حالال مەن حارام استىڭ مەديسيناداعى ورنى

حالال جانە حارام – بارشا مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىنە  قاتىستى شاريعات شەڭبەرىن قامتيتىن تەك يسلام دىنىنە ٴتان ۇعىم.

مۇسىلمانعا ٴتان حالال تاعام قۇران كارىمدە انىق ايتىلىپ، شاريعاتىمىزبەن بەكىتىلگەن. سوندىقتان قانداي جاعداي بولماسىن، ٴاربىر مۇسىلمان حالال مەن حارامعا كوڭىل بولۋگە مىندەتتى. «حالال» تەرمينىن قازاق تىلىنە اۋدارعاندا «رۇقسات ەتىلگەن»، «ادال»، «تازا»، «شاريعات بويىنشا جاساۋعا بولادى» دەگەن ماعىنالاردى بىلدىرەدى. ال، شاريعات شەڭبەرىندە ناقتى تىيىم سالىنعان، ادام دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرەتىن، قوعامعا دا ۇلكەن زاردابىن تيگىزەتىن لاس زاتتار مەن ارەكەتتەر حارام بولىپ ەسەپتەلەدى.

ٴدىنىمىز تىيىم سالعانى ٴۇشىن كەيبىر جانۋارلاردىڭ ەتتەرىن جەۋگە بولمايدى. ارينە بۇل تىيىمداردا كوپتەگەن حيكمەتتەر بار. مۇسىلماندار بۇل حيكمەتتەردى بىلە بەرمەسە دە ٴدىننىڭ تىيىم سالعان نارسەلەرىن جاساماۋ كەرەك. اللا تاعالا «ٴمايدا» سۇرەسىنىڭ 3-اياتىندا: «سەندەرگە: ولەكسە، اققان قان، دوڭىز ەتى جانە اللادان باسقانىڭ اتىنان باۋىزدالعان مال ارام ەتىلدى. بۋىنىپ، ۇرىلىپ، قۇلاپ، ٴسۇزىلىپ ولگەن مالدار جانە جىرتقىش (اڭ، قۇس) جەگەن مال ارام. ٴبىراق (جانى شىقپاي) باۋىزدالعاندارى باسقا»، – دەپ ۇكىم ەتە وتىرىپ، جەيتىن ەتىمىزدىڭ قايسىسى ادال، قايسىسى ارام ەكەنىن اتاپ كورسەتەدى.

بۇل ۇكىم كەزىندە مۇسا (ع.س.) ۇممەتتەرى ياھۋديلەر مەن يسا (ع.س.) ۇممەتتەرى حريستياندارعا دا بەرىلگەن بولاتىن. ياھۋديلەر بۇل ۇكىمدى ٴالى دە ۇستاپ كەلەدى. ال حريستياندار ىنجىلدە جازىلعان (قوس زاڭدىلىق 14:8): «ال، دوڭىز اشا تۇياقتى بولسا دا، كۇيىس قايىرمايدى. ول سەندەر ٴۇشىن تازا (حالال) ەمەس، ونىڭ ەتىن جەمەڭدەر جانە ولاردىڭ ولىگىنە جولاماڭدار!» – دەگەن اللا تاعالانىڭ بۇيرىعىن تارك ەتىپ، «اماندىقتى قامتاماسىز ەتۋدى» ۇمىتتى.

ازىقتاردىڭ ادامعا جاقسى نەمەسە جامان اسەرى بولاتىنى ٴسوزسىز. اناسى جامان بولعان نەمەسە جامان ايەلدىڭ ٴسۇتىن ەمگەن بالا دا جامانشىلىعىنىڭ اسەرىن الادى. دۇنيەسىن جانە اقىرەتىن ويلايتىن ادام ٴدىنىمىزدىڭ حالال دەگەن نارسەلەرىن جەپ، حارام دەگەن نارسەلەرىنەن تىيىلۋى كەرەك.

