دارەتتىڭ مەديسينالىق ٴارى رۋحاني پايداسى

ۇلى جاراتۋشىمىزدىڭ دارەت جايىندا: «...اللا سەندەرگە قيىندىق قالامايدى، الايدا شۇكىرشىلىك قىلسىن دەپ سەندەردى تازارتقىسى جانە نىعمەتىن ٴتامامداعىسى كەلەدى»[1]، – دەپ باياندايدى.

ايتىلعان اياتتىڭ سىرىنا ٴۇڭىلىپ كورەلىك:

جۇرەكتەن باستاۋ العان قان تامىرلارى، ودان قاشىق بولعان سايىن، كوپيلليارلى قان تامىرلارىنا بولىنە باستايدى. سول قان تامىرلار قاتايىپ قىزمەتىن باياۋلاتسا، بۇل جۇرەككە اۋىر تيەدى. بۇل تاعامنىڭ زياندى قۇرامىنا قاراي نەمەسە جۇيكە جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋى، كوپ قيمىلداماۋ، دەنەگە اۋىر سالماق سالۋ ارقىلى تامىردا ماي تۇيىرشەكتەرى پايدا بولادى. ولار تامىرلارعا ەداۋىر كەرى اسەرىن تيگىزىپ، مۇنىڭ ناتيجەسىندە جىلدام قارتايۋعا نەمەسە كۇيزەلىسكە اكەپ سوقتىرادى.

ميدىڭ ۇستىڭگى قاباتى جانە اياق-قول تامىرلارى جۇرەكتەن قاشىق ورنالاسقاندىقتان ٴبىراز كۇردەلىرەك. قان تامىرلاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىراتىن فاكتوردىڭ ٴبىرى ول – دارەت سۋى. دارەت الۋدىڭ دەنەگە كوپ پايداسى بار. دارەت الۋ ارقىلى دەنەگە جاتتىعۋ جاسايدى. سۋدىڭ سالقىن بولۋى قان تامىرلاردىڭ ارناسىن تارىلتسا، ال ىستىق سۋ بولسا كەرىسىنشە ۇلكەيتەدى. بۇل قان تامىرلارىنىڭ سەرپىندىلىگىن ساقتايدى، ٴارى الىس – جاقىن اعزالارعا قاننىڭ ەش كەدەرگىسىز اينالىمىن قامتاماسىز ەتەدى.

اللا تاعالا پەندەسىنە قان اينالىم نىعمەتىن بەرىپ، كەرەمەت جۇيەنى جاراتتى. «دارەت الىڭدار ... سەندەرگە بەرگەن نىعمەتىم ٴتامامدالسىن، قان اينالىمى رەتكە كەلسىن» دەگەندەي.

جاستايىنان دارەت الىپ جۇرگەن ادامنىڭ قان تامىرلارى قاتايماعان ٴارى مي جۇيەسىنىڭ بۇزىلماعاندىعىن كورسەتەدى.

ادام دەنەسىندە اق قان جانە قىزىل قان اينالىمى بار. دارەت الا وتىرىپ، اق قاننىڭ اينالىم جۇيەسىن رەتتەيدى دە دەنەدەگى تەرىنىڭ سولىپ، جيىرىلۋىنا توسقاۋىل بولادى.

ادەتتە دارەت مۇشەلەرى جۋىلعاندا قان اينالىمى ارتىپ، ميعا قاجەتتى وتتەگىنى جەتكىزەدى. ول ٴتاننىڭ ساۋلىعىنا كەپىلدىك جاسايدى. كۇنىنە كەمىندە بەس رەت دارەت الىپ جۇرگەن مۇسىلماننىڭ كەيبىر كوز اۋرۋىنا شالدىقپاعاندىعىن دارىگەرلەر العا تارتادى. مۇنى پايعامبار مەديسيناسىنان دا كەزدەستىرۋگە بولادى.

دوكتور حالۋك نۇرباقي ٴوزىنىڭ كوپ جىلدىق تاجىربيەسىندە ۇنەمى دارەت الىپ جۇرگەن ٴۇش جۇزگە تارتا قارتتاردىڭ قان قىسىمىن (داۆلەنيا) ولشەپ جۇرەدى. دوكتور ولاردىڭ كۇردەلى اۋرۋعا شالدىقپاعاندىعىن جانە جاستارى الپىس بەستەن جوعارى بولسا دا قان قىسىمىنىڭ ٴجۇز جيىرمادان اسپاعاندىعىن ايتادى.

دارەت – جۇيكە جۇيەسىن رەتتەپ، سترەستى جويادى.

