بەيبىتشىلىك ٴدىنىن بەتپەردە قىلعان لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە قالاي توسقاۋىل قويامىز؟

«ەكسترەميزم» تەرمينى سوزبە-سوز (لات. ەxtremus – شەتكى) شەكتەن تىس كوزقاراستار مەن ارەكەتتەردى ۇستانۋ، قوعامداعى ٴتارتىپ پەن نورمالاردى جوققا شىعارۋ رەتىندە انىقتالادى. ەكسترەميزم – ٴارۋاقىتتا ٴار قالاي كورىنىس بەرەتىن وتە كۇردەلى قۇبىلىس.
ال «تەرروريزم» ۇعىمىنا قاتىستى كوپتەگەن انىقتامالار مەن تۇسىندىرمەلەر بولعاندىقتان، جۇرتشىلىققا ورتاق انىقتاما بەرۋ قيىنعا سوعادى. الايدا، ونىڭ «زورلىق‑زومبىلىق»، «قورقىنىش پەن ۇرەي تۋعىزۋشىلىق» جانە «كىناسىز ادامدارعا كەسىر تيگىزۋ» سىندى باستى بەلگىلەرىن ايقىنداي كەتۋگە بولادى. بۇعان نەگىزدەسەك، تەرروريزم «ۇكىمەت نەمەسە قوعامدى بەلگىلى ٴبىر ساياسي تالاپتاردى قابىلداۋعا ماجبۇرلەۋ ماقساتىندا جۇيەلى تۇردە جاسالاتىن قوقان‑لوققى مەن زورلىق‑زومبىلىق» دەگەنگە سايادى.

ەندىگى كەزەكتە ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ الدىن الۋ جولدارىنا توقتالايىق. ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەستىڭ بىردەن-بىر جولى – ولار تۋرالى ٴوز ۋاقىتىندا شىنايى مالىمەت بەرۋ. بۇل جەردە، ارينە، كۇندەلىكتى اقپارات قۇرالدارىنىڭ ٴرولى وتە جوعارى. ايتسە دە، ٴجاسوس-پىرىم بالالار ٴۇشىن اقپارات كۇرالدارىنىڭ بەرەتىن مالىمەتى دە جەتكىلىكتى ەمەس. سەكتالاردىڭ، ەكسترەميستىك توپتاردىڭ ٴقاۋپى تۋرالى جاستاردى كوبىرەك حاباردار ەتىپ وتىرۋ قاجەت. ول ٴۇشىن بارلىق مەكتەپتەردە «ٴدىنتانۋ» ساباعىمەن قوسا ماماندار قاۋىپسىزدىك ساباقتارىن وتكىزىپ، وندا ەكسترەميستىك توپتاردى، توتاليتارلىق سەكتالاردى قالاي بىلۋگە بولاتىنىن ٴتۇسىندىرىپ، ولاردان قالاي ساقتانۋ جولىن كورسەتىپ وتىرۋلارى كەرەك.

تەررورعا بەيىم ادامدار مۇسىلمان وتباسىلارىندا، ياعني ٴبىزدىڭ كوز الدىمىزدا وسىپ-جەتىلدى. ٴبىز ولاردى مۇسىلمان دەپ سانادىق. «تەرروريست بولۋ جولىندا ولار قانداي كۇيدى باستان كەشىردى؟ ٴبىز بۇعان كىنالى ەمەسپىز بە؟» دەگەن كوپتەگەن سۇراقتار الدىمىزدا تۇرعانى اقيقات.

يسلامنىڭ نەگىزىن مەڭگەرگەن ادامنىڭ تەرروريست بولۋىن ەلەس-تەتۋ مۇمكىن ەمەس. تەررورلىق جولعا تۇسكەن ادامنىڭ مۇسىلمان بولىپ قالۋى نەعايبىل. دىندە ادام ٴولتىرۋ ارقىلى ىزگى ماقساتقا قول جەتكىزۋ دەگەن ۇعىم مۇلدەم جوق. ال ەندى سونداي جولعا تۇسكەندەرگە دۇرىس تاربيە بەرۋ ٴۇشىن قانشالىقتى كۇش-جىگەر جۇمسادىق؟ رۋحاني دۇنيەلەرىن قاجەتتى قۇندىلىقتارمەن سۋسىنداتۋ ار-قىلى ولاردى راديكالدانۋدان ساقتاي الدىق پا؟ ولاردى تەرروردان اۋلاق قىلاتىنداي جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىمەن تاربيەلەي الدىق پا؟ كەز كەلگەن جان ٴوز ٴدىنىن جەتىك بىلسە، اقىرەت كۇنى ەسەپ بەرۋ سەزىمىمەن ارەكەت ەتەر بولسا، تەررورلىق ارەكەتكە بەتتەۋى مۇمكىن ەمەس.

