يمامداردىڭ مارتەبەسى ايقىندالعان فورۋم

جۋىردا عانا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىن جاريالادى. قازاق جۇرتىن جاڭاشىل ويلاپ، قوعام ٴۇشىن يگى ٴىس جاساۋعا ۇندەگەن ماقالادا ەلباسى: «ٴبىز جاڭعىرۋ جولىندا بابالاردان ميراس بولىپ، قانىمىزعا سىڭگەن، بۇگىندە تامىرىمىزدا بۇلكىلدەپ جاتقان ىزگى قاسيەتتەردى قايتا تۇلەتۋىمىز كەرەك»، – دەپ ەرەكشە توقتالۋى بەكەر ەمەس. بۇل ماقالانىڭ تەرەڭىنە ۇڭىلسەك، اتا ٴدىنىمىز يسلامعا دا قاتىسى بار...

ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارىنىڭ 70 پايىزدان استامى – مۇسىلمان قاۋىمى. ولاردىڭ ٴارقايسىسىنىڭ ٴوز ٴداستۇرى، ٴدىني تۇرعىدا ٴوز ۇستانىمدارى بار. وتكەن اپتادا ەلىمىزدەگى كۇللى مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ قارا شاڭىراعى بولعان قازاقستان مۇسىلماندارى ٴدىني باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ٴىى رەسپۋبليكالىق يمامدار فورۋمى بولىپ ٴوتتى. فورۋمدا وزبەكستان، قىرعىزستان، موڭعوليانىڭ ٴدىن قايراتكەرلەرى، رەسەيدىڭ ومبى، التاي ايماعىنىڭ باس مۇفتيلەرى، ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى، عالىمدار، ٴدىنتانۋشىلار، ٴار ايماقتا قىزمەت جاسايتىن 500 بىلىكتى يمام باس قوستى.

فورۋمدا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر وزەكتىلىگىمەن قۇندى. اسىرەسە، ٴدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ بەدەلىن اسقاقتاتۋ جولىنداعى شەشىمدەرى كوڭىلگە قونىمدى شىقتى.  فورۋمدا ايتىلعانداي،  جاستايىنان ٴدىن مەن ٴداستۇرىمىزدى، تاعىلىمدى تاريحىمىزدى وقىپ، رۋحانياتقا سۋسىنداپ وسكەن ۇرپاق تەرىس اعىمدار مەن جات مادەنيەتتىڭ جەتەگىندە كەتپەيدى. ٴسالت-داستۇرى مەن تاريحىنا ەرەكشە ٴمان بەرگەن ەلدىڭ تۇعىرى بيىك، ىرگەسى بەرىك بولماق قاشاندا. اتالمىش فورۋم ھاقىندا، وندا قاۋزالعان ماسەلەلەر توڭىرەگىندە نايب ٴمۇفتي، «ازىرەت سۇلتان» مەشىتىنىڭ باس يمامى سەرىكباي قاجى ورازبەن بولعان سۇحباتتى نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.

اسسالاۋماعالەيكۋم! قۇرمەتتى سەرىكباي قاجى ساتىبالدى ۇلى، بۇگىنگى ٴوتىپ جاتقان فورۋم جايلى، ونداعى ماقساتتار مەن مۇراتتار جايلى ايتا وتىرساڭىز؟

– ۋاعالەيكۋماسسالام! ەرەكشە مەيىرىمدى، اسا قامقور اللا تاعالانىڭ اتىمەن باستايمىن! ٴساۋىر ايىنىڭ 19-جۇلدىزىندا وتكەن ٴىى رەسپۋبليكالىق يمامدار فورۋمى ٴبىزدىڭ ٴدىني تاريحىمىزدا ەرەكشە ٴمان مەن ماعىناعا يە. ولاي دەۋگە سەبەپ: ٴبىز تۇڭعىش رەت يمامدار فورۋمىن 2015 جىلى ٴدىني باسقارمانىڭ باستاماسىمەن وتكىزگەن بولاتىنبىز. وندا ٴبىز ٴتورت تاريحي قۇجاتتى قابىلدادىق. سول جولى قازاقستان ٴدىني باسقارماسىنىڭ ۇستانىمى جانە پلاتفورماسى،  يمامدار مەن مولدالاردىڭ الدىنا قويىپ وتىرعان ۇلكەن ماقساتتار ايقىندالدى. سونداي-اق، يمامداردىڭ بەدەلى مەن ٴدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ كودەكسى دە بەكىتىلدى.

