ٴ ٴدارىنىڭ بويعا تاراۋى - muslim.kz
ٴدارىنىڭ بويعا تاراۋى

اۋرۋعا شالدىعا قالساق، دەرەۋ ودان ايىعۋ جولدارىن ىزدەيمىز. ول ٴۇشىن كەيدە ۇيىقتايمىز، كەيدە دۇرىس قورەكتەنۋگە تىرىسامىز نەمەسە ٴدارى ىشەمىز. ٴدارى ىشەكتەرگە قالاي ٴسىڭىپ، دەنەگە قالاي تارايدى؟ قالايشا تۋرا اۋىرعان جەرگە جەتەدى جانە ٴقايتىپ ەمدەيدى؟ اۋرۋدىڭ اسەرى قالايشا جوعالادى؟ قابىلدانعان ٴدارى ادام بويىنان قالاي تازارادى؟ بۇل پروسەسستەرگە قانداي فاكتورلار اسەر ەتەدى؟  

كەيبىر دارىلەر تىكەلەي اۋىرعان جەرگە قولدانىلادى. كەيبىرەۋلەرى قاجەت جەرگە قان اينالىمى ارقىلى بارادى. دارىلەر كوبىنەسە اۋىز قۋىسىمەن قابىلدانادى نەمەسە ينە ارقىلى ەگىلەدى. ٴدارى قان اينالىمىنا جەتكەندە بويعا سىڭگەن بولىپ ەسەپتەلەدى. مىسالى: ينەمەن بۇلشىقەتكە ەگىلگەن ٴدارى بۇلشىقەت جاسۋشالارىنىڭ اراسىنداعى قىلتامىرلارعا كىرەدى.

ال، اۋىزبەن قابىلداناتىن ٴدارى اسقازان-ىشەك جۇيەسىندەگى قانتامىرلارعا تاراپ سىڭەدى. اۋىز ارقىلى قابىلدانعان ٴدارىنىڭ دەنەگە ٴسىڭۋى ونىڭ اسقازان-شەك cولىندە ەرۋىمەن بايلانىستى. اۋەلى اسقازان قىشقىلى جانە ٴسىڭىرۋ ەنزيمدەرىنىڭ اسەرىمەن ٴدارى بولشەكتەنەدى. سوسىن ٴدارىنىڭ قۇرامىنداعى حيميالىق مولەكۋلالار اسقازان-ىشەك سولىنە وتەدى. بۇنى شايدا ەرىگەن شاقپاق قانتقا ۇقساتۋعا بولادى. قانت الدىمەن ىدىرايدى، سوسىن تولىعىمەن ەريدى. ونى قاسىقپەن ارالاستىرۋ بۇل پروسەسستى جىلدامداتادى.

سول سەكىلدى اسقازان مەن ىشەكتىڭ قوزعالىسى ٴدارىنىڭ ەرۋىنە اسەر ەتەدى. سۇيىق دارىلەر اسقازان-ىشەك سولىندە تەز ەرىپ، دەنەگە تەز سىڭەدى. دارىلەر كوبىنەسە اش ىشەكتە سىڭەدى. اش ىشەكتىڭ نەگىزگى اتقاراتىن قىزمەتى – قورەكتى ٴسىڭىرۋ. بۇل ورگاننىڭ ۇزىندىعى شامامەن ٴۇش مەتر، ديامەترى ٴتورت سانتيمەتر بولادى. ونىڭ ىشكى بەتىندە ۆيللۋس دەپ اتالاتىن تالشىقتار بار. بۇرلەردىڭ ۇستىنە ميكروۆيللۋس دەپ اتالاتىن ودان دا كىشكەنتاي تالشىقتار ورنالاسقان.