حالالدىڭ قوعام ٴۇشىن اتقاراتىن قىزمەتتەرى كوپ. ەكونوميكالىق سالادا دا، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا، ٴار ادامنىڭ جەكە گيگيەناسىنىڭ ساقتالۋى مەن رۋحاني تازالىقتىڭ سەبەپشىسى رەتىندە حالال ٴونىم كوپ ٴرول اتقارادى. قازاق «ٴتانى ساۋدىڭ جانى ساۋ» نەمەسە «اس – ادامنىڭ ارقاۋى» دەپ بەكەر ايتپاعان. ادام دەنساۋلىعىنا اسەر ەتەتىن الەۋمەتتىك فاكتورلاردىڭ  50%-ى تاماقتانۋ، 20%-ى قورشاعان ورتانىڭ اسەرلەرى، 20%-ى تۇقىم قۋالايتىن قاسيەتتەر، تەك 10%-ى عانا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى. ەگەر ادام دەنساۋلىعىنا اسەر ەتەتىن بۇكىل فاكتورلاردىڭ جيىنتىعىن الساق، سونىڭ 35%-ى تاماقتانۋدىڭ ۇلەسىنە تيەدى ەكەن. سوندىقتان ٴار ادامنىڭ دەنساۋلىعى ونىڭ تاماقتانۋىنا تىكەلەي بايلانىستى.

ادام تىرشىلىگىنىڭ كوزى، ٴومىرىنىڭ جالعاستىرۋشىسى، ال كەيدە ٴومىرىن توقتاتۋشى اجال كوزى دە وسى اس. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا، 65 جاسقا دەيىنگى ٴولىم-جىتىمنىڭ تەڭ جارتىسى دۇرىس تاماقتانباۋدان تۋىنداعان اۋرۋلارمەن بايلانىستى. ۇزاق ٴومىر ٴسۇرۋ ٴۇشىن، سونداي-اق جاس ۇرپاقتىڭ دۇرىس دامىپ، ٴوسۋى ٴۇشىن ٴتيىمدى تاماقتانۋدىڭ جانە ازىق-تۇلىكتى زياندى كومپانەنتتەردەن قورعاۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە.

مۇسىلمانداردىڭ حارام ەتىنەن باس تارتۋىن، اللا امىرىنە بوي ۇسىنا وتىرىپ، ٴوز دەنساۋلىعىنا جاساعان قامقورلىعى دەپ پايىمداعان ٴجون.

مەديسينا عالىمدارىنىڭ جازبالارىنا سۇيەنسەك، دوڭىز وتە لاس حايۋان. ٴارى ەتىنىڭ قۇرامىندا بارلىق مينەرالدىق زاتتار مەن ۆيتاميندەر سالىستىرمالى تۇردە وتە از مولشەردە عانا كەزدەسەدى. ماڭىزدى بەلوكتار، ۆيتاميندەر مەن ماكروەلەمەنتتەردىڭ مولشەرى ماردىمسىز. دوڭىز ەتىندە باستان اياق تەك بىزگە كەرەكسىز زاتتار بار، ٴتىپتى كەرەكسىز عانا ەمەس، وتە زياندى زاتتار بار.

ۇزاق ۋاقىت جۇيەلى تۇردە پايدالانۋ يممۋندىق رەاكتيۆتىلىكتىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلەدى. ول اعزانىڭ سپەسيفيكالىق جانە بەيسپەسيفيكالىق يممۋنيتەتىنىڭ تومەندەۋىنەن كورىنەدى جانە مۇنداي اعزا ٴار ٴتۇرلى اۋرۋ-سىرقاۋعا بەيسپەسيفيكالىق قابىنۋلارعا، قاتەرلى ىسىككە بەيىم كەلەدى.