بۇل فورۋمدا دا ٴبىز ەكى ماڭىزدى قۇجاتتى تالقىلاۋعا شىعاردىق. ٴبىرىنشىسى – ٴدىني باسقارمامەن ارنايى ازىرلەنگەن «ٴححى عاسىردىڭ ۇزدىك زياتكەر يمامى» تۇجىرىمداماسى. ەكىنشىسى – «حانافي مازحابى جانە ماتۋريدي سەنىم مەكتەبى – قازاقستانداعى يسلامنىڭ ٴداستۇرلى جولى» ۇستانىمى.

ايتا كەتكىم كەلەتىنى، قۇجاتتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسياسىنا، «ٴدىني قىزمەت جانە ٴدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى»، «ەڭبەك تۋرالى» زاڭدارىنا، قمدب-نىڭ جارعىسىنا، سونداي-اق، «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنا، ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىنا جانە «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنا سايكەس ازىرلەندى.

كەشىرىڭىز ٴسوزىڭىزدى بولەيىن، اراگىدىك بولسا دا مەشىتكە كەلەتىن ٴتۇرلى جاماعاتتار اراسىندا يمام ماتۋريدي جايىندا تالاس بار.  سىزدەر  وسى قۇجات نەگىزىندە قازاقياداعى ٴدىني باسقارمانىڭ ۇستانىمىن ايقىنداپ وتىرسىزدار ما؟

–  ٴبىز قاشاننان بەرى ٴبىر ٴمازھابتا بولۋدى، تالاس-تارتىستى دوعارۋدى ايتىپ كەلەمىز. بورىنگەندى ٴبورى جەيدى. قايتالاپ ايتامىن، ٴدىني باسقارمانىڭ ۇستانىمى: ٴداستۇرلى يسلامي باعىت. جولىمىز يمام اعزام ٴابۋ حانيفا، يمام ماتۋريدي. ورتا ازيادا قالىپتاسقان مەكتەپ بۇل.  ٴبىز وسىنى جاستاردىڭ ساناسىنا، حالىقتىڭ كوكىرەگىنە قۇيۋىمىز كەرەك.

ٴححى عاسىردىڭ يمامى - ٴبىلىمدى دە بىلىكتى بولۋى شارت

فورۋم بارىسىندا  كوڭىلگە تۇيگەنىم:  سىزدەر جاڭارعان زامانعا  ساي يمام-مولدالاردى دايارلاۋ جۇمىستارىن جەدەلدەتە تۇسكەن سەكىلدىسىزدەر؟ بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ٴدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ  جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي، ولارعا ۇلكەن مىندەت جۇكتەپ وتىرعان سەكىلدى؟

–  جاقسى باعامداپ وتىرسىز. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، زامان دەگەن توقتاماي زىرعىپ وتۋدە. وسىعان وراي، يسلام قۇندىلىقتارى دا ۇنەمى دامىپ كەلەدى. بۇگىنگىدەي اقپاراتتىڭ اۋىسۋى وتە جەدەل بولىپ وتىرعان زاماندا يمامدار مەن مولدالار زامان بەيىمدەگەن تالاپتاردىڭ بارىنە  ٴبىلىمى مەن بىلىگى ساي بولعانى ابزال. ولاردىڭ بويىنداعى تاجىريبەسى، اللا بەرگەن قابىلەتى دە ماڭىزعا يە. ماسەلەن، «ٴححى عاسىردىڭ ۇزدىك زياتكەر يمامى» تۇجىرىمداماسىندا قامتىلعان ماسەلەلەر وتە وزەكتى. ٴدىن سالاسىنداعى مامانداردىڭ ساتىلى ٴدىني قىزمەتتەگى جوعارىلاپ ٴوسۋى ناقتى بەلگىلەنگەن.  بۇل تۇجىرىمدامادا  اۋدان، قالا، وبلىس يمامدارىنىڭ مىندەتتى تۇردە  ٴدىني دە، ٴدۇنياۋي دا امبەباپ بولۋىن  كوزدەيتىن تارماقتار بار. تەك قانا ٴدىني ماسەلەدە عانا ەمەس، ولار ٴبىزدىڭ كەشەگى بولمىسىمىزدى،  تاريحىمىزدى، ادەبيەتىمىزدى، مادەنيەتىمىزدى، سونداي-اق، الەم حالىقتارىنىڭ وركەنيەتىن، ٴدىنىن زەردەلەپ ٴبىلۋى ٴتيىس.