حيكمەت يەسى اللا تاعالانىڭ اش ىشەكتى وسىلاي جاراتۋىندا ۇلكەن ٴمان بار. ەگەر ىشەكتى جازاتىن بولساق 200 م2-قا تەڭ بولادى. ال، بۇل ٴجايت ٴوز كەزەگىندە ٴسىڭىرۋ پروسەسسىن جەڭىلدەتەدى. اتالمىش تالشىقتار ىشەك جاسۋشالارىنان قۇرىلعان. ٴدارىنىڭ مولەكۋلالارى بۇل جاسۋشالاردان ٴوتىپ، قىلتامىرلارعا بارادى. سوسىن قىلتامىرلاردىڭ جاسۋشالارىنان ٴوتىپ، قانعا ارالاسادى. ىشەك جاسۋشالارىنىڭ قابىقشاسىندا اقۋىز (پروتەين) ورنالاسقان. بۇل اقۋىزدىڭ اتقاراتىن قىزمەتى – جاسۋشاعا كىرگەن زياندى زاتتاردى ىشەكتىڭ ىشىنە كەرى قايتارۋ.

وسىلايشا زياندى زاتتار ىشەكتىڭ سىڭىرمەگەن باسقا دا زاتتارىنا قوسىلىپ، دەنەدەن شىعىپ كەتەدى. سول سەكىلدى كەيبىر دارىلەردىڭ ٴبىر بولىگى وسى اقۋىز تاراپىنان توسىلىپ، ىشەكتىڭ ىشىنە كەرى قايتارىلادى. ناتيجەدە ٴدارىنىڭ بويعا ٴسىڭۋى باسەڭدەيدى.

باۋىر – ٴدارىنىڭ زياندى اسەرىن جويۋشى ورگان

ىشەكتەگى ٴدارىنى وزىنە تارتىپ العان قان ەڭ الدىمەن باۋىرعا بارادى. باۋىر اتقاراتىن كوپتەگەن مىندەتتەردىڭ ٴبىرى – دەنەگە كىرگەن زياندى زاتتاردى تازارتۋ. سوندىقتان ىشەكتەن كەلگەن زاتتار اۋەلى باۋىرعا جىبەرىلىپ، سول جەردە حيميالىق وزگەرىستەرگە ۇشىرايدى. باۋىرداعى زات الماسۋدىڭ (مەتابوليزمنىڭ) ٴبىر حيكمەتى – بۇل پروسەسس ارقىلى بويداعى زياندى زاتتار ٴوز اسەرىن جويىپ، دەنەدەن شىعىپ كەتەدى. سول سەكىلدى دارىلەر دە باۋىرداعى زات الماسۋدىڭ ناتيجەسىندە زالالسىزداندىرىلىپ، بويدان تازارادى.  

كوپ دارىلەر ٴبىر-بىرىنىڭ زات الماسۋىنا اسەرىن تيگىزەدى. ەگەر ٴبىر ٴدارىنىڭ زات الماسۋى تەجەلسە، ول ٴدارىنىڭ قانداعى دەڭگەيى ارتىپ، جاعىمسىز اسەرىنىڭ كوبەيۋى مۇمكىن. ويتكەنى، ٴار ٴدارىنىڭ وزىنە ٴتان جاعىمسىز اسەرى بولادى. سوندىقتان دارىلەردى قالاي بولسا سولاي ىشۋگە بولمايدى. ٴدارىنىڭ وزىندىك جاعىمسىز اسەرلەرىنە قوسا، دارىلەردىڭ ٴوزارا ارەكەتتەسۋى دە ۇلكەن زيان الىپ كەلۋى مۇمكىن.

تاعى بۇدان باسقا، كەيبىر قورەكتەردىڭ زات الماسۋىنا ٴتۇرلى اسەرى بار. مىسالى، گرەيفرۋت ٴدارىنىڭ زات الماسۋىنا كەدەرگى جاساعاندىقتان، ٴدارىنىڭ قانداعى دەڭگەيى ارتىپ، جاعىمسىز اسەرگە اپارۋى مۇمكىن. ال، بروككولي، قىرىققابات، وتقا قۋىرىلعان ەت سەكىلدى كەيبىر ازىقتار ٴتۇرلى دارىلەردىڭ زات الماسۋىن ارتتىرادى. ٴسويتىپ، دارىلەردىڭ قانداعى دەڭگەيى تومەندەپ، تيگىزەتىن پايداسى ازايۋى مۇمكىن.