ٴيا، جاس ۇرپاققا رۋحاني تاربيە بەرىپ، ٴدىني ساۋاتىن اشۋ ٴۇشىن بارلىق جاعدايدى جاسادىق دەپ ايتا المايمىز. بۇگىندە ماسەلە ابدەن ۋشىققاندا بارىپ ٴبىرقاتار جەدەل شارالارعا بارىپ وتىرعانىمىز بەلگىلى. الايدا، كەيبىرەۋلەر وسىنىڭ ٴوزىن كوپ كورۋدە. مەكتەپ باعدارلامالارىندا احلاق (ٴدىن) ساباعىن قويۋدى ارتىق كورۋدە. ال ٴبىراق ادامنىڭ رۋحاني دۇنيەسىنە قاجەتتى قۇندىلىقتاردىڭ بارلىعى بالا بويىنا مەكتەپتەن باستاپ ٴسىڭىرىلۋى كەرەك ەدى. ول ادامداردىڭ بارلىعى ٴسىز بەن ٴبىزدىڭ ارامىزدا وسىپ-جەتىلدى. ولاردىڭ بارلىعى – ٴبىزدىڭ بالالارىمىز. قالايشا ولاردىڭ كەيبىرى الگىندەي تاربيەمەن ٴوستى؟ ادام ٴولتىرۋ، قىرىپ-جويۋ تۇسىنىگى قايدان شىقتى؟ جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا قارسى شىعۋعا نە سەبەپ بولدى؟ ٴوز ۇلتىن وزىنە جاۋ كورىپ، «جاندى بومبا» بولىپ جارىلۋىن قالاي تۇسىنەمىز؟ دەمەك، تاربيەدە كەمشىن كەتكەن تۇستار بار.

تاربيە جۇيەسىندە ويلانىپ، تولعاناتىن، تولىقتىراتىن جايتتار كوپ. رۋحاني تاربيەگە تيىسىنشە ٴمان بەرىلمەگەن. مىنە، وسىنىڭ سالدارىنان رۋحاني تۇرعىدان تاياز جاڭا ۇرپاق ٴوسىپ جەتىلدى. ٴدىني ساۋاتى جوق، رۋحاني تاربيەدەن جۇرداي وسىنداي جاستاردى الدەكىمدەر الداپ-ارباۋ ارقىلى ساناسىن روبوتقا اينالدىرىپ، ٴوز ماقساتتارى ٴۇشىن قولدانۋدا. ٴتىپتى ولاردى ٴتۇرلى دارى-دارمەكتەر مەن پسيحوتروپتىق زاتتاردىڭ كومەگىمەن ارانداتىپ وتىرعان بولۋى دا ىقتيمال. ٴقازىر وسى تۋرالى ٴباسپاسوز بەتتەرىندە كوپ ايتىلىپ جاتىر. ٴسويتىپ، ارانداپ قالعان جاستاردى نەگىزگى ماقسات، نەگىزگى يدەيا وسى دەپ، ادام ولتىرۋگە، جالپى ولىمگە ايداپ سالىپ وتىر. الدەكىمدەر وسىنداي جاستاردىڭ قولىمەن وت كوسەپ، ٴوز ماقساتتارىنا جەتۋدى كوزدەۋدە.

تەررورلىق ارەكەتكە بارىپ جاتقاندار مەشىت جاماعاتىنان شىققان، ٴدىندار جاندار ەمەس. ٴدىندار كىسىلەر مۇنشاما جاۋىزدىق ارەكەتتى جاساي المايدى. جانكەشتىلىككە كوبىنە ٴدىني ساۋاتى جوق ادامدار بارادى. ولار الدەكىمنىڭ «مىنانى ٴولتىرۋ كەرەك» دەگەنىن بۇلجىتپاي ورىندايدى.

