پايعامبار (س.ع.س.) مەديسيناسىندا ينفەكسيالاردان ساقتانۋ جولدارى

تەك ميكروسكوپپەن عانا كورىنەتىن جانە ومىرگە وتە قاتەرلى اۋرۋ تۇرلەرىنە سەبەپ بولۋى مۇمكىن ميكروپتارعا قاتىستى كەي ەسكەرتپەلەردى پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) حاديستەرىنەن كەزدەستىرەمىز. ٴابۋ مۇسا ال-اشاريدەن (ر.ا.) ريۋايات ەتىلگەن ٴبىر حاديستە پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «ۇمبەتىمە قاتەر قىلىش پەن وبادان كەلەدى» دەگەن كەزدە ٴبىر ساحابا: «ۋا، راسۋلاللا، قىلىشتى بىلەمىز، ال وبا دەگەن نە نارسە؟» – دەپ سۇرايدى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «كوزگە كورىنبەيتىن جىن سەكىلدى دۇشپاندارىمىزدىڭ استىرتىن زيانكەستىگى. بۇلاردىڭ بارىنە دە شەيىت ساۋابى جازىلادى»، – دەپ بۇيىرادى[1].  

اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.) جۇقپالى اۋرۋلاردان ساقتانۋدا جەكە باس پەن قورشاعان ورتا تازالىعىن ساقتاۋمەن قاتار، باسقا دا ٴتۇرلى كەڭەستەر بەرگەن. وسى ماسەلەلەردى نازارعا الىپ پايىمدار بولساق، ميكروورگانيزمدەر جايلى العاش تۇسىندىرمە جاساعان پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ەكەندىگىن بايقايمىز. ول وبانىڭ جاي كوزگە كورىنبەيتىن زياندى كۇشى بارىن، بىلىنبەي تارايتىنىن جانە اۋرۋدىڭ ەتەك الۋىن توقتاتۋدا كارانتين قاجەت ەكەنىن اتاپ ايتقان. بۇعان قوسا، ول (س.ع.س.) مۇنداي ميكروپتاردىڭ ادام اعزاسىنا سىرتتان جۇعاتىنىن يشارا ەتىپ ەسكەرتكەن.

ەسىنەگەندە اۋىزدى قولمەن جابۋ

اۋا ارقىلى جۇعاتىن اۋرۋ تۇرلەرىنىڭ كوبى وكپە دەرتتەرى بولىپ تابىلادى. اۋاداعى ميكروپتار تەرەڭ تىنىس العاندا، قولقاعا جانە وكپەگە دەيىن جەتىپ، دەرتكە شالدىقتىرادى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «كىمدە-كىم ەسىنەسە قولىمەن اۋزىن جاپسىن، ويتكەنى زياندى نارسەلەر اۋزىنا كىرەدى»[2]، – دەپ بۇيىرعان. ەسىنەگەن كەزدە اۋاداعى ميكروبتاردىڭ كومەكەي بەزىنەن ٴوتىپ، تىنىس جولدارىنا دەيىن جەتپەۋى ٴۇشىن اۋىزدى جابۋ كەرەك. ٴسويتىپ، ۇستىڭگى جانە استىڭعى تىنىس جولدارىنا جۇعاتىن اۋرۋدىڭ الدىن الامىز.