سوندىقتان ۇنەمى ٴدارى قولداناتىن ناۋقاس جاندار اتالمىش ازىقتارمەن كوپ قورەكتەنبەگەنى دۇرىس. زات الماسۋدان امان قالعان دارىلەردىڭ مولەكۋلالارى مۇشەلەردى قورەكپەن قامتاماسىز ەتەتىن قانتامىرلارعا جىبەرىلەدى. كەيبىر دارىلەردىڭ باۋىرداعى زات الماسۋ پروسەسسى ٴار ادامدا ٴارتۇرلى جۇزەگە اسادى، ياعني، زات الماسۋ مولشەرى ٴارتۇرلى. سوندىقتان ٴبىر ٴدارى كەيبىرەۋلەردە قاجەتتى قان دەڭگەيىن قالىپتاستىرسا، باسقا بىرەۋدە بۇل دەڭگەيگە جەتپەيدى. ال، ٴتىپتى كەيبىر ادامداردا كەرىسىنشە، قان دەڭگەيى ارتىپ، زيان بەرۋى مۇمكىن. سوندىقتان ٴدارىنى دارىگەردىڭ رەسەپتى بويىنشا ٴىشۋ ابزال.  

ٴوتتىڭ مىندەتى

باۋىر مەن ٴوت قابىنان شىعاتىن سۇيىقتىق ٴوت دەپ اتالادى. ٴوتتىڭ ماڭىزدى ٴرولى – قورەكتەگى مايلاردى ٴسىڭىرۋ، قورىتۋ. ٴوت مايلاردى ىدىراتىپ، مايلاردى قورىتاتىن ەنزيمدەرگە كومەكشى بولادى. وسىلايشا مايلار جانە مايدا ەريتىن a، d، e، k سەكىلدى دارۋمەندەر سىڭىرىلەدى. سول سەكىلدى اسقازان-ىشەكتە تولىق ەرىمەي قالعان دارىلەردى ەرىتىپ، ٴسىڭۋىن جەڭىلدەتەدى. وتكە جۇكتەلگەن تاعى ٴبىر مىندەت – قالدىقتاردى بويدان تازارتۋ. وتتەن ۇلتابارعا (ون ەكى ەلى شەككە) قۇيىلعان ارتىق زاتتار قورىتۋ كانالىمەن سىرتقا شىعادى. كەيبىر دارىلەر دە وسى جولمەن سىرتقا شىعادى.  

دارىلەردىڭ اش نەمەسە توق قارىنعا قابىلدانۋى

دارىلەردىڭ جاعدايعا قاراي اش قارىنعا نەمەسە توق قارىنعا قابىلداناتىنى بەلىلى. ٴدارىنى توق قارىنعا قابىلداۋ اس قورىتۋ جۇيەسىندە بەلەڭ الۋى مۇمكىن جۇرەك اينۋ، اۋىرتپالىق سەزىنۋ، قورىتا الماۋ سەكىلدى جاعىمسىز اسەرلەرىن ازايتادى. ال، ەگەر دە تاماق كەيبىر دارىلەردىڭ اعزاعا ٴسىڭۋىن باسەڭدەتەتىندىكتەن ونداي دارىلەردى اش قارىنعا قابىلداۋ قاجەت. دارىدەن كەيىن بىردەن اس جەۋ اش قارىنعا قابىلدانعان بولىپ ەسەپتەلمەيدى. سەبەبى، ەكەۋى اسقازاندا ارالاسىپ كەتەدى. ٴدارى ىشكەن سوڭ شامامەن 60 مينۋت تاماقتانباۋ كەرەك. دەگەنمەن، ٴدارىنىڭ اش نەمەسە توق قارىنعا قابىلدانۋى ونىڭ سىڭىرىلەتىن مولشەرىنە قاتتى اسەرىن تيگىزبەيدى. ٴبىراق، اش قارىنعا قابىلدانعان ٴدارى اسقازاندا ۇزاق تۇرماي، ىشەككە وتەتىندىكتەن تەز سىڭىرىلەدى. اسىرەسە، اۋرۋدى تەز ارادا باسۋ كەرەك بولعان جاعدايلاردا اش قارىنعا ٴىشۋ ماڭىزدى.  