دارەت – شارشاۋدى باسىپ، دەنەگە سەرگەكتىك بەرەدى.

دارەت – جۇرەكتىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەدى.

دارەت – بەتتەگى ەتتىڭ قۋاتتىلىعىن ارتتىرادى.

دارەت – قان اينالىمىن رەتتەيتىن تامىرلاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرادى.

دارەت – اعزانىڭ نەگىزگى قورعاۋشىسى بولعان ليمفا جۇيەسى قىزمەتىن جاقسارتادى. ليمفا تۇيىندەرى قىزمەتىنىڭ جاقسارۋى – ينفەكسيا، باكتەريامەن كۇرەسۋشى اق قان تۇيىرشەكتەرى ارقىلى اعزانىڭ اۋرۋعا قارسى توزىمدىلىگىن كۇشەيتەدى.

سونىمەن قاتار، ادامنىڭ بويىندا بەلگىلى ٴبىر ەنەرگيالىق تەپە-تەڭدىك بار. بۇل تەپە-تەڭدىكتىڭ ساقتالۋى دەنساۋلىق ٴۇشىن وتە ماڭىزدى. اۋانىڭ لاستانۋى، سينتەتيكالىق كيىمدەر مەن قولدانىستاعى زاتتار، ىشكەن اس-سۋ، كوڭىل-كۇيدىڭ ٴتۇسۋى بۇل تەڭدىككە كەرى اسەرىن تيگىزىپ، ادامنىڭ مازاسىن قاشىرادى. قازىرگى تاڭدا ٴتۇرلى اۋرۋدىڭ كوبەيۋى، جۇيكە جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋى جانە بەتكە ٴاجىمنىڭ ەرتە ٴتۇسۋى مۇنىڭ العاشقى بەلگىلەرىنەن بولىپ سانالادى. مۇنداي زارداپتاردىڭ الدىن الۋعا دارەت پەن عۇسىل كوپ سەپتىگىن تيگىزەدى.

تاعى دەنەدە ەنەرگيادان پايدا بولاتىن ٴارى كوپتەپ كەزدەسەتىن پسيحو-سوماتيالىق اۋرۋلار بار. بۇل ەنەرگيانىڭ ەڭ بولىمسىز اسەرى – ول تەرى استىنداعى كىشىگىرىم بۇلشىق ەتتەرگە قاتىستى.

مىنەكەي، جاستايىنان دارەت الىپ جۇرگەن ادامنىڭ نۇرلى ٴجۇزدى بولۋى وسىعان بايلانىستى. دارەتتە ٴار مۇشەنى ٴۇش رەتتەن جۋۋ سۇننەت امالىنا جاتادى. بەس ۋاقىت نامازىنا ۇقىپتى ٴاربىر مۇسىلمان بالاسى كۇنىنە ون بەس (15) رەت اۋىز-مۇرنىن، ٴجۇزىن، قولدارىن جانە اياقتارىن جۋادى. مۇنى كۇندەلىكتى جالعاستىرادى.

ال، ناماز وقىمايتىن «مەنىڭ جۇرەگىم تازا» دەيتىندەر تاڭ ەرتەڭگىسىن ٴبىر رەت بەتىن جۋعان سوڭ، كەشكىسىن بەتىن، اياعىن جۋسا جۋدى، ايتپەسە ول دا جوق. ۇلكەن، كىشى دارەتكە بارعان سوڭ قاعازبەن تازالاپ، سوسىن «جۇرەگىم تازا» دەيتىندەرگە قاراڭىز.

جالپى دارەت العاندا قاي اعزالارعا پايداسىن تيگىزەدى دەر بولساق:

اۋەلى دارەت الاتىن ادام – تازالانۋ، كۇناسىنەن ارىلۋ جانە اللانىڭ رازىلىعىنا يەمدەنۋ ٴۇشىن نيەت ەتەدى. ٴبيسميللاسىن ايتادى، ويتكەنى ارداقتى پايعامبارىمىز (س.ع.س): «اللانىڭ ەسىمى اتالماي العان ادامنىڭ دارەتى جوق»[2] دەگەن. تاعى ٴبىر حاديسىندە: «كىمدە-كىم بيسميللاھپەن دارەتىن الاتىن بولسا، دەنەسىنىڭ بارلىعىن جۋعانداي بولادى. ال، دارەت العاندا اللانىڭ اتى اتالماسا، تەك دارەت مۇشەلەرىن تازالاعان بولادى»،[3] – دەگەن. سودان ەكى قولىن، ساۋساقتارىنىڭ اراسىن سالالاپ جۋادى، ويتكەنى مەديسينا جاعىنان قاراساق ميكروب-باكتەريالاردىڭ تەز شوعىرلاناتىن جەردى سابىنداپ جۋۋ كەرەكتىگىن ايتادى. مۇندا تازارتىپ قانا قويماي، ساۋساق اراسىن سالالاعاندا جۇيكەگە، سترەسكە قارسى جاتتىعۋ جاساعان بولادى. ال، پەندە ىشتەي راببىسىنا جالبارىنىپ: «سۋدى تازارتۋشى ەتكەن ٴارى يسلامدى نۇر ەتكەن اللاعا شۇكىر»، – دەپ ماداق ايتادى.