دوڭىز ەتىن جەۋدەن پايدا بولاتىن تاعى ٴبىر اۋرۋ - تريحينەللەز. ستاتيستيكالىق دەرەك بويىنشا تريحينەللەز اۋرۋىمەن 28 ملن. ادام اۋىرادى، سونىڭ 21 ملن. اقش - تا تۇرادى ەكەن. بۇعان قوسا امەريكادا بۇل دەرتكە شالدىعۋشىلار سانى جىل سايىن 350 مىڭ ادامعا ارتۋدا.

ادامنىڭ بيولوگيالىق ٴومىر ٴسۇرۋ ۇزاقتىعى شامامەن 150 جىل. دوڭىز ەتىن تاعامعا پايدالانبايتىن كاۆكاز، تۇركيا، كەيبىر يسلام مەملەكەتتەرى وسى كورسەتكىشكە جاقىندايدى.

دۇرىس باۋىزدالماعان مالدىڭ ەتى دە دەنساۋلىققا زيان. ال ازىق رەتىندە پايدالاناتىن جانۋارلاردى ەلەكر توگىمەن ٴولتىرۋ ەتتىڭ ساپاسىنا نۇقسان كەلتىرەدى. مۇنداي ادىسپەن مالدى جانسىزداندىرعاندا مال دەنەسىنەن قاننىڭ بىركەلكى اعىپ كەتۋىنە كەدەرگى بولادى جانە قان اعزادان تولىق شىقپاي قالادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە اسىرەسە ىسىك اۋرۋلارىن تۋدىراتىن كونسەروگەن ساقتالىپ قالادى، بۇل ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا وتە قاتەرلى. بۇل شاريعي مال سويۋ شارتتارىنا قارسى كەلەتىن جاعداي. بۇلاردىڭ بۇل دۇنيەنىڭ وزىندە دە جۇرتقا تيگىزەر كەسىر-كەسەپاتى ۇشان-تەڭىز. سوندىقتان دىنىمىزدە مۇنداي لاس ارەكەت تىيىم سالىنعان.

«كوبى حارام نارسەنىڭ ازى دا حارام» دەگەن قاعيداعا ساي، ساتىلىمداعى سىرا مەن شامپانداردىڭ دا حارامدىعىن بىلگەن ٴجون.

اللا ەلشىسى (س.ا.س.) ٴبىر حاديسىندە: «اعزادا ٴبىر كەسەك ەت بار. ەگەر ول ساۋ بولسا، اعزا دا ساۋ بولادى، بۇزىلسا، اعزا دا بۇلىنەدى. ول – جۇرەك» دەگەن ەكەن.

ارداقتى پايعامبارىمىز (س.ا.س.) بۇل ارقىلى تالاي حيكمەتتى بىردەن قامتىعان. ٴتان ساۋلىعى جۇرەكتىڭ دۇرىستىعىنا بايلانىستى. بۇعان اناتوميا جانە مەديسينا عىلىمدارى تۇرعىسىنان قاراعاندا دا قايشىلىق جوق. ادام ٴومىرىنىڭ سىرتقى كورىنىسىنىڭ باستاۋ كوزى – جۇرەكتىڭ ساۋلىعى. وسى ٴبىر ماعىناسى تەرەڭ سوزىنەن ٴبىرقاتار ٴتۇيىن جاساۋعا بولادى. بىرىنشىدەن، جۇرەكتەن قانتامىرلار ارقىلى دەنە مۇشەلەرىمىزگە ايدالاتىن قان ادال، تازا استان قۋات السا، ساۋ جۇرەك جاقسى جۇمىس ىستەيدى. ٴارى وسىنداي ساۋ جۇرەكتەن بۇكىل دەنە مۇشەلەرىمىزگە ايدالاتىن قان ارقىلى اعزامىزدىڭ دا امان-ساۋ بولۋىن قامتاماسىز ەتەمىز. كەرىسىنشە، جۇرەكتەن دەنە مۇشەلەرىمىزگە ٴناجىس قان ايدالاتىن بولسا، جۇرەكتىڭ قىزمەتى بۇزىلىپ، سىرقاتتانادى. جۇرەك سىرقات بولسا، ودان تۇلا بويىمىزعا ايدالاتىن قان ارقىلى باسقا دا اعزالارىمىز سىرقاتتانادى.

