پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) تاماقتانۋ ادەبى

اللا تاعالانىڭ ادام بالاسىنا بەرگەن ەڭ ۇلكەن نىعمەتتەرىنىڭ ٴبىرى – تاعام مەن سۋسىن. جاراتۋشى بۇيرىعىمەن ادام اتا ۇرپاعى وسى سۋ مەن استىڭ ارقاسىندا تىرشىلىككە قابىلەتتى. مۇنسىز ادام ٴتانى ولەدى. الەمدەردىڭ راببىسى قۇراندا: «ٴاي، ادام بالاسى! ٴاربىر قۇلشىلىقتارىڭنىڭ ورنىندا زەينەتتەرىڭدى الىڭدار (كيىنىڭدەر)، جەڭدەر، ىشىڭدەر، ٴبىراق ىسىراپ ەتپەڭدەر. كۇدىكسىز، اللا ىسىراپ ەتۋشىلەردى سۇيمەيدى» («اراف» سۇرەسى، 31-ايات) جانە «ەي، يمانعا كەلگەندەر! ٴبىز سەندەرگە بەرگەن جاقسى نارسەلەردەن جەڭدەر ٴارى اللاعا شۇكىر ەتىڭدەر، ەگەر قۇلشىلىقتارىڭدى تەك وعان ارناپ جاساۋشى بولساڭدار» («باقارا» سۇرەسى، 172-ايات) دەپ بۇيىرادى. ياعني، ازىققا كەلگەندە ادام بالاسىنا قويىلاتىن ەكى تالاپ بار: ٴبىرىنشىسى – ىسىراپقا جول بەرمەۋ، ەكىنشىسى – تەك قانا حالال تاعامنان جەۋ. بۇل – كۇللى الەم يەسىنىڭ بۇيرىعى.

سوندىقتان دا، اسىل ٴدىنىمىز تاماقتانۋ ادەبىنە ەرەكشە كوڭىل بولەدى. پايعامبارىمىزدىڭ (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) سۇننەتىندە داستارقان ادەبىنە قاتىستى ٴاربىر مۇسىلمان بىلۋگە ٴتيىس كوپتەگەن قاعيدا بار. بۇگىنگى اڭگىمە وسى تۋرالى بولماق.

تاماققا دەيىن:

سوڭعى عاسىرلاردا تاماق الدىندا قول جۋۋ ٴراسىمى بارىسىندا دەنساۋلىققا ٴقاۋىپ توندىرەتىن باكتەريالاردىڭ كوزى جويىلاتىندىعى انىقتالىپ، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ماماندارى ادامداردى تازالىققا شاقىرا باستادى. اقيقاتىندا، بۇل ٴراسىم ون ٴتورت عاسىردان استام بۇرىن ادامعا ۇيرەتىلگەن ەدى. تاماق الدىندا قول جۋۋ – پايعامباردىڭ (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) سۇننەتى.

تاعامدى ەدەنگە جايىلعان داستارقانعا قويۋ دا سۇننەتكە ساي كەلەدى. ەكىنشى جاعىنان، بۇل وتىرىس قاراپايىمدىلىق پەن بويۇسىنۋدى نۇسقايدى. اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «مەن قۇل سەكىلدى جەيمىن جانە قۇل سەكىلدى وتىرامىن» دەگەن ەكەن. (بايحاقي). داستارقان باسىندا سول اياقتى باسىپ، وڭ اياقتى تابانعا قويىپ وتىرۋ (ياعني، وڭ اياقتىڭ تىزەسى كەۋدەگە تاياۋ تۇرۋ كەرەك) قۇپتالادى.

اسقا قول سوزباس بۇرىن وزىڭىزگە «مەن نە ٴۇشىن تاماق جەيمىن؟» دەگەن ساۋال قويىڭىزشى. ادام بالاسى استى اللاعا لايىقتى قۇلشىلىق جاساۋعا قۋاتتانۋ ٴۇشىن جەيدى. ياعني، ٴبىز ٴوز ٴناپسىمىزدى ويلاماۋىمىز كەرەك. ٴناپسىنىڭ سوڭىنان ەرگەن ادام تاماقتى شامادان تىس جەيدى. اعزاداعى اۋرۋ-سىرقاۋدىڭ باسىم بولىگىنىڭ سەبەبى دۇرىس تاماقتانباۋ ەكەندىگىنە تالاسىڭىز بار ما؟ مۇندايدا: «ادام ٴوز اسقازانى سەكىلدى ەشبىر جامان ىدىستى تولتىرعان ەمەس. سولاي بولا تۇرا، بەلدى بۇگۋ ٴۇشىن بىرنەشە ٴتۇيىر تاعام جەتكىلىكتى. اسقازاندى تولتىرۋ قاجەت بولسا، ۇشتەن ٴبىرىن تاماقپەن، ۇشتەن ٴبىرىن سۋمەن جانە ۇشتەن ٴبىرىن اۋامەن تولتىرسىن» دەگەن ٴحاديستى ەسكە ٴتۇسىرىڭىز. (تيرميزي).