كەيىن اۋزىن ٴۇش رەت جۋادى. اۋىز قۋىسىندا جينالعان تاعام قالدىقتارى نەمەسە اسقازان جولدارى ارقىلى كەلەتىن كەلەڭسىز ٴيىس كوپ وتپەي ادامنىڭ مازاسىن الا باستايدى. كۇنىنە ون بەس رەت اۋزىن جۋا وتىرىپ، ودان ارىلادى ٴارى قاسىنداعى ادامعا ىڭعايسىز جاعدايدى تۋعىزدىرمايدى. پايعامبارىمىز (س.ع.س) ميسۋاكتى ۇگىتتەيدى. بۇل ٴتىستى تازالاپ قانا قويماي، اۋىز قۋىسىنداعى يىستەن ارىلتادى، ودان بولىنگەن ٴسول اسقازانعا پايدالى. ميسۋاك جايىندا پايعامبارىمىز (س.ع.س): «ميسۋاك –  اۋىزدى تازالاۋشى ٴارى راببىنىڭ رازىلىعىنا جەتكىزۋشى»،[4] – دەگەن. ال ىشتەي: «راببىم، سەنى زىكىر، شۇكىر ەتۋىمە جانە قۇراندى وقۋىما ماعان كومەكتەسە كور»، – دەيدى.

سودان بەتىن ٴۇش رەت جۋادى. بۇل ارەكەت بەتكە ٴار بەرىپ قانا قويماي، قۇرعاق بولۋىنان ساقتايدى. ٴارى كوزگە جاتتىعۋ جاسايدى. ال، پەندە ىشىنەن: «ۋا راببىم! احىرەتتە ٴبىر توپ ادامداردىڭ جۇزدەرى جارقىراپ، ٴبىر توپ ادامداردىڭ جۇزدەرى قارايعان كۇنى. مەنىڭ ٴجۇزىمدى جارقىراتىپ، نۇرلاندىرا كور»، –  دەيدى. كەيىن كەزەگىمەن ەكى قولىن شانتاعىمەن قوسا جۋادى. قولداعى لاك، بوياۋ، جالپى سۋدىڭ تەرىگە سىڭۋىنە كەدەرگى بولاتىن زاتتان ارىلۋ قاجەت. قولدى ىسقىلاپ جۋۋ ارقىلى تەرىگە جاتتىعۋ جاسايدى. بۇل ارقىلى اقىرەتتە پايعامبارىمىز (س.ا.س) ٴوز ٴۇمماتىن دارەت العان مۇشەلەرى ارقىلى تانيتىندىعىن ايتقان. وڭ قولىن جۋىپ جاتقاندا: «ۋا راببىم! امال داپتەرىمدى وڭ جاعىمنان بەرە گور، ٴارى ەسەبىمدى جەڭىلدەتە گور» دەپ تىلەسە، سول قولىن جۋاردا: «ۋا راببىم! امال داپتەرىمدى سول جاعىمنان جانە ارتىمنان بەرە كورمە، ٴارى ەسەبىمدى قيىنداتا كورمە» دەپ قيامەتتەگى اۋىر كۇندى ەسكە الىپ دۇعاسىن تىلەيدى.

سودان ٴبىر رەت باسىنا ٴماسيح تارتادى. بۇل – سۋ قولىن باسىنا جاي عانا سيپاۋ ارقىلى ىسكە اساتىن امال. بۇل ەنەرگيانىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاپ، باسقا جاتتىعۋ جاساعان بولادى. ال، ىشتەي بولسا: «راببىم! دەنەمدەگى شاش پەن تۇكتى، تەرىلەرىمدى توزاق وتىنا حارام ەتە كور. ەشقانداي كولەڭكەنىڭ بولمايتىن احىرەت كۇنىندە مەنى كولەڭكەندە كولەڭكەلەتە كور»، –  دەپ تىلەيدى.