سول سياقتى سيريا مەديسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ٴبىر توپ عالىمدارى 3 جىل بويى زەرتتەپ، «بيسسيميللا» ايتىلىپ سويىلعان مالدىڭ ەتى مەن ايتىلماي سويىلعان مالدىڭ ەتىندە ۇلكەن ايىرماشىلىق  بارىن انىقتادى.

زەرتحانا جەتەكشىسى پروفەسسور حاليد حالاۆەنىڭ moheet.com سايتىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «بيسميللا ايتىلماي سويىلعان مال مەن قۇس ەتىنىڭ قۇرامىنان ۇيىعان قان، كوبەيۋگە بەيىم باكتەريا مەن ميكروبتار كوپ تابىلدى جانە ەت تەز بۇزىلدى، كەلەسى ەتتە ونداي جاعداي كەزىكپەدى» دەيدى.

زەرتتەۋشىلەردىڭ ٴۇش جىل بويى زەرتحانا ۇزدىكسىز جۇمىس جاساپ، اشقان جاڭالىعى كوپتەگەن مەديسينا عالىمدارىن تاڭعالدىردى.

شام قالاسىندا وتكەن رەسمي تانىستىرۋ ۇستىندە زەرتتەۋ توبىنىڭ باسشىسى دوكتور ابدۋلكادير ديراني: «قۇران كارىمدەگى «اللانىڭ اتى اتالماي سويىلعان مالدىڭ ەتىن جەمەڭدەر» دەگەن ۇكىم مەن «بيسميللانىڭ» حيكمەتى مەنى وسىنداي تاجىريبە جاساۋعا يتەرمەلەدى. ٴۇش جىل بويى ۇزبەي جاساعان جۇمىستىڭ ناتيجەسى بەلگىلى بولدى. العاشىندا ارىپتەستەرىمنىڭ ٴوزى بۇعان سالقىن قارادى. سوڭىنان تاڭعالارلىق زەرتتەۋ ناتيجەلەرى شىعا باستاعان سوڭ ٴبارىنىڭ قىزىعۋشىلىعى وياندى» دەپ قورىتىندىلاپتى.

حالال دەگەننىڭ ٴوزى ٴبىر ۇلكەن عىلىم. جالپى حالال ماسەلەسى دىنگە تىكەلەي قاتىستى. سەبەبى بۇگىندە بارلىق عىلىمنىڭ اتاسى – قۇران كارىم. وندا بارلىعى جازىلىپ قويعان. مەديسينا دا سونىڭ ىشىندە.

شاراني دەگەن عالىمنىڭ مىناداي ٴبىر ٴسوزى بار. «ٴبىز عىلىمي زەرتتەۋ جاسادىق، سوندا بايقاعانىمىز، حالال جەگەن ادامنىڭ ۇيقىسى سەرگەك بولىپ، عىلىم-بىلىمگە قۇشتارلىعى ارتادى ەكەن. ال ارام جەگەن ادامنىڭ بۇكىل اعزاسى ارامدىقتى تالاپ ەتىپ تۇرادى. سوندىقتان ول بوس ۋاقىتىندا ارام ٴىس جاساپ قويماس ٴۇشىن اللا تاعالا وعاندا جەڭىلدىك جاساپ، كوپ ۇيقى بەرىپ، ماۋباس ەتىپ قويادى ەكەن. از كۇنا جاساسىن دەپ. سەبەبى كۇنا ٴتۇبى – باقىتسىزدىق»، – دەگەن. سول سەبەپتى دە حالال-حارام ماسەلەسىن تەرەڭنەن قاراۋ كەرەك.

