ٴ يسلام – عىلىم ٴدىنى - muslim.kz
يسلام – عىلىم ٴدىنى

يسلام عىلىمدى قولدايدى، ەشقانداي قاعيداسىنا كەرەعارلىق تانىتپايدى، قايشىلىق جاسامايدى. يسلام عىلىمنىڭ ناعىز بۇلاعى بولىپ تابىلادى. ول ادامزاتقا پايدالى ٴھام تۋرا جولعا باستايتىن عىلىمدى ۋاعىزدايدى.

يسلام ٴدىنى كەلىپ، تاراپ، حالىقتىڭ كوپشىلىگى ٴبىلىم ىزدەنۋگە دەن قويدى. ٴبىراق ول كەزدە قازىرگىدەي مەكتەپتەر نەمەسە جوعارعى وقۋ ورىندارى بولمادى. سول ٴۇشىن دە يسلام مادەنيەتىنىڭ ٴبىلىم بۇلاعى، عىلىم ورتالىعى، مەكتەبى مەشىت بولدى. مەشىت مۇسىلماننىڭ تەك عيبادات ەتەتىن ورىندارى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار مۇندا وقۋ-جازۋدى، قۇران وقۋدى، شاريعات ىلىمدەرىن جانە باسقا ٴىلىم سالالارىن ۇيرەندى. مەشىتتەرمەن قاتار وقۋ-جازۋدى، حات تانۋدى ۇيرەتەتىن مەكتەپتەر بولدى. كەيىن، بارىپ، تەگىن وقىتاتىن وقۋ ورىندارى اشىلا باستادى. ول كەزدە وقىتۋ جۇيەسى ەكى تۇرگە ٴبولىندى.

1) داحيلي (ىشكى) – بۇل قازىرگى مەكتەپ-ينتەرناتتارعا ۇقساس كەلەدى. وندا جاعدايلارى ناشار وتباسىلاردىڭ بالالارى، الىستان كەلگەندەر جانە شەتەلدىكتەر وقىدى.

2) حاريجي (سىرتقى) – بۇل كادىمگى وقۋ ورىندارى سەكىلدى. وندا ٴبىلىم الۋشى تاڭەرتەڭ ساباعىنا بارىپ، بىتكەن سوڭ ۇيىنە قايتادى. بۇل وقىتۋ جۇيەسىنىڭ ەكى تۇرىندە دە وقۋ اقىسىز بولدى. ٴاربىر وقۋ ورنىندا مەشىت، اۋديتوريالار، وقۋشىلار بولمەلەرى، كىتاپحانا، اسحانا، دارەتحانا، اجەتحانا بولدى. ال كەيبىر وقۋ ورىندارىندا سپورت الاڭدارى قوسا سالىنعان. بۇل وقۋ عيماراتتارىندا جوعارى دارەجەلى عالىم ۇستازدارعا ەمتيحان تاپسىرىپ رۇقسات العاندار عانا ساباق بەرەتىن. مۇسىلمان باسشىلارىنىڭ، بايلارىنىڭ، ساۋداگەرلەرىنىڭ جاڭا عيماراتتار سالۋىنا كومەك بەرۋلەرى ناتيجەسىندە وقۋ ورىندارى كوبەيدى. العاشقى كەزدە وقىتۋشىلارعا ەڭبەكاقى تولەنبەدى. ٴبىراق بەرتىن كەلە ٴبىلىم الۋ ورىندارى كوبەيىپ، وركەندەگەن كەزدە وقىتۋشىلار ەڭبەكاقىمەن قامتاماسىز ەتىلدى.

ٴاربىر مادەنيەت ٴبىر عانا حالىقتىڭ نە ٴبىر عانا ۇلتتىڭ ونەرى بولىپ ەسەپتەلەدى. جانە ونى جاساۋشى ۇلت وكىلىن عانا ماقتان تۇتا الادى. يسلام مادەنيەتى – ٴيىسى مۇسىلمان باۋىرلاردىڭ قولىمەن جاسالعان كوپكە ورتاق مادەنيەت. يسلام مادەنيەتىن دىننەن بولەك الىپ قاراۋعا بولمايدى. يسلام ٴدىن مەن عىلىمدى ەگىز تۇجىرىمعا سانايدى. ال حريستيان عىلىمدى دامىتۋ ورنىنا كوپتەگەن عالىمداردى ينكۆيزيسيا سوتىمەن تىرىدەي وتقا ورتەدى، سونىڭ سالدارىنان ەۋروپادا عىلىم كەش دامىدى. ٴدىن مەن شىركەۋ ەۋروپا قۇرلىعىنداعى تۇگەل وركەنيەتتىڭ جولىن بوگەگەن كەرتارتپا قارا كۇشتەر رەتىندە ٴومىر باقي وشپەس قارا تاڭبامەن تانىلىپ قالدى.

يسلامنان بۇرىنعى حالىقتار قول جەتكىزگەن عىلىمي جەتىستىكتەردىڭ بولعانى راس. مۇسىلماندار قىسقا مەرزىمدە-اق ولاردى مەڭگەرىپ، يماننان العان كۇش-قۋاتتىڭ ارقاسىندا ەسەپسىز جاڭالىقتاردىڭ بەتىن اشتى. ولاردىڭ ەڭبەگىنىڭ قىزىعىن بۇل كۇنى كۇللى ادامزات كورۋدە. اسىرەسە مۇسىلمان ەمەستەر كوبىرەك كورۋدە. يسلام عالىمدارى شۇعىلدانباعان، ۇلەس قوسپاعان عىلىم سالاسى جوققا ٴتان. مۇسىلمان ساياحاتشىلار قالدىرعان مالىمەتتەر مەن كارتالار ارقىلى ەرتىس جانە ەنەسەي وزەندەرىنىڭ جوعارعى اڭعارى مەن كورەيا جاعالاۋىنا دەيىنگى مەكەندەر تاريحتا جازۋلى قالدى. ماسەلەن، 1368 جىلى قايتىس بولعان بەلگىلى ساياحاتشى يبن باتۋتتا (1304-1368) سوناۋ زايتۋن (قازىرگى گونكونگ) ايماعىنا شەيىن بارعانىن، اتالمىش ايماقتىڭ دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇلكەن تەڭىز پورتى ەكەنىن، 100-دەن استام ۇلكەن كەمە مەن سانسىز كىشىگىرىم كەمەلەر تۇراقتايتىنىن، وسى عالامات ساۋدا ونەر كەشەندەرى شالعاي تاۋلاردان تەڭىزدەر ارقىلى تاسىمالدانعانىن جازعان[1].


[1] http://www.bilimtarihi.gen.tr

date11.05.2017readCount2236printباسىپ شىعارۋ