«ٴاپشۋ بەرشى!»

قازاقتا «ٴاپشۋ بەرشى!» دەمەيتىن اتا دا، ونى تۇسىنبەيتىن بالا دا جوق شىعار، ٴسىرا... قازاق جەرىنىڭ قاي قيىرىنا بارساڭىز دا، ايتەۋىر بىرەۋدەن بولسىن بۇل ٴسوزدى قۇلاعىڭىز شالار.

ٴوزىمىزدىڭ دە بالا كۇنىمىزدە اتالارىمىز «ٴاپشۋ بەرشى!» دەگەندە جانىمىز قالماي دامبالعا قولدى سۇڭگىتىپ جىبەرىپ، ۇسىنا قالۋشى ەدىك. ۇسىنعانىمىزدى اتالارىمىز مۇرنىنا اپارا بەرە مۇرنى ورنىنان ۇشىپ كەتەردەي تۇشىنا جاقسىلاپ ٴبىر تۇشكىرۋشى ەدى. بۇنى قىزىق كورەتىن كوپتەگەن بالالار شالبارىن تومەن تۇسىرگەن سايىن «ٴاپشۋىن» اتاسىنا قاراي الا جۇگىرۋدى ادەتكە اينالدىرىپ تا الادى.

جالپى، بۇل نارسە قايدان شىققان؟ بالاعا مۇنداي دۇنيەنى ادەت قىلعانىمىز دۇرىس پا ٴوزى؟ قازاق بالادان «ٴاپشۋدى» قىزىق كورگەننەن سۇراي ما، جوق الدە ونىڭ ٴبىز بىلە بەرمەيتىن قىرى مەن سىرى بار ما؟

قازاق ەشتەڭەنى ەرىككەننەن ەرمەك قىلمايدى عوي. بۇل دا ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس.

ەندەشە «ٴاپشۋ بەرشى» دەگەننىڭ «ٴپالساپاسى» مەن حيكمەتى نەدە جاتىر؟ سونىڭ ٴمان-ماڭىزىنا جەتىپ كورەيىك.

راس، بۇگىندە كوپ ادام مۇنىڭ ماڭىزىنا جەتە بەرمەيدى، ٴبىراق، ادەتكە اينالدىرعانى قۋانتادى.

ونىڭ ٴمانى مىنادا: قازاق «ٴاپشۋ بەرشى» دەپ ٴالى سۇندەتتەلمەگەن 1 مەن 4 جاس ارالىعىنداعى بالادان سۇرايدى. نەگە دەسەڭىز، بۇل ۋاقىتتا بالا ٴالى سۇندەتتەلمەگەندىكتەن، كىشى دارەتكە وتىرعان سايىن شۇمەگىنىڭ ۇشىندا، ياعني، كەسىلىپ تاستالۋى ٴتيىس ارتىق ەتتىڭ اراسىندا ٴزار قالادى. ول ٴزار تازالانىپ تۇرماسا، ينفەكسيالىق اۋرۋلارعا دۋشار ەتەدى. وسىنى جاقسى تۇسىنگەن قازاق «ٴاپشۋ بەرشى» دەپ سىلتاۋ قىلىپ، بالانىڭ شۇمەگىندەگى ٴزاردى سىعىپ تاستاپ وتىرعان. مىنە، وسىلايشا قازاق، بىرىنشىدەن، ينفەكسيالىق اۋرۋدىڭ الدىن السا، ەكىنشىدەن، ٴزار ٴىش كيىمگە ٴتيىپ، بىلعاماس ٴۇشىن تازالاپ وتىرعان. ياعني، گيگيەنالىق جاعىن دا ويلاي وتىرعان. ۇشىنشىدەن، بالا سۇندەتتەلگەنشە شۇمەكتىڭ باسىن ۋقالاپ، تارتىپ، سوزىپ، سۇندەتتەۋ راسىمىنە دايىنداعان. مىنە، ٴبىر-اق ارەكەتپەن قازاق بىرنەشە دۇنيەنىڭ الدىن العان.

سوندىقتان دا، اتالارىمىز نەمەرەلەرى كىشى دارەتكە وتىرىپ بولعاندا شالبارىن كوتەرمەستەن بۇرىن «ٴاپشۋ بەرشى» دەپ سۇراپ، شۇمەگىنىڭ ۇشىن تارتىپ، «اششى ەكەن عوي» دەپ وتىرىك بولسىن ٴبىر جاقسىلاپ تۇشكىرىپ جاتادى.  ونداعىسى – بالانى قىزىقتىرۋ ارقىلى كەلەسىدە «ٴاپشۋ بەرەم» دەپ ٴوزى جۇگىرىپ كەلەتىندەيگە ادەتتەندىرۋ.