داستارقان باسىنا بارلىق وتباسى مۇشەلەرىنىڭ وتىرعانىن قاداعالاۋ ٴلازىم. پايعامبارىمىزجالعىز تاماقتانبايتىن بولعان جانە «ەكى (ادامنىڭ) تاماعى ۇشەۋگە جەتەدى، ۇشەۋدىڭ تاماعى تورتەۋگە جەتەدى» دەگەن. (مۋسليم).

تاماقتانۋ بارىسىندا:

ٴاربىر مۇسىلمان تاماقتى اۋىزعا الماس بۇرىن «بيسميللياھ»، ياعني، «اللانىڭ اتىمەن باستايمىن» دەپ ايتۋى قاجەت. «كىسى ۇيىنە كىرگەندە جانە تاماق جەيتىن كەزىندە اللانى ەسىنە السا، شايتان: «بىزگە (بۇل ۇيدە) تۇنەيتىن ورىن دا، كەشكى اس تا جوق» دەيدى. ول (ۇيىنە) كىرگەندە اللانى ەسىنە الماسا: «ٴبىز تۇنەيتىن ورىن تاپتىق» دەيدى. ال تاماق جەيتىن كەزىندە اللانى ەسىنە الماسا (شايتان): «ٴبىز تۇنەيتىن ورىندى دا، كەشكى استى دا تاپتىق» دەيدى. (مۋسليم).

اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «كىمدە-كىم تاماق جەسە – وڭ قولىمەن جەسىن، سۋسىن ىشسە – وڭ قولىمەن ٴىشسىن، ويتكەنى شايتان (تاعامدى) سول قولىمەن جەيدى جانە (سۋسىندى دا) سول قولىمەن ىشەدى» دەپ ايتقان. (مۋسليم)

تاعامدى اركىم ٴوز الدىنان جەۋى كەرەك. بۇل سۇننەت ٴارتۇرلى تاعامدارعا قاتىستى ەمەس (جەمىس، سالات ت.ب.). تاعامدى شاعىن كەسىندىمەن الىپ، مۇقيات شايناعان ٴجون. ادام اۋزىنداعىسىن جۇتپايىنشا، اسقا قول سوزباسىن. سونداي-اق، اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) تاعامدى تالقىلاعاندى ۇناتپايتىن.

كاعب يبن ماليكتەن (وعان اللا رازى بولسىن): «اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) تاماقتى ٴۇش ساۋساعىمەن جەيتىن جانە قولىن سۇرتپەي تۇرىپ جالايتىن». (مۋسليم). ول تاعامدى نەمەسە سۋسىندى باسقالارعا وڭ جاعىنان باستاپ بەرەتىن.

«نەگىزىندە، شايتان بارلىق جاعدايدا جاندارىڭدا بولادى، ٴتىپتى ادامنىڭ تاماعىنىڭ قاسىندا دا بولادى. ەگەر تاماقتىڭ ٴبىر بولىگى (جەرگە) ٴتۇسىپ قالسا، ونداعى زياندى كەتىرىپ، جەپ قويسىن، شايتانعا قالدىرماسىن. ٴارى (تاماقتانىپ) بولعان سوڭ، ساۋساقتارىن جالاسىن، ويتكەنى ول تاماعىنىڭ قايسىسىندا بەرەكە بارىن بىلمەيدى». (مۋسليم).

پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ىستىق تاماقتى اۋىزبەن دە، مۇرىنمەن دە ۇرلەۋگە تىيىم سالعان. بەرەكەسىز بولاتىندىقتان، تاماقتى وتە ىستىق كۇيىندە ٴىشۋ دە سۇننەتتە قۇپتالمايدى.