بىردە فرانسيا ەلشىسىنىڭ ورىنباسارىنا مىنانداي سۇراق قويىلعان ەكەن: «سىزدەر مۇسىلمان ەمەسسىزدەر، ەۋروپالىقتارعا جاتاسىزدار، ٴۇشىنشى دارەجەلى الەمدىك حالال ستاندارتىندا تۇرسىزدار. ەندى ەكىنشىسىن الماقشىسىزدار، ٴتىپتى ەميراتتى وزۋعا اينالدىڭىزدار. سوندا نە سەبەپتى حالال مىقتى دامىپ جاتىر؟» سوندا ول: «ٴبىز قورقىنىش گورموندارىنان قورقامىز. بىزدە كوپتەگەن كوپشىلىك تاماقتاناتىن ورىنداردا مالدى ەلەكتر توگىمەن ولتىرەدى. ول ەتتى جەگەن ادامداردىڭ تۇنگى ۇيقىسى تىنىش بولماي، دۇرىس دەمالا المايدى. سەبەبى سويىلعان مالدىڭ اعزاسىنداعى قورقىنىش گورموندارى تاماقتانعان ادامنىڭ بويىنا تارايدى. سودان بارىپ، ٴتۇن ۇيقىسىنان شوشىپ وياناتىندار كوبەيىپ كەتكەن. ال حالال سويىلعان مالدا قورقىنىش گورموندارى قالمايدى، ٴارى ەتى ٴتاتتى. سول سەبەپتى بىزدە حالالعا سۇرانىس ارتىپ وتىر» – دەگەن.

ارينە، قازىرگى ۋاقىتتا الەم بويىنشا كوزى اشىق حالىقتاردىڭ تازا (حالال) تاعامعا دەگەن سۇرانىستارىنىڭ ارتۋىنا بىردەن-بىر سەبەپ، شەت ەلدەردەن اعىلىپ كەلىپ جاتقان كۇماندى، زارارلى ازىق-تۇلىكتەردىڭ ادال-ارامىن اجىراتۋ قيىندىققا سوعاتىندىعىندا بولىپ وتىر.

حارام-حالال ماسەلەسىندە قارا قىلدى قاق جاراتىنداي اسقان مۇقياتتىلىق تانىتقان ارداقتى پايعامبارىمىز (س.ا.س.) ٴبىر حاديسىندە: «حالال مەن حارام بەلگىلى. الايدا، وسى ەكەۋىنىڭ اراسىندا كەيبىر كۇماندى نارسەلەر بار. ادامداردىڭ كوپشىلىگى وسىنىڭ ارا جىگىن ايىرا المايدى. وسى كۇماندى نارسەلەردەن بويىن اۋلاق ۇستاعان جان ٴدىنىن، ار-نامىسىن ساقتاپ قالادى»، - دەگەن.     

بۇل حاديس حالالعا شاقىرۋدىڭ، حارامنان اۋلاق بولۋدىڭ جانە ٴشۇبالى نارسەلەردەن باس تارتىپ، ٴدىن مەن ابىرويدى ساقتاۋ ٴبىرىنشى كەزەكتەگى امالداردىڭ ٴبىرى ەكەنىن ايتۋدا. سونداي-اق، ادامدا جامان پىكىر تۋدىراتىن جانە ساقتانۋدى كەرەك ەتەتىن نارسەگە ۇستامدىلىق كورسەتۋ قاجەتتىگىن قاپەرگە سالادى.

كەزىندە توني بلەر جەنەۆاداعى ٴبىر حالىقارالىق جيىندا: «بىزگە ەندى گەندىك موديفيكاسيانىڭ بەتىن اشاتىن ۋاقىت جەتتى. ونى ٴبىز بيوتەرروريزمنەن جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ رەتىندە اتايتىن ۋاقىت جەتتى» دەگەن ەدى. بۇگىنگى تاڭدا سول نارسە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىنا ٴوزىمىزدىڭ دە كوزىمىز جەتىپ وتىر. شەت ەلدەردەن، ٴتىپتى ەلىمىزدىڭ وزىندە ٴوندىرىلىپ جاتقان ونىمدەردىڭ قۇرامىندا، جاڭا تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن تەكسەرىستەن وتكىزۋ بارىسىندا تابىلىپ جاتقان ادامنىڭ اعزاسىنا كەرى اسەر تيگىزەتىن زياندى ۋلى كومپونەنتتەر ادامداردى تاڭعالدىرىپ، تولقىتۋدا. سوندىقتان دا، دۇنيە ٴجۇزى بويىنشا، ٴتىپتى مۇسىلمان ەمەس حالىقتاردىڭ اراسىندا دا حالال ونىمدەرگە دەگەن سۇرانىس كۇننەن كۇنگە ارتىپ كەلەدى.