سودان كەيىن قۇلاق پەن موينىنا ٴبىر رەت ٴماسيح (سيپاۋ) تارتادى. قۇلاق جانە اياق-قولدا دەنەدەگى بارلىق نۇكتەلەر بار. قۇلاقتى سيپاۋ ارقىلى نۇكتەلەرگە جاتتىعۋ جاسالىنادى، جۇيكەنى تىنىشتاندىرادى. قۇلاقتىڭ ٴىشىن سيپاۋمەن تەپە-تەڭدىكتى قالىپتاستىرىپ قۇلاق اۋرۋىنا قارسى تۇرادى. بۇل كەزدە ىشىنەن: «ۋا راببىم! مەنى ٴسوزدىڭ دۇرىسىنا قۇلاق اسىپ، سوعان مويىنسۇنعانداردان قىلا كور»، –  دەپ تىلەيدى.

كەلەسى وڭ اياعىنان باستاپ، توبىعىمەن قوسا ەكى اياعىن جۋادى. جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي اياقتىڭ نۇكتەلەرىنە جاتتىعۋ جاسايدى، ٴارى اياقتىڭ يىستەنۋىنە توسقاۋىل بولادى. اياق جۋىلعاندا دەمىن الادى ٴارى نۇرلانادى. اياق ساۋساقتارىنىڭ اراسىن جۋا وتىرىپ قان اينالىمىن ىسكە قوسادى. وڭ اياعىن جۋاعاندا ىشتەي: «ۋا راببىم! سىرات كوپىرىنەن اياقتاردىڭ تاياتىن كۇنى مەنىڭ اياعىمدى تايدىرا كورمە، بەكەم ەتە كور»، – دەيدى. ال، سول اياعىن جۋعاندا: «راببىم! دۇنيەدە، ٴارى اقىرەتتە اياعىمدى نىق باسۋشىلاردان ەتە كور. ٴىس - ارەكەتىمدى قابىل ال، كۇنامدى جارىلقا، تىرشىلىگىمە، ساۋداما بەرەكە بەرە كور»، – دەپ تىلەگىن بىلدىرەدى.

دارەت الىپ بولعان سوڭ ٴجۇزىن قۇبىلاعا بۇرىپ: «اللادان باسقا ٴتاڭىر جوق ەكەندىگىنە، سەرىگىنىڭ بولماعاندىعىنا، تەك جالعىز ٴتاڭىر ەكەندىگىنە كۋالىك بەرەمىن. جانە مۇحاممەد ونىڭ ق ۇلى ٴارى ەلشىسى ەكەندىگىنە دە كۋالىك بەرەمىن. اللام! مەنى كوپ تاۋبە ەتۋشىلەردەن، جاقسى تازارۋشىلاردان ەت. سەن بارلىق كەمشىلىكتەردەن پاكسىڭ. اللام! سەن ۇلىقتايمىن. سەنەن باسقا ٴتاڭىردىڭ جوق ەكەندىگىنە كۋالىك بەرەمىن. سەنەن جارىلقاۋىندى تىلەيمىن، ساعان تاۋبە ەتتىم. اللام! مۇحاممەدكە جانە مۇحاممەدتىڭ وتباسىن كەشىرىپ، ولارعا ەسەندىك بەرە كور»[5] دەپ ايتار بولسا ٴجانناتتىڭ سەگىز ەسىگى اشىلىپ، قالاعان ەسىگىنە كىرۋىنە بولادى.

مىنە كورىپ تۇرعانىنىزداي، دارەتتىڭ رۋحاني پايداسى بار. دارەت، ٴتىپتى، اشۋ - ىزانى دا باسادى. بۇل جايلى پايعامبارىمىز (س.ع.س): «اشۋ-ىزا – شايتاننان. شايتان بولسا وتتان جارالعان. ولاي بولسا، بويىنىزدى اشۋ-ىزا كەرنەگەندە ونى جەڭۋ ٴۇشىن دارەت الىڭىز»،[6] – دەپ، قيىندىققا اپاراتىن جولعا توسقاۋىل قويۋدى ۇيرەتىپ كەتكەن.


[1] ٴمايدا سۇرەسى، 6-ايات.
[2] يبن ٴماجا.
[3] شاۋكاني
[4] بۋحاري، ٴناساي.
[5] ٴابۋ ٴداۋىت، مۋسليم، تيرميزي
[6] ٴابۋ ٴداۋىد.

ۇسەنوۆا ز.ج.
date23.09.2016readCount4860printباسىپ شىعارۋ