتتالدى.
البەتتە، سالافيزمگە قارسى كۇرەستە ٴتيىستى قۇزىرلى مەكەمەلەر مەن لاۋازىم يەلەرى تابانسىزدىق تانىتتى نەمەسە پارمەندى كۇرەس جۇرگىزبەي وتىر دەۋدەن اۋلاقپىز. بۇگىندە ٴسالافيزمنىڭ قوعامعا قاۋىپتىلىگى ٴار قىرىنان زەرتتەلىنىپ، ماسەلەگە قاتىستى ٴدىني جانە قۇقىقتىق تۇجىرىمدار ازىرلەنىپ، ماسەلەنىڭ تۇبەگەيلى شەشىمى قاراستىرىلۋ ۇستىندە. مىسالى، قمدب ماماندارى سالافيزم يدەولوگياسىنىڭ دوكترينالدىق جانە كانوندىق نەگىزدەرىنىڭ ٴداستۇرلى ٴاھلۋ سۋننا باعىتىمەن ۇيلەسپەيتىنىن ايتىپ، ۇدايى ٴدىني جاماعاتقا قۇلاققاعىس جاساپ كەلەدى. ٴقازىر بۇل باعىتتا بىلىكتى مامانداردان تۇراتىن 6 اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق قوسىن قۇرىلىپ، جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. وسى كۇنگە دەيىن اتالمىش قوسىن مۇشەلەرى ٴار ٴتۇرلى اۋديتوريالاردا بۇقارا حالىقپەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ، ونىڭ ىشىندە 100-دەن استام سالافيزم سەنىمىن ۇستانۋشى ازاماتتاردى رايىنان قايتارۋ ماقساتىندا ناتيجەلى جۇمىستار اتقاردى.
قمدب عۇلامالار كەڭەسى جانە رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق توپ مۇشەلەرى سالافيزم اعىمىنىڭ اقيدا جانە فيقھتىق ۇستانىمدارىنىڭ ٴداستۇرلى حانافي ٴمازھابى مەن ماتۋريدي سەنىم مەكتەبىنە قايشى كەلەتىندىگى تۋرالى اقپارات قۇرالدارىندا كوپتەگەن عىلىمي-تانىمدىق ماقالالار جازدى. عالامتور رەسۋرستارىندا تەرىس ٴدىني اعىم وكىلدەرىنىڭ جاڭساق ۇستانىمدارىن اشكەرەلەيتىن ٴبىرقانشا بەينە-دارىستەر مەن ديسپۋتتاردى جاريالادى. ياعني، ماسەلە تۇبەگەيلى ەڭسەرىلمەسە دە ٴدىني باسقارما تاراپىنان داتكە قۋات بولارلىق ٴتيىمدى شارالار جاسالىنۋدا.
سالافيزمگە قارسى كۇرەستەگى مەملەكەتتىك بيلىك تاراپىنان قابىلدانعان ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ ٴبىرى – 2014 جىلى اقپان ايىندا استانا قالاسى سارىارقا اۋدانى سوتى شەشىمىمەن سالافيزم يدەولوگياسىنىڭ نەگىزگى قاينار-كوزى بولىپ سانالاتىن مۇحاممەد ابدۋلۋاھابتىڭ «ٴۇش نەگىز» تراكتاتىنىڭ (يبن ۋسايمين. «شارح ٴاس-سالاسات-يل-ۋسۋل») تۇسىندىرمەسى، سونداي-اق، سول جىلدىڭ تامىز ايىندا سالافيزم يدەولوگياسىنا نەگىزدەلگەن «ات-تاكفير ٴۋال حيجرا» ۇيىمى ەكسترەميستىك دەپ تانىلدى. بۇدان وزگە 2015 جىلى استانا قالاسى سارىارقا اۋدانىنىڭ سوتى يدەولوگيالىق نەگىزدەرى سالافيزم ۇستىندارىنان تۇراتىن «ٴان-نۋسرا» جانە «يسلام مەملەكەتى» (دايش) ۇيىمدارىن ەكسترەميستىك دەپ تانيتىندىعى جونىندە شەشىم شىعاردى. ەلباسىمىز ن.نازاربايەۆ تا 2016 جىلى 5 شىلدەدە ورىن العان اقتوبەدەگى قاندى وقيعانى: «ٴداستۇرلى ەمەس ٴدىني اعىم – ٴسالافيزمنىڭ ز ۇلىمدىق ارەكەتى» دەپ ايىپتادى. ياعني، مەملەكەتتىك بيلىك تاراپىنان سالافيزم يدەولوگياسى ەكسترەميستىك دەپ تانىلىپ، ونى اۋىزدىقتاۋعا قۇقىقتىق-سانكسيالىق كۇشى بار شەشىمدەر قابىلداندى.