اللا تاعالا ادامزاتقا راقىمىن جاۋدىرىپ، ارام مەن ادالدىڭ اراجىگىن كورسەتىپ بەردى جانە ادامنىڭ ٴتانى مەن جانىنا زارارى تيمەيتىن تازا رىزىق نەسىبەلەردەن پايدالانۋدى بۇيىردى. يسلام شاريعاتى ادام دەنساۋلىعىنا، ومىرىنە ٴقاۋىپ توندىرەتىن نارسەلەردى پايدالانۋعا قاتاڭ تىيىم سالعان. اللا تاعالا قۇران كارىمدە بىلاي دەيدى: «وز-وزدەرىڭدى ٴولتىرۋشى بولماڭدار، راسىندا، اللا سەندەرگە مەيىرىمدى» (“نيسا” سۇرەسى، 29 ايات).

اللا ەلشىسى (س.ا.س.) ٴبىر حاديسىندە ايتادى: «وزىڭە دە، وزگەگە دە زيان تيگىزۋىڭ بولمايدى!» (احماد 5/326، يبن ماجا 2340، ات-تاباراني 1/163)

يمام يبن ٴحازم (ر.ا.) بىلاي دەگەن: «دەنساۋلىققا زيانى تيمەيتىن نارسەلەردى جەۋگە رۇقسات ەتىلەدى، ال دەنساۋلىققا زيانى تيەتىن نارسەلەردى ىشىپ-جەۋگە تىيىم سالىنادى!» (“ٴال-مۋحالليا” 7/430).

«دەنساۋلىق – زور بايلىق» دەمەكشى، ٴاربىر ادامنىڭ بۇل دۇنيەدەگى قازىناسى، اللانىڭ اماناتى، ول – دەنساۋلىعى. ال ٴتاننىڭ ساۋلىعى بويعا تارايتىن اسقا بايلانىستى بولعاندىقتان ىشەتىن اسىمىزعا بارىنشا مۇقيات بولۋىمىز كەرەك. اسىلىندە، اللا تاعالا بىزگە بەرگەن دۇنيەنىڭ ىشىندە حالال نارسەلەر كوپ. ال، حارام زاتتار وتە از. دەمەك، ٴبىز حالال شەڭبەرىندە ٴوز پەندەلىك قاجەتتىلىگىمىزدى قاناعاتتاندىرا الامىز. بويىمىزدى حاراممەن ۋلاۋىمىزعا ەشبىر سەبەپ جوق.

وسىنداي تازالىق پەن ادالدىقتى بىزگە ايقىنداپ بەرگەن، مەديسينالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە دالەلدەنگەن حاق ٴدىنىمىزدىڭ ۇكىمدەرىنە قۇلاق اسۋ، ياعني، حارامعا اپاراتىن بارلىق جولداردى بەكىتۋ جانە حارامعا جەتەلەيتىن امالداردان ساقتانۋ بارشا يمان ەتكەن، راببىسىنىڭ رازىلىعىن كوزدەگەن مۇسىلمانداردىڭ مىندەتى. بۇل ٴدىنىمىزدىڭ تالابى، ٴتانىمىزدىڭ تازالىعى ٴۇشىن قاجەت.

بەيبىت مىرزاگەلديەۆ
date08.07.2016readCount4280printباسىپ شىعارۋ