ٴدارىنى قابىلداعاننان كەيىن كوبىرەك سۋ ٴىشۋ ونىڭ تەز ٴارى جاقسى سىڭۋىنە ىقپال ەتەدى. كەيبىر دارىلەر جەلاتين ىسپەتتى زاتتاردان جاسالعان كاپسۋلالاردىڭ ىشىندە بولادى. ٴدامى مەن ٴيىسى جاعىمسىز دارىلەردى ادامدارعا وسىلاي ۇسىنۋعا بولادى.

سونداي اق، ەگەر ٴدارى اسقازانعا زيانىن تيگىزەتىن بولسا نەمەسە اسقازان قىشقىلى سول ٴدارىنى بۇزاتىن بولسا بۇنداي دارىلەر اسقازان قىشقىلىنا ٴتوزىمدى، ٴبىراق ىشەكتە ەريتىن كاپسۋلا حالىندە جاساۋعا بولادى. سوندىقتان كاپسۋلا تۇرىندەگى دارىلەردىڭ سىرتىن اشىپ، ىشىندەگىسىن ىشۋگە بولمايدى.

سوعان ۇقساس كەيبىر تابلەتكالار دا ٴدارى مولەكۋلالارى ىشەككە بەيىمدەپ ارنايى تۇردە جاسالادى. بۇنداي دارىلەردى بۇتىندەي ٴىشۋ كەرەك. ايتپەسە اسەرى بولمايدى نەمەسە كەرىسىنشە، زياندى بولۋى مۇمكىن.  

دارىلەردىڭ قاجەت جەرگە جەتكىزىلۋى

قانعا ارالاسقان ٴدارى مولەكۋلالارى اۋەلى قان اينالىمىمەن بۇكىل دەنەگە تارايدى. سوسىن قىل تامىرلار ارقىلى دەنە مۇشەلەرىنە وتەدى. الايدا، دارىلەردىڭ ميعا جەتۋى قيىنداۋ. ويتكەنى، ٴومىر ٴۇشىن وتە ماڭىزدى بۇل ورگان دەنەگە سىرتتان كەلەتىن ٴتۇرلى زاتتاردىڭ ىقتيمال قاۋىپتەرىنە قارسى ەرەكشە قورعاۋعا الىنعان. ميداعى قىل تامىرلاردىڭ دەنەدەگى باسقا قىل تامىرلاردان ايىرماشىلىعى – تامىر جاسۋشالارى اراسىندا بوس ورىن قالدىرماي جاراتىلعان. بۇل جاسۋشالار ٴوزارا تىعىز ورنالاسقان.

تاعى ٴبىر ەرەكشەلىگى: تامىرلارىنىڭ سىرتىندا باسقا قىل تامىرلاردىكىنەن قالىڭ قابىقشا بار. سوعان قوسا بۇل قابىقشانىڭ اينالاسىندا دا تامىردى وراعان ٴارتۇرلى جاسۋشالار بار. وسى جانە باسقادا سەبەپتەرمەن دارىلەر ميعا وتە از مولشەردە سىڭەدى.  

ٴدارى مولەكۋلالارىنىڭ اسەرى ورگاندارداعى رەسەپتور (قابىلداۋشى) دەپ اتالاتىن اقۋىزعا قوسىلعاندا بايقالادى. ٴاربىر دارىگە ارنالعان بۇل اقۋىزدار جاسۋشانىڭ قابىقشاسىندا نەمەسە ىشىندە ورنالاسقان. كەيدە ٴدارى مولەكۋلالارى وزىنە ٴتان ەمەس باسقا رەسەپتورلارعا از مولشەردە قوسىلادى. بۇل قوسىلۋ ٴدارىنىڭ جاعىمسىز اسەرىن تيگىزۋگە الىپ بارادى.  