جۇقپالى اۋرۋعا شالدىققان ادامنان قاشىق بولۋ

xix عاسىردا عىلىمنىڭ ىلگەرىلۋىنىڭ ارقاسىندا اۋاداعى ۇساق توزاڭ مەن ميكروورگانيزمدەردى ميكروسكوپپەن كورە الاتىنداي مۇمكىندىككە قول جەتكىزدىك. سونىڭ ناتيجەسىندە ناۋقاس پەن باسقا ادامداردىڭ اراسىن بەلگىلى دارەجەدە ۇزاق ۇستاۋ كەرەكتىگى مەديسينالىق ەرەجە بولىپ قالىپتاستى. مەديسينا تاريحىندا ناۋقاس ادامدارعا تىم جاقىنداماۋ ماسەلەسىندە العاش رەت پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «الاپەسكە شالدىققان ادامنان جىرتقىش حايۋاننان قاشقانداي قاشىڭدار (ياعني قورعانىڭدار). الاپەس ادام ٴبىر جەرگە باراتىن بولسا، سەندەر باسقا جاققا كەتىڭدەر. الاپەسكە شالدىققان ناۋقاسقا كوپ قاراي بەرمەڭدەر. ولارمەن سويلەسكەن كەزدە دە ارالارىڭدا ٴبىر نەمەسە ەكى نايزا بويى قاشىقتىقتى ۇستاڭدار»[3]، – دەگەن حاديس ٴشارىپ ارقىلى ەسكەرتۋ جاسايدى. بۇگىنگى كۇنى مەديسينا ماماندارى بۇل قاشىقتىقتىڭ 70-80 سانتيمەتردەن كەم بولماۋىنا كەڭەس بەرەدى.  

كارانتين

ادامزات تاريحىندا ومىرگە ٴقاۋىپ توندىرگەن، جاپپاي قازاعا اكەپ سوقتىرعان وبا، بەزگەك جانە باسقا دا كەسەلدى دەرتتەردەن ميلليونداعان ادام كوز جۇمعان. وتكەن عاسىرلارداعى جالپاق جۇرتتى جايلاعان ىندەت قاسىرەتتەرى ۇرەي تۋعىزعانى اقيقات. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) بۇعان قاتىستى سوزدەرىنە نازار اۋدارالىق: «ٴبىر جەردە وبا اۋرۋى شىققانىن ەستىسەڭدەر، ول جەرگە بارماڭدار. ەگەر ٴبىر جەردە وبا دەرتى شىعىپ، سەندەر سول جەردە بولساڭدار، اۋرۋدان قاشۋ ٴۇشىن باسقا جەرگە شىقپاڭدار»، «وبادان قاشقان ادام سوعىستان قاشقان ادامداي كۇنا جاساعان سانالادى. ال، سابىر ەتىپ، وبا شىققان جەردەن كەتپەي اجال تاپقان ادامعا ٴشايىت ساۋابى جازىلادى»[4]. پايعامبارىمىز بۇل حاديسىندە كارانتيننىڭ جاي-جاپسارىن ۇيرەتەدى. كارانتيننەن قاشقان ادامدى سوعىستان قاشقان كىسىگە تەڭەپ، اۋرۋدان ساقتانباۋدىڭ  سالدارى قانداي بولاتىنىن ادامدارعا ەسكەرتكەن. اللا ەلشىسى (س.ع.س.) ناۋقاس ادامداردىڭ كەسەلىن ساۋ ادامدارعا جۇقتىرماۋ ٴۇشىن كارانتين جاريالاۋعا كەڭەس بەرگەنى سەكىلدى، اۋرۋ مالداردى دا ساۋ مالدىڭ قاسىنا قوسۋعا تىيىم سالعان. ٴبىر حاديس شارىپىندە: «اۋرۋعا شالدىققان مالدى يەلەرى ساۋ مالدىڭ جانىنا قوسىپ جۇرمەسىن»[5]، – دەپ بۇيىرادى. ىندەت – ارتى ولىمگە اپاراتىن ٴقاۋىپتى دەرت. وبا، بەزگەك، قىزىلشا، شەشەك، سپيد جانە باسقا دا كەيىننەن ٴمالىم بولاتىن جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ ٴبارى ىندەت اتالادى. جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ قايسىسىنا بولماسىن پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «ناۋقاسقا جاقىنداۋدىڭ ٴقاۋپى زور»[6]، – دەپ ەسكەرتەدى.

