اۋرۋ – استان…

قازاق «اس – ادامنىڭ ارقاۋى» دەپ تەگىن ايتپاسا كەرەك. شىندىعىندا دا، ادام دەنساۋلىعىنىڭ باس­تى كەپىلى – دۇرىس تاماقتانۋ. سوڭعى جىلدارى ماماندار تاراپىنان كوپ تالقىعا ٴتۇسىپ، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ٴجيى كورىنىپ جۇرگەن باستى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ ٴبىرى – ادامداردىڭ دۇرىس تاماقتانباۋى.

 

اس – ٴومىردىڭ كوزى ەكەنى راس. تاڭداپ، تالعاپ جەيتىن دارۋمەندەرى اعزاعا پايدا اكەلەتىن اس-سۋدىڭ ٴجونى بولەك. دەگەنمەن، ٴقازىر ۇي­قىعا كەتكەنشە ىقىلىق اتىپ تويىپ، اس ىشەتىندەر جەتىپ ارتىلادى. سونىڭ زار­دابى بولار، ٴتىپتى، جاسى وتىزعا جەتەر-جەتپەستە قارىن­دارى شىعىپ، دەمىگىپ قالا­تىن ازاماتتار مەن كەلىن­شەك­تەر كوبەيىپ كەتتى. بۇل – جالعىز بىزدە ەمەس، الەمنىڭ ٴبىراز ەلدە­ٴرىن­دە قالىپتاسقان احۋال. ايتالىق، ەۋروپا ەلدەرىن­دە كوپشىلىك جىلدام دايىن­­دا­لا­تىن «حوت-دوگ»، «گام­بۋر­گەردى» وقۋ ورىن­دارى، مەكتەپتەردە ساتۋعا تىيىم سالدى. ٴويت­كەنى، جىل­دام اس جەۋ مەن مايلى تاماق­تان مەكتەپ وقۋشىلا­رىنىڭ، جاستاردىڭ اراسىن­دا شا­ما­دان تىس سال­ماق قوسىپ، سەمىزدىك اۋرۋى­نا شال­دىق­قاندار از ەمەس كو­رىنەدى. «حوت-دوگ» پەن «گامبۋر­گەرلەر»، «تۆيس­تەر» نە­­مە­سە وسى تاقىلەت­تەس ٴدام­­دەر ساتاتىن ورىندار استا­نادا دا جەتىپ ارتىلادى. فاست-فۋدتتاردا ٴيى­ٴسىن بۇرقىراتىپ، تەز جاسايتىن دامدەردىڭ قۇرا­مىن­دا ماي، حيميالىق قوسپا­­لارعا قوسا، ٴتۇرلى ٴدام­­دەۋىش­­تەر بارشىلىق. ولار سەمىرۋگە كوپ اسەر ەتەدى. زەرت­­تەۋ­­شىلەردىڭ اي­تۋى­نا قارا­عاندا، جەر شارى تۇرعىن­دارىنىڭ 30-35 پايىزى سەمىز­دىكتەن زارداپ شەگەدى ەكەن. بۇل – ٴبىر، ەكىنشىدەن، ٴقازىر اسقازان-ىشەك، جۇرەك-قان تامىرلارى، قانت ديابەتى سىندى اۋرۋلار كوبەيدى. مۇنداي سىرقات­تاردىڭ سەبەبى، استى ٴجونسىز كوپ ٴارى اسىعىس ىشىپ-جەگەننەن دەيدى دارىگەرلەر.

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ  دەرەك­تەرى  بويىنشا، اۋرۋلاردىڭ 80%-ى بەلگىلى ٴبىر دارەجەدە تاماقتانۋعا بايلانىستى، ال دەرتتەردىڭ 40%-ى  تاماق­تانۋ فاكتورىنا تىكە­لەي بايلانىستى. سونداي-اق، چيپسى، ساعىز، چۋپا-چۋپس، شوكولاد سىندى تاتتىلەردى ەڭ كوپ جەيتىندەر – بالالار مەن جاستار. ولار­دىڭ دا قۇرامىندا دەنساۋ­لىققا زياندى زاتتار بارشى­لىق. اسىرەسە، بالالار قۇ­مار­­تا­تىن «nesquik»، «snikers»، «orbit»، «coca-cola»-نىڭ قۇرا­مىن­دا حيميالىق قوسپالار وتە كوپ. سولاي بولا تۇرا ٴبىزدىڭ دۇكەن­دەردە كوپ ساتىلادى، اتا-انالار دا وسىلاردى ساتىپ الىپ بەرەدى. ٴناتي­جەسى بەلگىلى، اتىن ەستىمەگەن سىرقاتتار بەلەڭ الدى.

بابالارىمىز ايتقان «اۋرۋ – استان» دەگەن وسى. سوسىن بالالاردىڭ شامادان تىس شىدامسىزدىعى مەن جۇيكەلەرىنىڭ تەز جۇقارۋىن، وعان قوسا ۇمىتشاقتىعىن كۇندەلىكتى قولدانىپ جۇرگەن استان ىزدەڭىز! ادام تاۋلىگىنە 5 رەت تاماقتانۋى ٴتيىس، – دەيدى ديەتولوگ-دارىگەرلەر. ٴار تاماقتانعاندا اس مولشەرى 200 گرامنان اسپاي، ياعني، ادام اس ىشكەندە تويا جەمەي، تەك قارىننىڭ اشقانى باسىلعانداي مولشەردە عانا تاماقتانۋى ٴتيىس. ٴارى كەشكى ساعات 6-7-دەن كەيىن مۇلدە اس ىشپەۋ كەرەك. سونى­مەن قاتار، كوپ قيمىل­داپ، اسىرەسە، جاياۋ ٴجۇ­ٴرىپ، جۇگىرىپ، ٴبىر سوزبەن ايت­قاندا، كۇن سايىن بويدا­عى ەنەرگيانى سىرتقا شىعا­رىپ وتىرعان ٴجون. ەرتە­دەن باستاپ اتا-بابالا­رى­مىز جىلقى، قوي، سيىر ەتىن جەگەن، اقتان جاسال­عان ٴسۇت، ايران، قۇرت، ماي سياق­تى ٴونىم­دەردى قولدا­نىپ، ٴتول سۋسىنىمىز شۇبات پەن قى­مىزدى ىشكەن. بۇل تاعام­داردىڭ پايدا­سى جايلى ايتپاساق تا بەلگىلى. ايتپەسە، بۇرىن-سوڭدى سۋعا دەيىن تالعاپ ىشەتىن تەكتى حالقىمىزدىڭ مۇنداي بەلگىسىز ازىقپەن قورەكتەنبەگەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. سوندىقتان، دۇرىس تاماقتانا بىلەيىك!

ەركەجان ساتىمبەك
date21.02.2017readCount3293printباسىپ شىعارۋ