مەشىتتىڭ اتىن ايت، تاريحىن ايتايىن

ىستامبۇلعا ساياحاتتاعانداردىڭ قاي-قايسىسى تاريحي مەشىتتەردىڭ ساۋلەتىنە قايران قالىپ، تاڭداي قاعىپ جاتادى. كوپ مەشىتتىڭ ساۋلەتى عانا ەمەس، تاريحى دا تەرەڭ. «سەن ماعان مەشىتتىڭ اتىن ايت، مەن ساعان حيكاياسىن بايانداپ بەرەيىن» دەگەن ٴسوز بەكەرگە ايتىلماعان. ويتكەنى قاي مەشىتتى الساڭ دا قۇرىلىسى بارىسىندا نەمەسە قۇلشىلىققا جاراپ تۇرعان مەرىزىمىنەن بەرى ٴبىر ٴاپسانانى باسىنان وتكەرگەن بولىپ شىعادى. سۇلتان-احمەت، ەيۋپ سۇلتان، سۇلەيمانيە دەگەن مەشىت اتاۋلارى كوزى قاراقتى وقىرمانعا تانىس بولسا دا، ىستامبۇلداعى ايگىلى مەشىتتەر مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. ىشىندە سىرلى حيكايا بۇگىپ جاتقان مەشىتتەردىڭ وقيعاسىن رەت-رەتىمەن بايان ەتەيىك.

 

«جەگەندەي بولدىم» مەشىتى

ىستامبۇلدىڭ فاتيح دەپ اتالاتىن ورتالىق اۋداندارىنىڭ بىرىندە سيناناعا ماحاللاسىندا ورىن تەپكەن بۇل مەشىتتى سالدىرعان كەچەجى حايرەتتين دەيتۇعىن كىشىگىرىم الىپساتار. تۇرمىسى جۇتاڭ حايرەتتين ٴزاۋلىم مەشىتتەردى كورگەن سايىن قاتتى قىزىعادى، ٴوزى دە ٴدال سونداي مەشىت تۇرعىزايىن دەسە، قول قىسقا. سونان سوڭ حايرەتتين قاجەتىنەن ارتىلعان اقشاسىن جيناي بەرەدى. اڭسارى ٴتاتتى تاماققا اۋىپ تۇرسا، «جەگەندەي بولدىم» دەپ، ٴناپسىسىن تىيا قويادى ەكەن. ناتيجەسىندە، جيىرما جىل جيعان-تەرگەنىنە شاعىن بولسا دا مەشىت تۇرعىزادى، مەشىت وسىلايشا حالىق اراسىندا «جەگەندەي بولدىم» مەشىتى اتالىپ كەتەدى. بۇل ٴاپسانانىڭ بىرنەشە نۇسقاسى بار. ٴبىر نۇسقاسىندا كىشكەنتاي بالا شەشەسىنىڭ "توقاش الىپ جە" دەگەن اقشاسىن جۇمساماي، جيناپ، تۇرعىزعان مەشىتى رەتىندە ايتىلادى.

 

«سۇراما كىر» مەشىتى

اڭىزعا سۇيەنسەك، قاجى حۇسەيىن كەتحۋدا ەفەندى ٴبىر كۇنى مەشىتتىڭ باقشاسىندا وتىرادى. وسى كەزدە اتالمىش ايماقتى تانىمايتىن ٴبىر جولاۋشى كەلىپ، مەشىتتى كىم تۇرعىزعانىن سۇرايدى. قاجى حۇسەيىن وعان «سۇراما كىر» دەپ جاۋاپ بەرەدى. سول سەبەپتى اتالمىش مەشىت حالىق اراسىندا «سۇراماكىر» اتىمەن اتالىپ كەتەدى. بۇل مەشىت تە ىستامبۇلدىڭ تاريحي اۋدانى فاتيحتا ورىن تەپكەن. 

 

"قۇلاقسىز بازار" مەشىتى

ٴبىر كۇنى فاتيح سۇلتان مەحمەت ىستامبۇلدىڭ وقمايدانى اۋدانىنا كەلىپ بۇيرىق بەرەدى. الايدا حالىق دىبىس بەرمەيدى. حالقى امىرگە قۇلاق اسپاعان سوڭ «بۇل جەردىڭ حالقى ٴامىردى ەستىمەيتىن ساڭىراۋ ما؟» - دەپ، سول اۋماققا "قۇلاقسىز" دەگەن ات بەرەدى. مەشىتتىڭ اتاۋى دا وسىدان شىققان.  

 

"قۇرتتى" مەشىت

اتىن ەستىپ دەرەۋ ٴۇستىڭىز قىشي جونەلمەسىن. ٴسىز ويلاعانداي اللانىڭ ٴۇيىن قۇرت باسىپ كەتكەن جوق. مەشىت ورنالاسقان اۋماقتا كەزىندە جىبەك قۇرتى وسىرىلگەن-مىس. مەشىت اتاۋى سول جىبەكتىڭ قۇرتىنان قالعان. مەشىت ىستامبۇلدىڭ قادىكوي دەگەن اۋدانىندا ورىن تەپكەن. 