ٴار قولدىڭ ٴوز مىندەتى بار

اللا ەلشىسى (س.ع.س.) وڭ قولىن اس ىشۋمەن تازا نارسەلەرگە، ال سول قولىن دارەت الۋعا جانە لاس نارسەلەرگە قولداناتىن[7]. مەديسينا تاريحىنا قارايتىن بولساق، ەكى قولدىڭ مىندەتىن ٴبولىپ كورسەتكەن جالعىز ادام پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. بۇكىل لاس ىستەردە سول قولدى، تازا ىستە بولسا، وڭ قولدى قولدانۋعا كەڭەس بەرەدى. اللا ەلشىسى تازالانعاندا، كيىم كيگەندە وڭ جاقتان باستاعاندى ۇناتاتىن[8]. اعزاعا قاجەتسىز ٴناجىس، ٴزار، قاقىرىق، ٴىرىڭ، تەر، ماڭقا سەكىلدى بىلعانىش نارسەگە نەمەسە سولار شىققان جەردى تازالاۋدا سول قولدى قولدانۋ ابزال. وسى ارقىلى دەنەنىڭ تازا جەرلەرىنە كەسەل تۋدىراتىن ميكروورگانيزمدەردىڭ جاناسۋىنان قورعانامىز.

تۇشكىرگەندە اۋىزدى بۇركەۋ

بەتى اشىق قالعان ىدىستاعى تاعامعا ادامنىڭ جوتەلىمەن، تۇشكىرىگىمەن نەمەسە شىبىن-شىركەي ياكي اۋا ارقىلى ميكروب ٴتۇسۋى ىقتيمال. ٴابۋ ٴھۇرايرا (ر.ا.): «پايعامبارىمىز تۇشكىرگەن كەزدە قولىمەن جانە كيىمىنىڭ ٴبىر جەرىمەن اۋزىن كولەگەيلەيتىن جانە داۋسىن باسەڭدەتۋگە تىرىساتىن»[9]، – دەيدى. راسۋلاللانىڭ (س.ع.س.) بۇل ارەكەتىنىڭ حيكمەتى اينالاداعى ادامداردى جۇقپالى اۋرۋ تۇرلەرىنەن قورعاۋ بولىپ تابىلادى. ونىڭ وسى ٴيلاھي حيكمەتكە ساي ونەگەسى وزىنە ۋاحي ارقىلى بىلدىرىلگەن.  

ىدىس-اياقتىڭ بەتىن جابىق ۇستاۋ

اس پەن سۋعا ارنالعان ىدىس-اياقتىڭ جابىق جانە تازا بولۋى دا دەنساۋلىق تۇرعىسىندا وتە ماڭىزدى. سۇيىكتى پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «(كەشكە جاتاردا) ەسىكتەردى بەكىتىڭدەر. سۋى بار سابالاردىڭ اۋزىن بايلاڭدار. بوس ىدىستاردى توڭكەرىپ قويىڭدار! ىدىس بوس بولماسا، بەتىن جابىڭدار جانە جارىقتى سوندىرىڭدەر! ويتكەنى، زياندى تىرشىلىك يەلەرى بەكىتۋلى ەسىكتى اشپايدى. تىشقاننىڭ ٴوزى-اق ادام ٴۇيىنىڭ توز-توزىن شىعارا الادى»[10]، – دەگەن. oنىڭ (س.ع.س.) بوس ىدىستاردى توڭكەرىپ نەمەسە بەتىن جاۋىپ قويۋعا كەڭەس بەرۋى ىشىنە ەشتەڭە كىرمەسىن دەگەنى. ۇيدە جوتەلەتىن بىرەۋ بولسا، اشىق ىدىسقا ميكروپ جۇعادى. مۇنىمەن قوسا، ٴۇي جانۋارلارى، شىبىن-شىركەي جانە كەمىرگىش جاندىكتەر ارقىلى باكتەريا جۇعۋىن بولدىرماۋ ٴۇشىن اس، سۋ ىدىستارى جابىق تۇرعانى ابزال.  