دەنەنىڭ دارىلەردەن تازارۋى

دارىلەر باۋىر مەن بۇيرەك ارقىلى بويدان سىرتقا شىعارىلادى. بۇل ورگانداردىڭ كوپتەگەن مىندەتتەرىنىن ٴبىرى – قاندى بوتەن زاتتاردان تازارتۋ. ىشەكتە سىڭىرىلگەن زاتتار ەڭ الدىمەن باۋىرعا بارىپ، بەلگىلى ٴبىر مولشەرىنىڭ باۋىردا زات الماستىرىلاتىنى، ال قالعانى باسقا مۇشەلەردى قورەكتەندىرەتىن قان اينالىمعا كەتەتىنى جايىندا جوعارىدا ايتقانبىز. قان توقتاۋسىز اينالعانى ٴۇشىن باۋىردان وتكەن ٴدارى مولەكۋلالارى قايتا قايتا باۋىرعا اينالىپ كەلە بەرەدى. باۋىرعا ٴار كەلگەن سايىن بۇل مولەكۋلالار زات الماسۋعا ۇشىرايدى. زات الماسۋدان وتكەن ٴدارى مولەكۋلالارى بۇيرەكتەر ارقىلى دەنەدەن شىعىپ كەتەدى. از مولشەرى ٴوت جولىمەن شىعادى. ٴدارى مولەكۋلالارىنىڭ بەلگىلى ٴبىر بولىگى عانا زات الماسۋعا ۇشىراماستان بۇيرەكتەر ارقىلى دەنەدەن شىعادى. كەيبىر دارىلەردە بۇل وتە كوپ كەزدەسەدى. بۇنداي دارىلەر بۇيرەك جولىمەن شىعادى دەپ ايتىلادى.  

كەيبىر دارىلەر باۋىردا زات الماسۋدان وتپەيىنشە بويدان تازارتىلمايدى. ويتكەنى، زات الماسۋ پروسەسسى دارىلەردىڭ بويدان وڭاي شىعىپ كەتۋىن جەڭىلدەتەدى. مۇنداي دارىلەر زات الماسۋعا ۇشىراماسا بۇيرەكتەن سۇزىلگەننەن كەيىن زارگە وتپەستەن قايتادان قانعا بارادى. ال باۋىردىڭ بۇيرەكتەگى بۇل پروسەسستى ٴبىلۋى مۇمكىن ەمەس. دەمەك، باۋىر مەن ونىڭ ٴاربىر جاسۋشاسى ولارعا ۇكىم جۇرگىزەتىن قۇدىرەت تاراپىنان تاعايىندالعان قىزىمەتشىلەر. باۋىر مەن بۇيرەك بويداعى ٴدارىنى تازالاۋشى مۇشە بولعاندىقتان ٴدارى مولەكۋلالارى بۇل ورگانداردا كوبىرەك جينالادى. سوندىقتان اتالمىش مۇشەلەردە ٴدارىنىڭ زياندى اسەرلەرى كوبىرەك بايقالادى. سول ٴۇشىن قەرەك ەمەس دارىلەردى پايدالانۋدان اۋلاق بولۋىمىز كەرەك. ايتپەسە بۇل مۇشەلەردىڭ ساۋلىعى بۇزىلىپ، ٴوز مىندەتتەرىن اتقارا المايتىن حالگە كەلەدى.   بەلگىلى بولعانىنداي اسقازانىمىزدان ىشەككە دەيىنگى كوپتەگەن مۇشەلەر دارىلەردىڭ دەنەمىزدەگى ارەكەتىن وزگەرتىپ، وسىعان وراي ٴوز اسەرىن دە وزگەرتەدى. اعزامىزدا بولىپ جاتقان بۇل پروسەسستەردىڭ ٴاربىرىن مۇعجيزا دەۋگە بولادى. جاراتىلىسىمىزدىڭ وسىنداي كەرەمەتىن كورمەستەن مۇنىن بارلىعىن سوقىر تابيعاتقا، سەبەپتەرگە، دارىگەر نەمەسە دارىگەردىڭ بەرگەن دارىسىنە بايلانىستىرۋ ۇلكەن قاتەلىك ەكەنى انىق. دەرتتى دە داۋانى دا سىناق ٴۇشىن بەرەتىن اللا. اۋىرعان ادامنىڭ مىندەتى – دارىگەرگە بارۋ، دارىلەردى ۋاقىتىندا قابىلداۋ. سونىمەن قاتار، شيپانى بەرەتىن سەبەپتەر ەمەس اللا ەكەنىن ەستەن شىعارماۋ

akikat.kz
date15.10.2016readCount3220printباسىپ شىعارۋ