 

«راۋشان گۇلى» مەشىتى

مەشىتتىڭ «راۋشان گۇلى» اتاۋىنا قاتىستى ٴتۇرلى اڭىزدار بار. ٴبىر اڭىزعا سەنسەك، تۇرىكتەر ىستامبۇلدى جاۋلاپ العان كۇنى سول جەردىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارى حريستيانداردىڭ مەيرامى ٴۇشىن مەشىتتى راۋشان گۇلدەرىمەن كومكەرىپ قويعانىن كورەدى. سول سەبەپتى وسى اتاۋدى يەمدەنگەن. ەندى ٴبىر اڭىزعا سۇيەنسەك، تاريحى بەيمالىم گۇل بابا ەسىمدى ٴبىر اۋليە مەشىت ىشىنە جەرلەنگەندىكتەن اتاۋ سودان شىققان. تاعى ٴبىر اڭىزدا عيمارات مەشىتكە اينالعان سوڭ راۋشاننىڭ سۋىمەن جۋىلعانىنا بايلانىستى قويىلعان دەلىنسە، ەندى بىرىندە vi مۇرات كەزەڭىندە جوندەلگەن مەشىت كۇمبەزى مەن سىرت ٴپىشىنى راۋشان گۇلىنە ۇقساعاندىقتان سول اتاۋدى يەمدەنگەن دەيدى. بۇل مەشىت تە تاريحي فاتيح اۋدانىندا ورنالاسقان. 

 

«لالەلى» مەشىتى

"لالە" تۇرىكشەدەن اۋدارعاندا "قىزعالداق" دەگەن ماعىنا بەرەدى. "لالەلى" مەشىتىن سۇلتان ٴۇشىنشى مۇستافا سالدىرعان. بۇعان دەيىن سالدىرعان ەشبىر مەشىتكە اتىن بەرمەگەن سۇلتان اتالمىش مەشىتكە اتىن بەرۋدى جوسپارلاپ جۇرەدى. مەشىتتىڭ سۇلباسى جاسالعان ۋاقىتتا سۇلتان سول ماڭايداعى لالەلى باباعا كورىسۋگە كەلەدى. كەزدەسۋ بارىسىندا جايسىز ٴبىر اڭگىمە ٴوربيدى. سۇلتان سول كەزدەسۋدەن بىرنەشە كۇن وتپەي ناۋقاستانادى. دارىگەرلەر ٴۇشىنشى مۇستافانىڭ دەرتىنە داۋا تابا الماعان سوڭ، سۇلتان تاۋبەگە كەلەدى. «بوس اۋرەشىلىك، بۇل اۋرۋدىڭ شيپاسى - لالەلى بابا» دەپ دارۋىشتەن كەلىپ كەشىرىم سۇرايدى. جازىلعان سوڭ «ٴوز اتىمىزعا ٴبىر مەشىت سالدىردىق، ونىڭ اتىن دا شەيحكە الدىردىق» دەپ ازىلدەيدى دە، مەشىتكە سونىڭ اتىن بەرەدى. 


"قۇس قونباس" (شەمسي پاشا) مەشىتى

ٴيا، اتاۋى ايتىپ تۇرعانداي، بۇل مەشىتكە قۇس اتاۋلى قونبايدى. مەشىتتىڭ نەگىزگى اتاۋى - شەمسي پاشا. ال نەگە قۇس قونبايتىنىنا كەلسەك، ول – شەمسي پاشانىڭ مىنەز-قۇلقىنا قاتىستى. ۇسكىدار دەپ اتالاتىن، تەڭىز جاعالاۋىنداعى اۋداندا ورنالاسقان مەشىتكە قاتىستى ٴتۇرلى اڭىزدار بار. وتە-موتە تازايىن شەمسي پاشا سوكۋللۋ مەحمەت پاشامەن باسەكەلەس كورىنەدى. رەتى كەلگەندە قاعىسىپ، ازىلدەسىپ تە قالادى ەكەن. شەمسي پاشا ٴبىر كۇنى سوكۋللۋنى «سوكۋللۋ، مەشىتىڭدى قۇستار كىرلەتىپ تاستاپتى» دەپ قاعىتىپتى، سويتسە سوكۋللۋ پاشا: «اسپان استىنداعى بارلىق جەر قۇستاردىڭ تەزەگىنەن تىس قالمايدى» دەپ جاۋاپ بەرەدى.  شەمسي پاشا مەشىت سالدىرۋعا شەشىم قابىلداعان سوڭ سوكۋللۋ پاشانىڭ ايتقانى ەسىنە تۇسەدى. سونان سوڭ ميمار سينان اتىمەن تانىلعان ساۋلەتشىگە كەلىپ، «ماعان مەشىتتى اناۋ-مىناۋ ەمەس، قۇستىڭ تەزەگى تيمەيتىن جەرگە تۇرعىز» دەيدى. ساۋلەتشى بارلىق مەشىتتىڭ قۇرىلىسىندا جاساعانىنداي، جەتى رەت ولشەپ، ٴبىر رەت كەسەدى، ياعني اللانىڭ ٴۇيىن تۇرعىزاتىن جەردى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەيدى. سويتەدى دە، سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك جەلدەرى توعىساتىن ٴبىر مەكەندى بەلگىلەيدى. تولقىندار جاعاعا ۇرعاندا سەزىلەتىن تەربەلىستى دە باقىلاپ، مەشىتتى سول جەردە تۇرعىزۋعا شەشىم قىلادى. تولقىن جاعاعا سوققاندا شىعاتىن دىبىس مۇنارامەن قوسىلىپ ۋىلدەيدى دە، قۇستاردى ۇركىتەدى، وسىلايشا قۇستار اتالمىش مەشىتتى اينالىپ وتەتىن كورىنەدى.    

عاليا سەرىكقىزى

islam.kz

date17.05.2017readCount2084printباسىپ شىعارۋ