ٴابۋ ھۋرايرادان (اللا وعان رازى بولسىن): «اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «ەشبىر ادام سۋسىندى تۇرەگەلىپ تۇرعان قالپىندا ٴىشۋشى بولماسىن. ال كىم ۇمىتىپ كەتسە، قۇسىپ تاستاسىن» دەدى». (مۋسليم). سۋ ىشپەس بۇرىن ىدىسقا ٴۇڭىلىپ قاراعان ٴجون جانە ىدىستى وڭ قولعا ۇستاۋ كەرەك. سونداي-اق، سۋدى ٴسىمىرىپ ىشۋگە بولمايدى، سۇننەتتە اراسىندا ٴۇزىلىس جاساۋ بۇيىرىلادى. تاعاممەن بىرگە سۋ ٴىشۋ سۇننەتتە دە، مەديسينا دا قۇپتالمايدى. اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ىدىستىڭ ىشىندە تىنىستاۋعا تىيىم سالعان.

كۇمىس جانە التىن ىدىستان سۋ ٴىشۋ قايتارىلادى. «كۇمىس ىدىستان سۋسىن ىشەتىن ادام قارنىندا جاھاننام وتىن قىلعىتاتىن بولادى». (مۋسليم).

تاماقتان كەيىن:

تاماقتى شامادان تىس تويماي تۇرىپ توقتاتقان ابزال.

سۇننەت بويىنشا، ىدىستا تاعام قالدىعىن قالدىرماۋ كەرەك. جابيردەن (وعان اللا رازى بولسىن): پايعامبار (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ساۋساقتاردى جانە تاباقتى جالاۋدى بۇيىرعان جانە «نەگىزىندە، سەندەر ونىڭ قايسىسىندا بەرەكە بارىن بىلمەيسىڭدەر» دەپ ايتقان. (مۋسليم). اسىمىز اللا تاراپىنان كەلگەن نىعمەت بولعاندىقتان، ٴاربىر ٴتۇيىر اس ٴۇشىن سۇرالاتىنىمىزدى ۇمىتپايىق. ىسىراپ ەتپەۋ – اللانىڭ بۇيرىعى، ال ونى ورىنداماعان ٴۇشىن جازا بار ەكەندىگى حاق.

تىم كوپ تاعام قالاتىن بولسا، ونى مىسكىندەرگە تاراتۋعا كەڭەس بەرىلەدى.

تاماقتان كەيىن شۇكىر مەن ماقتاۋ-ماداق ايتۋ. ٴاناس يبن ماليكتەن (وعان اللا رازى بولسىن): «اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «اقيقاتىندا، اللا تاماق جەگەن سوڭ، وزىنە ماقتاۋ ايتاتىن نەمەسە سۋسىن ىشكەن سوڭ وزىنە ماقتاۋ ايتاتىن پەندەگە رازى بولادى». (مۋسليم).

تاماقتان كەيىن اۋىزدى شايۋ، قولدى جۋۋ – سۇننەت.

تاماقتانۋ الدىندا ايتىلاتىن دۇعا:

«اللاھۋمما باريك ٴلانا فيھي ٴۋا ٴات-يمنا حايرام-مينھ (ەي، اللا! بىزگە بۇل تاماققا بەرەكە بەر جانە بىزگە ودان جاقسىسىن ٴناسىپ ەت).

تاماقتان سوڭ ايتىلاتىن دۇعا:

«ٴالحامدۋ ٴليللاھيل-لازي ٴات-اماني ٴھازا، ٴۋا ٴرازاقانيھي، مين عايري حاۋليم-مينني كاەۋا ٴلا ٴقۋۋاھ» (مەنەن ەشقانداي كۇش-قۋات تالاپ ەتپەي، مەنى تاماقتاندىرىپ، ريزىقتاندىرعان اللاعا شۇكىر).

قۇراندا اللا تاعالا بىلاي دەيدى: «(ەي، مۇحاممەد!) ايت: «ەگەر اللانى سۇيسەڭدەر، وندا ماعان ىلەسىڭدەر. اللا سەندەردى جاقسى كورەدى ٴارى كۇنالارىڭدى كەشىرەدى. ويتكەنى، اللا – اسا جارىلقاۋشى، ەرەكشە مەيىرىمدى» دەپ». («ٴالي يمران» سۇرەسى، ٴ31-شى ايات). حاديستە: «مەنىڭ سۇننەتىمە ىلەسكەن ادام – مەنى شىن جاقسى كورەتىن جانە مەنىمەن جۇماقتا بولاتىن ادام» (تيرميزي) دەلىنگەن. ولاي بولسا، ٴبىز كۇندەلىكتى ٴومىردىڭ ٴاربىر ساتىندە، ٴاربىر امالىندا پايعامبارىمىزعا (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ىلەسۋىمىز كەرەك. مۇندا ٴسوزسىز تابىس پەن بەرەكە بار.

date08.07.2016readCount5094printباسىپ شىعارۋ