اۋزى تار ىدىستاردىڭ اۋزىنان سۋ ىشپەۋ

پايعامبارىمىز (س.ع.س.) تورسىق قۇساعان اۋزى تار ىدىستىڭ اۋزىنان سۋ ىشۋگە تىيىم سالعان[11]. سۋ ىشكەن ادامنىڭ ۇستىڭگى جانە استىڭعى تىنىس جولدارىندا ينفەكسيا بولسا، مۇنى ىدىسقا نەمەسە ىشكەن سۋىنا جۇقتىرۋى مۇمكىن.

ٴزاردى كيىمگە جۇقتىرماۋ

پايعامبارىمىز (س.ع.س.) كيىمدەرىنىڭ تازالىعىنا اسقان ۇقىپتىلىقپەن قارايتىن. ٴزار جانە قان سەكىلدى ميكروبتار تەز ٴونىپ كوبەيەتىن لاس نارسەلەردى كيىمگە تيگىزبەۋدى ەسكەرتكەن. ٴبىر حاديس شارىپىندە اللا ەلشىسى (س.ع.س.): «كىمدە-كىم دارەت سىندىرۋ كەزىندە ٴزارىنىڭ ۇستىنە شاشىراماۋى ٴۇشىن جۇمساقتاۋ جەردى تاڭداسىن»[12]، – دەگەن.  

قاندى جەرگە كومۋ

ميكروورگانيزمدەر كوبەيۋ ٴۇشىن كومىرتەك كوزى رەتىندە پوليساحاريد، ماي، پروتەين، ازوت، فەرمەنت، كۇكىرت، فوسفور، وتتەگى، سۋتەگى، كاليي، ماگنيي جانە تەمىر قاجەت ەتەدى. قان قۇرامىندا وسى ەلەمەنتتەردىڭ ٴبارى بولاتىندىقتان، ونى مەديسينادا كوپتەگەن قورەك شوعىرىن بايىتۋ ماقساتىندا پايدالانىلادى. مۇنداي جەردەگى قان مەن ميكروب الدەقايدا وڭاي ٴارى تەز كوبەيەدى. ارداقتى پايعامبارىمىز (س.ع.س.) وزىنەن قان الدىرعان كەزىندە ونى ابدۋللاھ يبن زۇبايرگە بەرەدى. «مۇنى الىسقا اپارىپ، ادام، يت-قۇس تيمەيتىندەي جەرگە كوم»[13]، – دەپ بۇيىرادى. اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.) بۇل كەڭەسىندەگى اسىل ماقساتى قاننىڭ ميكروپتاردىڭ كوبەيۋىنە قولايلى ورىن ەكەندىگىنە نازار اۋدارتىپ، قان قۇرامىندا بولۋى مۇمكىن ميكروورگانيزمدەردىڭ جانۋارلار ارقىلى قورشاعان ورتاعا تارالۋىنىڭ الدىن الۋ بولاتىن.  

ماڭقا مەن قاقىرىقتىڭ كوزىن جويۋ

پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «كىمدە-كىم ٴسىڭبىرىپ ياكي قاقىراتىن بولسا، ونى دەرەۋ جويسىن (ياعني، كومىپ تاستاسىن)، ادامداردىڭ دەنەسىنە جانە كيىمىنە جۇعىپ زيان تيگىزبەسىن»،[14] – دەپ بۇيىرعان. تاعى ٴبىر حاديسىندە: «كوپشىلىك الدىندا قاقىرىق شىعارعان ادام ونى الاقانىمەن جاسىرسىن، جەرگە كومسىن»،[15] – دەپ، قاقىرىق پەن ماڭقانى جەرگە كومۋگە كەڭەس بەرەدى. بۇل  ادام مەن جان-جانۋار باسپايتىن جەر بولۋى ٴتيىس. ماڭقا مەن قاقىرىقتىڭ قۇرامىندا بولاتىن ميكروورگانيزمدەردىڭ پايدالى باكتەريا جانە زەڭ تۇرلەرىمەن ورگانيكالىق قۇراما زاتقا اينالىپ، زالالسىز كۇيگە كەلەتىن جالعىز جەر توپىراق بولىپ تابىلادى.  

