داستارحان ادەپتەرى

قازاق حالقىندا ساقتالعان ادەپتىلىك دارىستەرىنەن ناعىز مۇسىلمان ۇستانىمىنىڭ كورىنىسىن كورەمىز. سولاردىڭ ٴبىرى داستارحاندا وتىرۋ، تاماقتانۋ ادەبى. ەندى حالىق ساناسىندا ساقتالعان سول ادەپتەردى حاديس شاريفتەرمەن ۇشتاستىرىپ كورەلىك.

داستارحانعا وتىرعاندا اللانىڭ اتىن اۋىزعا الىپ، تاماقتى تاباقتىڭ جاقىن جەرىنەن وڭ قولمەن الىپ جەۋ – اتا-بابادان كەلە جاتقان ٴداستۇرلى ادەپ. بۇل – پايعامباردىڭ (س.ا.س.) وسيەتتەرىنەن الىنعان ونەگەلەر.

عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ لِي رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «يَا غُلاَمُ سَمِّ اللهَ وَكُلْ بِيَمِينِكَ، وَكُلْ مِمَّا يَلِيكَ». مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.

ومار يبن ٴابۋ ٴسالاما (ر.ا.) بىلاي دەيدى: «ماعان اللانىڭ ەلشىسى (س.ا.س.): «ۋا، بالا! اللانىڭ اتىن اتاپ، وڭ قولىڭمەن جە. وزىڭە جاقىن جەردەن جە»، – دەپ ايتتى»[1].

استى الا باستاعاندا اللانىڭ ەسىمىن ايتۋدى ۇمىتىپ، كەيىننەن ەسىنەن تۇسىرسە، «الدىندا دا، اياعىندا دا بيسميللا» دەسە بولادى.

عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِذَا أَكَلَ أَحَدُكُمْ طَعَامًا فَلْيَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ فَإِنْ نَسِيَ فِي أَوَّلِهِ فَلْيَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ فِي أَوَّلِهِ وَآخِرِهِ». رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ.

مۇمىندەردىڭ اناسى ايشا (ر.ا.) بىلاي دەيدى: «اللانىڭ ەلشىسى (س.ا.س.): «ەگەر دە بىرەۋلەرىڭ تاماق جەسە، «ٴبيسميللا» دەپ ايتسىن. ال ەگەر باسىندا ۇمىتسا، وندا «باسىندا دا، اياعىندا دا «بيسميللا» دەپ ايتسىن»، – دەپ ايتتى»[2].

اسقا سول قولىن سالعان بالاعا ۇلكەن كىسىلەر وڭ قولمەن جەۋدى ۇيرەتكەن. بۇل كەلەسى حاديستەن الىنعان تاعىلىم بولىپ سانالادى.

عَنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِذَا أَكَلَ أَحَدُكُمْ فَلْيَأْكُلْ بِيَمِينِهِ وَإِذَا شَرِبَ فَلْيَشْرَبْ بِيَمِينِهِ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ يَأْكُلُ بِشِمَالِهِ ، وَيَشْرَبُ بِشِمَالِهِ». رَوَاهُ مُسْلِمٌ.

يبن وماردان (ر.ا.) جەتكەن ريۋاياتتا اللانىڭ ەلشىسى (س.ا.س.) بىلاي دەيدى: «ٴقايسىبىرىڭ تاماق جەسە، وڭ قولىمەن جەسىن، ىشسە دە وڭ قولىمەن ٴىشسىن. شىندىعىندا، شايتان سول قولىمەن ٴىشىپ، سول قولىمەن جەيدى»[3].

وسى تۇرعىدا وڭ جاق پەن سول جاق جايىنداعى حالىق ۇعىمى مەن مۇسىلماندىق داستۇردەگى پايىمدى ٴتۇسىندىرىپ ٴوتۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. 

وڭ جاقتى جاقسى كورۋ

حالقىمىزدا بارلىق ىستەردى وڭشىلدىقتى جاقسى كورۋ ٴۇردىسى بار. يگىلىكتى ٴىس باستاعاندا «ٴىس وڭ بولسىن!» دەپ تىلەك تىلەگەن. مەيرام-مەرەكەدە « ۇلىس وڭ بولسىن!» دەپ قۇتتىقتاعان. ٴاربىر ٴىستى وڭ جاقتان باستاعاندى دۇرىس كورگەن. ادامدارمەن امانداسقاندا وڭ قولمەن امانداسقان، بىردەڭە بەرگەندە نەمەسە العاندا وڭ قولمەن، وڭ جاقتان باستاعان. ۇيگە كىرگەندە وڭ اياقپەن كىرگەن. جاڭا تۇسكەن كەلىندى بوساعادان وڭ اياعىمەن اتتاتقان. العاش قادام باسقان بالاعا، جاڭادان كەلگەن كىسىگە «قادامىڭ وڭ بولسىن!» دەگەن تىلەك ايتقان. جاعىمدى نارسەنى «وڭدى» دەپ باعالاعان. جالپى، وڭ جاقتى جاعىمدى، ال سول جاقتى تەرىس، جاعىمسىز دەپ ۇعىنعان. بۇل ۇعىمنىڭ مۇسىلماندىق ۇستانىمعا قاتىسى بار. قۇران كارىمدە ۋاقيعا سۇرەسىنىڭ 27-اياتىندا جۇماقتىقتار «وڭ جاق يەلەرى» دەپ سيپاتتالعان. حاققا سۇرەسىنىڭ 19-شى، ٴ25-شى اياتتارىندا جۇماقتىق پەندەنىڭ امال داپتەرى وڭ جاعىنان بەرىلىپ، ال توزاقتىقتىڭ امال داپتەرى سول جاعىنان بەرىلەتىندىگى ايتىلعان.

سونداي-اق، پايعامبار (س.ا.س.) ٴاربىر ٴىستى وڭ جاقتان باستاعاندى ۇناتقان ٴارى ۇمبەتىنە دە سولاي ۇيرەتكەن.

عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا ذَكَرَتْ أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُحِبُّ التَّيَامُنَ مَا اسْتَطَاعَ فِي طُهُورِهِ وَنَعْلِهِ وَتَرَجُّلِهِ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَالنَّسَائِيُّ.

ايشا انامىزدىڭ (ر.ا.) ايتۋىنشا الانىڭ ەلشىسى (س.ا.س.) دارەت العاندا دا، اياق كيىم كيگەندە دە، شاشىن تاراعاندا دا وڭ جاقتان باستاعاندى ۇناتاتىن[4].

عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا قَالَتْ: «كَانَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُحِبُّ التَّيَامُنَ يَأَخُذُ بِيَمِينِهِ وَيُعْطِي بِيَمِينِهِ وَيُحِبُّ التَّيَمُّنَ فِي جَمِيعِ أُمُورِهِ». رَوَاهُ النَّسَائِيُّ.

ايشا انامىز (ر.ا.) بىلاي دەيدى: «اللا ەلشىسى (س.ا.س.) وڭ جاقتان باستاعاندى جاقسى كورەتىن. وڭ قولىمەن بەرىپ، وڭ قولىمەن الاتىن. بارلىق ىستەرىندە وڭشىلدىقتى جاقسى كورەتىن»[5].



[1] بۇحاري مەن ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[2] تەرمەزي ريۋايات ەتكەن.
[3] ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[4] بۇحاري، ٴمۇسلىم، ٴناساي ريۋايات ەتكەن.
[5] ٴناساي ريۋايات ەتكەن.

 
date07.09.2016readCount2459printباسىپ شىعارۋ