وسىنىڭ بارلىعىنىڭ الدىن الۋ ٴۇشىن جاس ۇرپاققا دۇرىس تاربيە مەن ٴبىلىم بەرۋ قاجەت. مەملەكەت وسىعان قاتىستى قاجەتتى زاڭدار مەن ەرەجەلەردى قابىلداۋى كەرەك. مۇنداي جاعدايدان الىپ شىعار جالعىز عانا جول بار – ول ادامدارعا نەنىڭ دۇرىس، نەنىڭ بۇرىس ەكەنىن ۇيرەتۋ. شىنايى مۇسىلمان ادامنىڭ ەش ۋاقىتتا لاڭكەس بولا المايتىندىعىن ٴتۇسىندىرۋىمىز كەرەك: «كىمدە-كىم شاڭ توزاڭىن-داي جاقسىلىق جاساسا، سونىڭ (ساۋابىن الادى)، كىمدە-كىم شاڭ توزاڭىنداي جاماندىق جاساسا، سونىڭ جازاسىن تارتادى» («زيلزال» سۇرەسى، 7-8 اياتتار). ەگەر سەن اتومنىڭ سالماعىنداي ٴبىر نارسە جاساساڭ، سوعان جاۋاپ بەرەسىڭ. قۇراندا ٴبىر ادامدى ٴولتىرۋ بۇكىل ادامزاتتى ولتىرۋمەن بىردەي دەگەن ايات تا بار.

يبن ابباس اتتى ساحابا قاساقانا ادام ٴولتىرۋشى ماڭگىلىك توزاقتا قالادى دەيدى. ٴدىننىڭ نەگىزگى ۇعىمى وسى بولسا، وندا وسىنى ۇيرەتۋىمىز كەرەك. يسلام جايلى تۇسىنىگىمىزدى قايتا قاراپ شىققانىمىز ٴجون. مۇسىلمان رەتىندە «مىنا الەمدە وزگەلەر العا باسىپ، دامىپ، وركەندەپ جاتقاندا، ٴبىز نەگە كەرى كەتۋدەمىز؟» دەپ وز-وزىمىزگە سىن كوزبەن قاراپ، وسىنىڭ جاۋابىن ىزدەۋىمىز كەرەك.

ەلدىڭ ەلدىگىن ساقتاۋ قۇران مەن سۇننەتتى باسشىلىققا الىپ، بۇرىنعى دانالارىمىزدىڭ كور-سەتكەن جارقىن جولىمەن جۇرۋدە ەكەنىن تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتتى. وسى تۇرعىدان وتكەنىمىز بەن بۇگىنىمىزدى مۇقيات سارالاۋعا مىندەتتىمىز. دىنىمىزدە ماڭگى وزگەرمەيتىن ۇلى اقيقاتتار مەن زامان شارتتارىنا قاراي بەيىمدەلىپ وتىراتىن قۇندىلىقتار بار. مىنە، وسىلاردى قاپەرگە الا وتىرىپ، بەلگىلى ٴبىر تەپە-تەڭدىكتەن اۋىتقىماي ٴدىندى ٴبىر ٴبۇتىن رەتىندە پاراساتپەن پايىمداپ، زامان تالابىنا ساي تۇسىندىرە بىلەتىن عالىمدار مەن ويشىلداردىڭ بولۋى اسا ماڭىزدى. يسلام ٴدىنى پايدا بولعاننان كەيىنگى العاشقى بەس عاسىردا، وسىنداي ويشىلدار مەن عالىمدار كوپ بولدى.