قازاقتىڭ بۇل ادەتتەرى مەن ارەكەتتەرى سۇندەتتىڭ اينالاسىنان تامىر الادى.

اۆستراليالىق عالىمدار مىنانداي قىزىق جاڭالىق اشىپتى. ۆيچ ينفەكسياسىنىڭ تارالۋ جولىن ٴجىتى زەرتتەگەن اۆستراليالىق عالىمدار «سۇندەتتەۋ» – سپيد اۋرۋىنا قارسى كۇرەسۋدىڭ جانە الدىن الۋدىڭ ٴتيىمدى ٴتاسىلى» دەگەن قورىتىندى شىعارعان. ياعني، ەر ادامنىڭ جىنىس مۇشەسىندەگى ارتىق ەت – دەرتكە تەز شالدىعاتىن جانە ٴتۇرلى زياندى ۆيرۋستار ۇيىرسەك كەلەتىن بولىك ەكەنىنە كوز جەتكىزگەن عالىمدار وسى ٴبىر ارتىق ەتتەن تەزىرەك ارىلۋعا كەڭەس بەرەدى. ستاتيستيكا بويىنشا، سپيد اۋرۋىن جۇقتىرعانداردىڭ كوبىسى سۇندەتتەلمەگەن ەرلەر ەكەن. سول عالىمدار سۇندەتتەلمەگەن ەرلەردىڭ جىنىستىق نەبىر ٴتۇرلى ينفەكسيالىق اۋرۋلارعا دا ٴجيى شالدىعاتىنىن انىقتاعان. وسىعان بايلانىستى، بۇگىندە اقش-تا «سۇندەتتەۋ وپەراسياسى» كەڭىنەن ەتەك جايىپ كەلەدى. امەريكادا ستاتيستيكا بويىنشا، جاڭا تۋعان بالالاردىڭ 80 پايىزى سۇندەتتەلەدى ەكەن. ال يزرايلدە بۇل كورسەتكىش 98 پايىزعا جەتىپ وتىر.

ال، تازالىق ماسەلەسىنە كەلەر بولساق، بىردە پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ساحابالارىمەن ٴقابىردىڭ جانىنان ٴوتىپ بارا جاتىپ، ەكى ٴقابىردى نۇسقاپ: «بۇل ەكەۋى ازاپتالۋدا، ٴبىراق، ۇلكەن كۇنا ىستەگەندەرى ٴۇشىن ازاپتالىپ جاتقان جوق. ولاردىڭ ٴبىرى زارىنەن تازارمايتىن ەدى (ياعني، ٴزار شىعارعاننان سوڭ ٴوزىنىڭ كيىمىنە، دەنەسىنە نەمەسە تازا جەرلەرگە تيۋىنە كوڭىل بولمەيتىن ەدى)، ال، ەكىنشىسى ٴسوز تاسيتىن ەدى»، – دەگەن (بۋحاري، مۋسليم ريۋاياتى). مىنە، وسىنى قاتاڭ ەسكەرگەن قازاق بالانىڭ دا زارىنە ساقتىق تانىتىپ، كىشكەنتايىنان تازالىعىنا كوڭىل بولگەن. سول سەبەپتى، «ٴاپشۋ بەرشى» دەۋ تەك اتانىڭ سۇرايتىن دۇنيەسى ەمەس، اتاسى مەن ەنەسىنەن بولەك تۇراتىن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ دا ادەتكە اينالدىراتىن ارەكەتى بولۋى كەرەك دەيمىز...

وسىنىڭ ٴبارىن جيىپ-تەرگەندە ٴماشھۇر ٴجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ «ٴدىن دە، عىلىم دا، اۋليەلىك تە قازاقتىڭ سوزىندە جاتىر» دەگەنىنە باس شايقاۋدان باسقا ەشتەڭە دە قالمادى. قازاقتىڭ سوزىندە دە، يشارات ەتكەن ٴار ارەكەتىندە دە عىلىم جاتقانىنا داۋ ايتا الاتىن بىرەۋ بار ما؟..

سالتان سايران ۇلى
date21.02.2017readCount6025printباسىپ شىعارۋ