باتپاقتى جەردى قۇرعاتۋ

مي باتپاعى شىققان جەردى بەزگەك سەكىلدى كەيبىر كەسەل تۇرلەرىنىڭ تاراۋىنا جول بەرمەستەي قالىپقا كەلتىرۋ كەرەكتىگىن مىنا حاديس ارقىلى بىلەمىز. ايشا انامىز (ر.ا.) مەككەدەن ٴماديناعا كەلگەنىندە، ٴمادينا اراب تۇبەگىنىڭ ەڭ ٴبىر دەرت جايلاعان جەرى بولاتىن. سوندىقتان پايعامبارىمىز (س.ع.س.) بۋتحان ويپاتىن قۇرعاتۋعا كەڭەس بەرەدى[16].   ميكروبتار كوپ جينالعان نارسەلەردى جەرگە كومۋ جايىندا ايشا انامىز (ر.ا.) بىلاي دەيدى: «پايعامبار ادام بويىنان شىققان جەتى نارسەنى جەرگە كومۋگە بۇيىردى. بۇلار شاش، تىرناق، اققان قان، ايەلدەردىڭ ەتەككىر ماتاسى، ٴتىس، ۇيىعان قان، نارەستەنىڭ جولداسى»[17]. اللا ەلشىسى (س.ع.س.) – قان مەن ۇيىعان قان، شاش پەن تىرناق ادامعا اۋرۋ جۇقتىرعىش ٴارى اشىق قالعان كەزدە ادام مەن جان-جانۋارعا كەسەلىن تيگىزەر ميكروبتاردىڭ كوبەيۋىنە قولايلى قورەكتىك ورىن بولاتىندىقتان، ونى جەرگە كومۋ كەرەكتىگىن العاش ەسكەرتكەن جان.

كوپشىلىك قولداناتىن جەرلەردى تازا ۇستاۋ

ٴار-بىر مۇسىلمان بالاسى ٴۇيىن كىرشىكسىز ۇستاۋمەن قاتار، قورشاعان ورتانى دا تازا ۇستاۋعا، سۋ كوزدەرىن لاستاماۋعا ٴتيىس. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) قورشاعان ورتا تازالىعىنا تيىسىنشە كوڭىل بولگەن. مۇسىلماندار دا ٴاردايىم بۇل ەسكەرتۋ، ۇسىنىستارعا ساي بولۋعا تىرىسقان. ول (س.ع.س.) اعاشتىڭ تۇبىنە، كولەڭكە، سايا جەرلەرگە، بۇلاق كوزدەرىنە، كولدەرگە، جولعا، جان-جانۋارلاردىڭ ۇياسىنا، ىنىنە دارەت سىندىرۋعا تىيىم سالعان.[18]  اللا ەلشىسى (س.ع.س.)  ٴبىر جولى: «لاعىنەتكە ۇشىراعانداردان بولۋدان ساقتانىڭدار» دەگەندە، ساحابالار: «ولار قانداي ادامدار؟» – دەپ سۇرايدى. پايعامبىرىمىز بولسا: «كوپشىلىك جۇرەتىن جولعا، سايالى كولەڭكەگە، سۋعا جانە اعاشتاردىڭ تۇبىنە دارەت سىندىرىپ بىلعايتىندار»،[19]– دەپ جاۋاپ بەرەدى. دەمەك، قوعامدىق ورىنداردى تۇكىرىك، قاقىرىق، ماڭقا، ٴزار جانە ناجىسپەن لاستاعان ادامنىڭ دۇنيە مەن اقىرەتتە لاعىنەتكە ۇشىرايتىندىعى انىق. راقىم پايعامبارى ادامدارعا زيان تيگىزەر نە نارسەنىڭ دەرەۋ جويىلۋىن قالايتىن ٴارى مۇنى يماننىڭ ٴبىر بولشەگى ساناعان.