يسلام ٴدىنى ادامزاتقا ٴتۇرلى حالىقتار اراسىندا تىنىشتىق، بىرلىك، ىنتىماق قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا تۇسىرىلگەن. اللانىڭ 99 كوركەم اتىنىڭ ٴبىرى – «ٴاس-سالام» – «تىنىشتىق»، «بەيبىتشىلىك» بولۋى، «يسلام» ٴسوزىنىڭ اراب تىلىندە «تىنىشتىق، بەيبىتشىلىك» ماعىناسىن بىلدىرەتىن تۇبىردەن شىعاتىنى ٴبىراز سىردى اڭعارتسا كەرەك. ٴاربىر مۇسىلمان بىر-بىرىنە امانداسقاندا اماندىق، تىنىشتىق تىلەپ سالەمدەسەدى.

يسلام ٴدىنى وزىمشىلدىككە جول بەرمەيدى، اللا الدىندا بارشا ادام تەڭ. ٴتاڭىرى باسقالارعا ىسىمەن دە، تىلىمەن دە زارار، زيان كەلتىرۋدەن تىيىپ، ادامداردى مامىلەمەن، جاراستىقتا، تاتۋ عۇمىر كەشۋگە، ٴبىر-بىرىن قۋاتتاپ، قولداۋعا ۇندەيدى. يسلام سوعىسقا، قان توگىسكە شەكتەۋ قويعان. بەيبىتشىلىك – ادامزاتتىڭ باستى قۇندىلىعى. قۇران قاعيدا-لارى قاقتىعىستاردىڭ الدىن الىپ، ۇرىس-جانجالداردى حارام ەتكەن. قارۋ جۇمساۋعا، كۇش قولدانۋعا باسقالار شابۋىل جاساعان جاعدايدا، امالسىزدان قورعانۋ ماقساتىندا عانا رۇقسات ەتىلگەن: «وزدەرىڭە بىرەۋ شابۋىل جاساسا، قۇداي جولىندا سەندەر دە سوعىساسىڭدار. تەك وزدەرىڭ كيلىكپەڭدەر. انىعىندا، اللا شەكتەن شىققانداردى ۇناتپايدى».

تاريحقا جۇگىنسەك، مۇحاممەد (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) پايعامبار قاتىسقان سوعىستىڭ ٴبارى قورعانىس، جاۋدىڭ بەتىن قايتارۋ ماقساتىندا بولعا-نىن بىلەمىز. دىنىمىزدە جازىقسىز ادامنىڭ ٴومىرىن قييۋ – ۇلكەن كۇنا، ەڭ اۋىر قىلمىس بولىپ سانالادى. شاريعات تۇرعىسىنان ادام ٴومىرى قاسيەتتى، ونى ارداقتاي ٴبىلۋ پارىزىمىز. پايعامبارىمىزدىڭ (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) سوزىمەن ايتساق، ادام جانى مەن ونىڭ يەلىگى ايلاردىڭ ىشىندەگى مۇححارام، مەكەندەر ىشىندەگى قاعبا (مەككەدەگى)، كۇندەردىڭ ىشىندەگى قۇربان، حادج ۋاقىتىنداعى ارافاتتا تۇرۋ سىندى قاستەرلى، وعان تيىسۋگە بولمايدى.

جان الۋ جاراتۋشىنىڭ ىقتيار-ەركىمەن، بۇيرىعىمەن ىسكە اسادى، بوگدەنى جەر جاستاندىرۋ – اللانىڭ قالاۋىنا قارسى كەلۋمەن پارا-پار.

اللا تاعالا اياتتا: «بەيكۇنا ادامداردى ٴولتىرۋشى بولماڭدار، ول – ٴتاڭىرى تىيىم سالعان ٴىس. ەگەر بىرەۋ ناقاق ولتىرسە كەك الۋ حۇقىعى ولگەن ادامنىڭ جاقىن تۋىسىنا بەرىلەدى. ول ٴبىراق كەك الۋدا شەكتەن اسپاۋى كەرەك. شىندىعىندا، وعان جاردەم بولادى»، – دەيدى («يسرا» سۇرەسى، 33-ايات).

شاريعات بەلگىلەرى كىسى ٴولتىرۋدى بىرنەشە تۇرگە بولەدى. حانافي ٴمازھابى بويىنشا ولار بەسەۋ:
1.  ادەيى /عامدان/ ٴولتىرۋ;
2. ادەيى ولتىرۋگە ۇقساس شيبحي امد;
3. قاتەلەسىپ ٴولتىرۋ;
4. قاتەلەسىپ ولتىرۋگە جاتاتىن ٴولىم;
5. ولىمگە سەبەپ بولعان ارەكەت.