سالافيزم اعىمىنىڭ ەلىمىزگە قانداي جولدارمەن تارالىپ جاتقانىنا نازار اۋداراتىن بولساق، شەتەلدىك كاززاب-شەيحتاردىڭ اتىنان شىققان ٴدىني ادەبيەتتەر جاستاردى ەلىتىپ، ولاردىڭ تانىم-تۇيسىگىنە ەكپىندى اسەر ەتۋىمەن جانە قۇجىرالارداعى شالا ساۋاتتى يدەولوگتارى جۇرگىزگەن ناسيحاتتارى ارقىلى تارالىپ جاتقاندىعى اڭعارىلادى. وسىعان بايلانىستى قازاقسان ۇكىمەتى ٴدىني مازمۇنداعى اقپاراتتاردى سۇزگىدەن وتكىزىپ وتىرۋ ٴۇشىن ارنايى ەرەجە قابىلدادى (قر مسم № 162 ەرەجە، 13 جەلتوقسان 2014 ج). وسى ەرەجەگە ساي ساراپتاما جۇرگىزۋشى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر ٴقازىر كەز-كەلگەن ٴدىني اقپاراتتى قامتىعان نىساندى ساراپتامادان وتكىزىپ، وڭ نە تەرىس قورىتىندى بەرۋمەن تەرىس ٴدىني اقپاراتتاردىڭ تارالۋىنىڭ الدىن الۋعا ىقپال ەتەدى. سونداي-اق، جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ سالافيزم يدەولوگياسىنىڭ ناسيحاتتاۋىنا جول بەرمەس ٴۇشىن قر اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكسىنىڭ 490-بابىنىڭ ٴ1-شى جانە ٴ3-شى تارماقتارىندا «رۇقسات ەتىلمەگەن ٴدىني جيىنداردى وتكىزۋ» جانە «ميسسيونەرلىك قىزمەتتى تىركەۋسىز جۇزەگە اسىرۋ» بويىنشا ەلۋ جانە ٴجۇز ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمدە ايىپپۇل سالۋ بەكىتىلدى.
ٴسالافيزمنىڭ تارالۋ قاينار-كوزدەرىنىڭ ٴبىرى – ٴبازبىر شەتەلدىك ٴدىني وقۋ ورىندارى ەكەنى بەلگىلى. وسىعان جول بەرىلمەسى ٴۇشىن قر ٴبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى شەتەلدەردە ٴدىني ٴبىلىم الۋعا رۇقسات ەتىلگەن جوو-دىڭ ٴتىزىمىن بەكىتتى. اتالمىش جوو-نىڭ ٴتىزىمى قمدب-مەن كەلىسە وتىرىپ جاسالدى. ياعني، قازاقستان ازاماتتارى قمدب-نىڭ ٴدىني ۇستانىمىنداعى حانافي ٴمازھابى مەن ماتۋريدي سەنىم مەكتەبىنە ساي ٴبىلىم بەرەتىن شەتەلدىك وقۋ ورىندارىندا عانا ٴدىني ٴبىلىم الا الادى. سونىمەن قاتار، مەشىت يمامدارى جانە اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق توپ مۇشەلەرى جاستاردىڭ ٴوز وتانىمىزدا ٴدىني ٴبىلىم الۋىن ۇدايى ناسيحاتتاۋدا. ەلىمىزدەگى ٴدىني ٴبىلىم الۋدىڭ بالاما كوزى رەتىندە وتاندىق 9 مەدرەسە-كوللەدجى جانە نۇر-مۇباراك ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىن اتاپ كورسەتۋگە بولادى. ودان وزگە التى بىردەي جوو-دا ٴدىنتانۋ ٴبولىمى جۇمىس ىستەيدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە ٴدىنتانۋشى جانە يسلامتانۋشى مامانداردى دايىنداۋدىڭ باكالاۆريات، ماگيستراتۋرا، phd دوكتورانتۋرا جۇيەسى قالىپتاستى.
سالافيزم يدەولوگياسىنىڭ كەڭ تاراتۋشى قۇرالداردىڭ ساناتىنا عالامتور سايتتارى جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردى جاتقىزۋعا بولادى. بۇل جونىندە ە.ۆيزينتاينەر ٴوز زەرتتەۋلەرىندە: «تەرروريزمنىڭ سوڭعى جىلدارى ينتەرنەت مۇمكىندىكتەرىنىڭ بەرىپ وتىرعان قۇرالداردى، ونىڭ ىشىندە «الەۋمەتتىك جەلىلەر» تۇرىندەگى اقپارات كوزدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن كەڭىنەن پايدالانۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىرعانى كەزدەيسوقتىق ەمەس» (ە. ۆيزينتاينەر. the international terrorism as threat to the security of the xxi century) دەپ ٴدىن اتىن جامىلعان لاڭكەستەردىڭ زاماناۋي تەحنوكراتيالىق رەسۋرستاردى ٴوز كادەسىنە جاراتىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن بولاتىن. سونداي-اق، وتكەن 2016 جىلى بەلگىلى ساياساتتانۋشى ە.كارين دا رەداكسياسى شەتەلدەردە ورنالاسقان ٴبازبىر الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ٴدىني ەكسترەميزمدى تاراتۋعا قىزمەت ەتىپ وتىرعانىن اشىپ ايتقان ەدى. وسىعان بايلانىستى ەلباسىمىز ن.نازاربايەۆ بيىلعى 2017 جىلعى حالىققا جولداۋىندا ٴدىني ەكسترەميزمنىڭ عالامتور ارقىلى تارالۋىنا توسقاۋىل بولۋ ٴۇشىن «كيبەر قالقان» قۇرۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى.