اۋرۋ جۇقتىراتىن جان-جانۋاردى جەكە ۇستاۋ

پايعامبارىمىز (س.ع.س.) مەككە سەكىلدى ۇنەمى قاجىلىق، ۋمرا سەبەبىمەن كوپشىلىك قاۋىم جيىلاتىن جەرلەردە اۋرۋ جۇقتىرۋى مۇمكىن جانۋار تۇرلەرىن ۇستاۋدى دۇرىس كورمەگەن.  ول: «اڭعا، مالعا جانە ەگىن شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى يتتەن ارتىق يت اسىراماڭدار»[20]، – دەگەن.  

اس-اۋقاتتى دەنساۋلىققا زيانسىز ەتىپ دايىنداۋ

مال ونىمدەرىنەن الىناتىن ازىق-تۇلىك تولىق پىسپەسە، ادام اعزاسىن ۋلاۋى مۇمكىن. تولىق پىسپەگەن تەڭىز ونىمدەرى، ىشەك-قارىن، ٴزار شىعۋ ورىندارى، شيكى ەت ونىمدەرىن پايدالانۋ، جان-جانۋاردى ۇستاعاننان كەيىن قول جۋماۋ نەمەسە ميكروبى بار اۋامەن تىنىستاۋ سۇزەك، ەنتەروكوليت، وكپە قابىنۋى، وبا، ليمفادەنيت، برۋسەللەز (سارىپ)، مەنينگيت سەكىلدى اۋرۋ تۇرلەرىنە سەبەپ بولادى. بۇل كەسەلدەردەن ساقتانۋ ٴۇشىن پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ايتقانداي، ەتتىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەي دايىنداۋ قاجەت. ول (س.ع.س.) سوڭعى قاجىلىعىندا قۇربان شالىنعاننان سوڭ: «ۋا، ٴساۋبان! مىنا ەتتى بۇزىپ الماي ٴپىسىر»[21]، – دەپ بۇيىرادى. وسىعان ۇقساس باسقا دا كوپتەگەن حاديستەردەن اڭعارىلاتىنى، قورشاعان ورتا مەن اس-سۋ مال مەن ادامنان شىققان بىلعانىشپەن لاستانباۋعا ٴتيىس، شوشقا ەتىن جەۋگە بولمايدى. ٴمىنىس كولىگىنە مىنگەن سوڭ كيىم مەن دەنە تازالانۋى كەرەك.

مونشا، حاۋىز سەكىلدى كوپشىلىك پايدالاناتىن جەرلەرگە كوڭىل ٴبولۋ

مونشا مەن حاۋىز ٴتارىزدى ادامداردىڭ ورتاق پايدالاناتىن جەرلەرگە زەڭ كەسەلى بارلاردى كىرگىزبەۋ كەرەك نەمەسە ونداي ناۋقاستار ول جەرلەرگە بارماۋى ٴتيىس. ساڭىراۋقۇلاقتار – كەسەلدىڭ ەم-دومعا قارسىلىق كورسەتۋگە بەيىم ٴتۇرى. ولاردى ەمدەۋ قيىن. ناۋقاس ەمدەلىپ جازىلسا دا، قايتا قوزۋى مۇمكىن. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) زامانىندا اراب جەرىندە مونشا جوق بولاتىن. ٴبىراق ول (س.ع.س.) عايىپتان بەرگەن ٴبىر حابارىندا بىلاي دەيدى: «پارسى جۇرتى جاقىندا سەندەردىڭ قول استارىڭا وتەدى. ول جاقتا مونشا دەپ اتالاتىن ۇيلەر كورەسىڭدەر. ول جەرگە ەر ازاماتتار اۋرەت جەرلەرىن جاپپاي كىرمەسىن، ال ايەلدەردى ناۋقاس نەمەسە بوسانعان كەزدە بولماسا، جىبەرمەڭدەر»[22]. دەنى ساۋ ايەلدەردىڭ اۋرۋ جۇقتىرۋى مۇمكىن بولعاندىقتان، مونشاعا بارعانىن دۇرىس كورمەگەن. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ەر كىسىلەردىڭ مونشاعا بۇتىن جاپپاي كىرمەۋى كەرەكتىگىن «كىمدە-كىم اللاعا جانە اقىرەت كۇنىنە سەنەتىن بولسا، مونشاعا جالاڭاش كىرمەسىن»[23] دەگەن ٴحاديسى ارقىلى بىلدىرگەن. ورتاق پايدالاناتىن جەرلەردە اۋرەت جەرىنىڭ اشىلۋى كەلەڭسىز جايلارعا سەبەپ بولاتىندىقتان تىيىم سالعان.