ادەيى، قاساقانا قان توگۋگە جاراتۋشى تاراپىنان اقىرەت كۇنىندە قاتاڭ دا اۋىر جازا بار. قۇران كارىمنىڭ «نيسا» سۇرەسىندە ايتىلعانداي: «كىمدە-كىم ٴمۇمىندى قاساقانا ولتىرسە، ونىڭ جازاسى جاھاننام جانە ول وندا ماڭگى كۇيەدى. اللانىڭ قاھارى مەن قارعىسىنا ۇشىرايدى. جاراتۋشى وعان اۋىر ازاپ دايىندايدى». قۇراندا سەبەپسىز باسقانى اجال قۇشتىرۋشى اللانىڭ قاھارىنا ىلىگىپ، و دۇنيەدە توزاق وتىنا كۇيەتىنى كورسەتىلسە، حاديستە بۇ دۇنيەدە وسى قىلمىسى ٴۇشىن «قانعا-قان» دەگەندەي قىساس جولىمەن اۋىر جازاعا تارتىلاتىنى باياندالعان. الايدا، قىساس جەكەلەگەن توپتىڭ شەشۋىمەن ەمەس، كاسىبي قازىنىڭ (سوتتىڭ) شەشىمىمەن، قاتاڭ شاريعي شارتتار ارقىلى جۇزەگە اسادى.

يسلام تەررورعا، زورلىق-زومبىلىققا، بەيبىت جاندارعا كۇش قولدانۋعا قارسى. جاراتۋشى سوزىمەن قاراساق، ٴبىر ادامعا قيانات جاساپ، قۇربان ەتۋ – كۇللى ادامزاتقا باعىتتالعان امال رەتىندە تۇسىندىرەلەدى. سونىمەن يسلامنىڭ قاقتىعىس، لاڭكەستىك، زورلىق-زومبىلىقتى، وكتەمدىكتى ايىپتاعان، كەرىسىنشە قوعامدىق تۇراقتىلىق، ىزگىلىكتى، ۇستامدىلىقتى ۋاعىزداعان ٴدىن ەكەندىگىنە كوزىمىزدى جەتكىزەمىز.
جالپى، تەررورشىنىڭ ۇلتى دا، ٴدىنى دە جوق. سول تۇرعىدان مۇسىلمان ادامنىڭ تەرروريست بولۋى استە مۇمكىن ەمەس. يسلام ٴدىنىنىڭ تەرروريزم، ەكسترەميزممەن ٴۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى.
ٴسوز سوڭىندا ايتا كەتەيىك، تەرروريزم ماسەلەسىن ٴبىرجولا شەشۋ وزدەرىن يسلام دىنىنە جاتقىزاتىن ادامدار قۇران مەن سۇننەتتىڭ رۋحىنا ساي (بۇل ٴوز كەزەگىندە بارلىعىن قامتي بىلۋمەن، قايىرىمدىلىقپەن، كوركەم مىنەزبەن، ٴاربىر جاندى قانداي بولسا سول كۇيىندە تانۋمەن جانە تولىقتاي ادىلدىكپەن سي-پاتتالادى) ٴومىر سۇرگەندە عانا جۇزەگە اسادى.
ەڭ الدىمەن، مۇسىلمانداردىڭ وزدەرىنىڭ يسلام دىنىندە بيىك ادامدىق قاسيەتتەردى، زاڭدى قا-دىرلەيتىن مەيىرىمدى ٴارى تارتىپكە باعىناتىن تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىنا باستى نازار اۋدارىلاتىندىعىن تەرەڭ تۇيسىنە بىلۋلەرى اسا قاجەت. سول سەبەپتى،  مۇسىلماندار ارا-سىندا ورىن الىپ وتىرعان ەكسترە-ميزممەن كۇرەس رەپرەسسيا جانە جالاڭ تىيىم سالۋ جولىمەن ەمەس، بىرىنشىدەن، ادامگەرشىلىك پەن ىزگى مىنەز قالىپتاستىراتىن يسلامنىڭ شىنايى بەينەسىن دۇرىس ٴدىني ٴبىلىم بەرۋ ارقىلى ايقىنداتىپ كۇرەسۋ كەرەك.