«xxi عاسىردىڭ ۇزدىك زياتكەر يمامى» تۇجىرىمداماسىنىڭ كوزدەگەن ماقساتتارىنىڭ ٴبىرى – لاۋازىمدىق مiندەتتەرiن ۇلگiلi، ايرىقشا ىقىلاسپەن ورىنداعان، ەرەكشە ماڭىزدى تاپسىرمالاردى ۇقىپتى اتقارعان يمامداردى كوتەرمەلەۋ، ولاردىڭ جۇمىسىن باعالاۋ. مۇنداي ساناتتاعى يمامدارعا العىس جاريالاۋ، باعالى سىيلىقتارمەن ماراپاتتاۋ، گراموتا تابىستاۋ سىندى كوتەرمەلەۋدىڭ تۇرلەرى قاراستىرىلعان.

ٴسوزدىڭ ورايى كەلگەندە سۇراي كەتەيىن، «ٴححى عاسىردىڭ ۇزدىك زياتكەر يمامىنا» قويىلاتىن تالاپتار قانداي؟ ولاردىڭ بويىنان ەلگە ۇلگى بولاتىن، يماندى كۇشەيتەتىن  قانداي ىزگى قاسيەتتەر كورۋگە بولادى؟ 

–  ٴبىز قابىلداپ وتىرعان قۇجاتتا ٴححى عاسىردىڭ يمامى:

1. شاريعاتتى جەتىك مەڭگەرگەن جانە قۇران كارىمدى تاجۋيدپەن وقۋى;
2. ٴدىني جانە زايىرلى ٴبىلىمدى بولۋى;
3. مەملەكەتتىڭ زايىرلى ۇستانىمىن قۇرمەتتەپ، وتانشىل بولۋى;
4. ۇلتارالىق جانە ٴدىنارالىق تاتۋلىقتى ساقتاي ٴبىلۋى;
5. مەملەكەتتىك تىلمەن قاتار، بىرنەشە ٴتىلدى مەڭگەرۋى (ورىس، اراب، اعىلشىن ت.ب.);
6. شەشەندىك ونەردى جەتىك مەڭگەرۋى;
7. ٴدىني تاقىرىپتاردا تارتىمدى ۋاعىز-ناسيحات جۇرگىزە الۋى;
8. اقپارات قۇرالدارى مەن ٴباسپاسوز بەتتەرىنە ٴدىني-تانىمدىق، عىلىمي-اعارتۋشىلىق تاقىرىپتاردا ماقالالار جاريالاۋى;
9. جاسامپاز جانە جاڭاشىل، كرەاتيۆتى جانە مامىلەگەر بولا ٴبىلۋى ٴتيىس.

– فورۋمعا جەتەكشىلىك جاساپ وتىرعانىڭىزدا، يمامداردىڭ ايلىعى تۋرالى ايتىپ قالدىڭىز؟ ٴبىراق تۇبەگەيلى ەشتەڭە دەمەدىڭىز؟ شىنىندا دا بۇگىنگى، اسىرەسە، اۋىل-ايماقتا تۇراتىن يمام-مولدالاردىڭ ايلىعى كوڭىل كونشىتپەيدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ تەتىگىن تابۋعا بولماس پا؟