ادامزات ارداقتى پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) ورناتقان قاعيدالارىن ۇستاناتىن بولسا، تاريحتاعى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ ەشقايسىسى بولماس ەدى. راسىندا، دۇنيەجۇزى دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى دا (ددۇ) تازالىق ەرەجەلەرىن ساقتاۋ ارقىلى وسىنداي ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن ايتۋدا. ويتكەنى، يسلاممەن كەلگەن ەرەجەلەر تازا ٴومىر سۇرۋگە بولاتىنىن دالەلدەدى. يسلام ادامداردىڭ ٴومىر ٴسۇرۋ ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋشى ٴدىن رەتىندە كەلگەن. بۇكىل ادامزاتتىڭ كىرشىكسىز تازا ورتادا ٴومىر سۇرۋگە قاقىسى بار. دەي تۇرعانمەن، ۇلكەن قالالاردا عۇمىر كەشىپ جاتقان اقىرزامان ۇمبەتىن قيامەتكە دەيىن قورعاۋشى مەديسينالىق ەرەجەلەردى پايعامبارىمىز ەگجەي-تەگجەيلى ٴتۇسىندىرىپ كەتكەن ٴارى ٴوزى دە سول جولمەن ٴومىر سۇرگەن.


[1] ٴابۋ ٴداۋىد، ٴمۇسناد.
[2] ٴابۋ ٴداۋىد، ٴمۇسليم، ٴمۇسناد.
[3] ٴمۇسناد، يبن-ي ٴماسا، ف. كادير.
[4] ٴابۋ ٴداۋىد، ٴمۇسناد.
[5] بۇحاري، ٴمۇسليم، ٴابۋ ٴداۋىد، ٴمۇسناد، فايك.
[6] ٴابۋ ٴداۋىد.
[7] ٴابۋ ٴداۋىد.
[8] بۇحاري، ٴمۇسليم.
[9] ٴابۋ ٴداۋىد.
[10] بۇحاري، ٴmۇسليم، ٴmۇفراد.
[11] بۋحاري، m.ٴaلييا، ٴان-نيھايا، يبن-ي كاييم، ٴmۇسناد.
[12] گۇمۇشحاناۋي، نەسيمي.
[13] kۇبرا حاكيم، ٴkاشفۇل ۋممال، ف. kaدير m. ٴaلييا.
[14] ٴmۇسليم، بۇحاري، ٴmۇسناد، ٴناساي.
[15] بۇحاري، ٴmۇفراد، ٴmۇسليم، ٴناساي.
[16] بۇحاري، ٴmۇسليم، داريمي، ٴmاجا، k. ۋممال، رامۋز، ل. ۋكۋل.
[17] ج. ساگير، ف. kaدير، ٴkانزۋل ۋممال.
[18] ٴmۇسليم، بۇحاري، ٴابۋ ٴداۋىد.
[19] ٴmۇسليم، يبن ٴmاجا، m. ٴزاۋايد، فaيك.
[20] بۇحاري، ٴmۇسليم.
[21] ٴmۇسليم، ٴابۋ ٴداۋىد، س. ٴkۇبرا، k. ۋممال.
[22] س. ٴkۇبرا، يبن ٴmاجا، بaعدادي.
[23] باعدادي، ٴناساي، ٴmۇسناد.

akikat.kz
date05.10.2016readCount15341printباسىپ شىعارۋ