ەكىنشىدەن، ادامداردىڭ بويىنا ەتيكالىق قاسيەتتەر دارىتىپ، يدەولوگيالىق جانە ومىرلىك-ستيلدىك ٴپليۋراليزمدى قابىلداۋ  بەيىمدىلىگىنە ۇيرەتەتىن زايىرلى ٴبىلىم بەرۋ جۇيەسى مەن اعارتۋشىلىق ارقىلى دا جۇزەگە اسۋ كەرەك.

ۇشىنشىدەن، اتا-انالار مەن تۋعان-تۋىستار جاس ۇرپاقتى، بالالارىن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ بەسىگىنە بولەۋ ٴۇشىن وتباسى ينستيتۋ-تىن كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. سول ارقىلى، اۋىلداردا، وقۋ ورىندارىندا، قالا اۋلالارىندا جۇقتىرۋعا جەڭىل ۇرى-قارىلىق تۇسىنىكتەر (ۆوروۆسكيە پونياتيا) مەن قاتىگەزدىك سىندى اۋرۋلارعا شيپا تابۋعا بولادى.

سونىمەن بىرگە، قازىرگى باق تا كوپتەپ كەزدەسەتىن يسلامدى بۇرمالاپ تۇسىندىرەتىن، وريەن-تاليستىك جانە نەو-وريەنتاليستىك قاساڭ قاعيدالار مەن شتامپتاردان ارىلۋ كەرەك.

سوڭعىسى، اسىرەسە، قۇزىرەتتى ورگاندار مەن مەكەمەلەرگە بارىنشا ساق ٴارى وبەكتيۆتى بولۋ كەرەك، سەبەبى، ەگەر تەرروريزم ماسەلەسىمەن بەتپە-بەت كەلگەن كوپتەگەن ەلدەردىڭ كوپ جىلعى تاجىربيەسىن قاپەرگە الاتىن بولساق، تەرروريزم، ادەتتە، كەيبىر ىشكى جانە سىرتقى كۇشتەرگە ٴتاپ-تاۋىر بەتپەردە بولىپ تابىلادى. وندايلار قوعامدى تۇراقتى ۇرەي تۋدىرۋ ارقىلى ٴوز ماقساتتارىنا جەتۋدى كوزدەيدى، ال مۇندايدا كەيبىر مۇسىلماندار (نەمەسە، وزدەرىن مۇسىلمان رەتىندە تانىستىرىپ جۇرگەن جاندار) بوستان-بوسقا ولار-دىڭ قولشوقپارلارىنا اينالىپ جاتقاندارىنان وزدەرى دە بەيحابار بولادى (يسلام ەكسترەميزم مەن لاڭكەستىككە قارسى. الماتى 2011).

بۇگىنگى تاڭدا تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا قازاقستان مۇسىل-ماندارى ٴدىني باسقارماسى ٴبىرقاتار ٴىرى جوبالاردى ىسكە اسىرىپ، جان-جاقتى اۋقىمدى ىستەر اتقارۋدا. اتاپ ايتار بولساق، ەڭ اۋەلى كادر ماسەلەسىن قولعا الۋ ٴۇشىن مەدرەسە-لەر اشىپ، جاسوسپىرىمدەردىڭ ٴدىني جانە ٴدۇنياۋي ٴبىلىم الۋىن ارت-تىرۋدا. سونداي-اق، ەلىمىزدەگى يمامداردىڭ ٴبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا اۋماعىندا سەمينارلار وتكىزۋدە.

باس ٴمۇفتيدىڭ باستاماسىمەن ەلى-مىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ٴارتۇرلى كونفەرەنسيالار مەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلۋدا. الايدا، وسىنداي ىستەردى ٴدىني باسقارمانىڭ عانا اتقارۋى جەتكىلىكسىز. سوندىقتان ٴيسى مۇسىلمان بالاسى جاپپاي بىرىگە اتقارار بولساق، تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋعا بولادى دەپ ويلايمىن.

date11.05.2017readCount2420printباسىپ شىعارۋ