راسىندا دا ٴقازىر كوپتەگەن ەلدەر «كيبەر قالقان» قۇرۋ ارقىلى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتتى قامتاماسىز ەتىپ وتىر. دامىعان مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىندە عىلىمي تۇرعىدا دايەكتەلگەن وسى قۇرالدى ٴتيىمدى قولدانا الساق، بۇيىرسا ٴبىزدىڭ ەلىمىز دە ٴدىني تەرىس يدەولوگيالاردىڭ عالامتور ارقىلى تارالۋىنىڭ الدىن الا الادى.
ەلباسىمىز ٴساۋىردىڭ 19 كۇنى قمدب يمامدارىمەن كەزدەسۋىندە: «قازاقستاننىڭ اۋماعى ۇلان-بايتاق جانە تابيعي قازبا بايلىق پەن رەسۋرستارعا باي ەكەنى بارشاعا بەلگىلى. وسىنىڭ بارىنە قىزعانىشپەن قارايتىندار دا بار. ولار – بىزگە قاستىق ويلاپ، قوعامىمىزدىڭ ىنتىماعىن بۇزۋعا تىرىسۋشىلار. حالقىمىزدىڭ اراسىنا تەرىس ٴدىني اعىمداردى ەنگىزۋ بىزگە سىرتتان ىقپال ەتۋدىڭ ٴبىر ٴتاسىلى بولىپ سانالادى. سوڭعى ۋاقىتتا وسىنداي ٴۇردىس بايقالىپ وتىر. ٴبىز مەملەكەتتىگىمىزگە ٴقاۋىپ توندىرەتىن كەز كەلگەن قۇبىلىسپەن كۇرەسۋگە ٴتيىسپىز. سوندىقتان سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا زور مىندەتتەر تۇر» دەپ ٴدىني احۋالدى رەتتەۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىنە ەكەنىنە توقتالعان بولاتىن.
وسىعان وراي مەملەكەتتىك قۇزىرلى مەكەمەلەر مەن قمدب سالافيزم يدەولوگياسىنىڭ الدىن الۋدىڭ ٴتيىستى العىشارتتارىن جاساپ، قابىلدانعان شەشىمدەرگە سايكەس تاباندى كۇرەس جۇرگىزۋگە كىرىستى. ەلىمىزدەگى سالافيزم ٴقاۋپى ادەپكىدەي قويۋ بولماعانمەن، قۇلان-تازا سەيىلدى دەپ ايتا المايمىز. اقتوبە، اتىراۋ، ساتبايەۆ، ەكىباستۇزداعى سىرەسكەن ٴدىني احۋال ٴالى وزگەرگەن جوق. ٴبىز ماسەلەنى تۇبەگەيلى ەڭسەرۋ ٴۇشىن يدەنتيفيكاسيالىق زايىرلىلىق ۇلگىلەرىن قولدانۋىمىز كەرەك دەپ بىلەمىز. ەگەر، مەملەكەتتىك قۇزىرلى مەكەمەلەر نەمەسە قوعامدىق ۇيىمدار ٴوز الدىنا دەربەس جوسپارلارمەن ٴدىني ەكسترەميزممەن كۇرەسسە، ودان ۇتىلاتىنىمىز ايدان انىق. سوندىقتان، اكىمشىلىكتەرگە قاراستى ٴدىن ىستەرى باسقارمالارى مەن «ٴدىن ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ» كمم ورتالىقتارى، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جانە قمدب قىزمەتكەرلەرى سالافيزمگە قارسى تىزە قوسىپ (يدەنتيفيكاسيا) كۇرەسۋى قاجەت. وسى تۇرعىدا ورتاق مۇددەگە جۇمىس ىستەيتىن جاڭا باسىمدىقتارعا دەگەن قاجەتتىلىكتىڭ بار ەكەندىگى ايقىن سەزىلەدى.
 
مۇحان يساحان، تەولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى
date30.05.2017readCount3262printباسىپ شىعارۋ