– راسىندا، بۇل وزەكتى ماسەلە. وسى فورۋم اياسىندا بىزگە كوپتەگەن ۇسىنىستار مەن تالاپ-تىلەكتەر ٴتۇستى، الىس اۋىلدار مەن شالعاي ەلدىمەكەندەگى مۇلدەم ايلىق جالاقى المايتىن مەشىتتەر جايىندا. مەن ەشتەڭەنى جاسىرمايمىن: 2500 مەشىت بولسا، (قازىرگى تاڭدا ەلىمىز بويىنشا 3 642 ٴدىن قىزمەتكەرى جۇمىس ىستەيدى)  سونىڭ 500-گە جۋىعى ٴوز جالاقىسىن وزدەرى قامتاماسىز ەتىپ وتىر. قالعان 2000 مەشىت يمامدارىمىزعا جالاقى بەرە المايدى. وعان قوسا مەشىتتەردىڭ جىلۋى بار، سۋى بار دەگەندەي. كىرىس جوق قوي. تەك قانا رامازان ايىندا ٴبىر رەت تۇسەتىن ٴپىتىر ساداقا، كەلەسى رامازانعا دەيىن مەشىتتى ۇستاپ تۇرۋ شىعىندارىنا عانا جەتەدى. كەيبىر اۋدان يمامدارىنىڭ جالاقىسىن قاراپ وتىرساڭىز 15-20-30 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا. بۇل اقشاعا قازىرگى زاماندا جانۇيا اسىراۋ مۇمكىن بە؟ سوندىقتان بۇل ساۋالىڭىز – كۇن تارتىبىندەگى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. بۇل جونىندە بولاشاقتا «اللا جولىنداعى مۇلىك – اللا ريزالىعى ٴۇشىن جاسالادى» اتتى قور قۇرىلايىن دەپ وتىر. وسى قورعا  كوپتەگەن كاسىپكەرلەر مەن مەسەناتتار تارتىلىپ، ونىڭ جارعىسى، نەگىزگى ۇستانىمدارى جاسالماق.  قور كەڭەسى قانشا ادامنان تۇرادى، بۇل قور قانشا مەرزىمدە جۇمىس جاسايدى، وسى قوردىڭ اينالىمىنداعى  قارجى قانداي كوزدەر ارقىلى  تارتىلادى دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ جاتىرمىز. ينشاللا، قور ماسەلەسى وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن شەشىلەدى دەپ ويلايمىن. الدىن الا اتتانداپ، كوپشىلىكتى قۋانتا دا المايمىز. دەگەنمەن، ۇلكەن ٴۇمىت بار.

– ٴتۇبى ٴبىر تۇركى ەلىمەن ساياسي قارىم-قاتىناسىمىز، ٴدىني تۇرعىدان ۇستانىمىمىز ٴبىر. ول مەملەكەتتەگى ٴدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاعدايى جاقسى. نەگە بىزدە سونداي جۇيە قۇرماسقا؟

– ٴبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ كونستيتۋسياسىندا  «ٴدىني ۇيىمدار، بىرلەستىكتەر ول مەملەكەتتىك قازىنادان،  مەملەكەتتىك ۇيىمداردان ت.ب بولەك » دەپ انىق ٴارى ايقىن جازىلعان. الايدا، بۇل مەملەكەتتەن بولەك ٴومىر ٴسۇرۋ دەگەن ٴسوز ەمەس قوي.

تاعى ايتا كەتەيىن، ٴبىزدىڭ ەلدە 17 كونفەسسيا بار. بارلىق دىندەر ەمىن-ەركىن ٴومىر ٴسۇرىپ جاتىر. ەشقايسىسىنا باسىمدىق بەرۋگە بولمايدى. ەگەر نەگىزگى زاڭنامالاردى قايتا قاراپ، كەيبىر باپتارعا رۇقسات ەتەتىن بولسا، ٴبىزدىڭ ورتاق قازىنامىزدى بيۋدجەتتەن دە قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىك تۋار دەگەن سەنىمدەمىن.

– ۋاقىتىڭىزدى ٴبولىپ سۇحبات بەرگەنىڭىزگە اللا رازى بولسىن!

سۇحباتتاسقان
ناعاشىباي قابىلبەك
«قازاقستان زامان» گازەتى 

سەرىكباي قاجى وراز
date22.04.2017readCount2372printباسىپ شىعارۋ