يسلام جانە مەديسينا

مەديسينا تاريحىنىڭ ٴتۇپ-تامىرى 5000 جىل مەسوپوتاميا مەن مىسىر مادەنيەتتەرىنە دەيىن جالعاسادى. ەۋروپا ٴالى دامي قويماعان شاقتا يسلام الەمى عىلىم مەن ونەردە التىن داۋىرگە قول جەتكىزىپ، قىتاي مەن ٴۇندىستان، باتىستا ەۋروپامەن قارىم-قاتىناستا بولعان. اراب ٴتىلى كەڭ ايماقتا قولدانىسقا يە بولىپ، عىلىمنىڭ ورتاق تىلىنە اينالدى. مۇسىلمان عۇلامالار ماتەماتيكا، فيزيكا، استرونوميا، وپتيكا، حيميا، مەديسينا مەن ٴدارىحانالىق سالالاردا تاڭعالارلىق بيىك دەڭگەيگە جەتتى.

حريستيان ٴدىنى العاشقىدا عىلىم مەن مەديسيناعا قارسىلىق بىلدىرسە، يسلام ٴدىنى عىلىم ىزدەنۋ – قۇلشىلىق دەپ ۇعىپ، عىلىم سالالارى – اللانى تانىتاتىن دالەلدەر دەپ وعان قولداۋ كورسەتتى. كوپتەگەن اياتتارى ارقىلى قۇران ادامدى تابيعاتتى زەرتتەۋگە قۇلشىنىپ، ونداعى استارلى حيكمەتتەردى كورە بىلۋگە شاقىردى.

ەۋروپادا ورتا داۋىردە جالاڭاشتىق نە دەنەنىڭ جالاڭاشتانۋىنا قاتىستى نە نارسە بولسا دا ازعىندىق دەپ قابىلداعاندىقتان شەشىنۋ نە شومىلۋ كۇنا بولىپ سانالاتىن. سول ۋاقىتتا فرانسياعا جولى تۇسكەن مۇسىلمان ساياحاتشىسى تارتۋسي كيىمدەرى ەندى كييۋگە كەلمەتىندەي ٴىرىپ كەتكەندە عانا ونداعى حالىقتىڭ سول كيىمدى شەشەتىندىگىن جازعان. ەۋروپادا تازالىق تالابى قاراپايىم گيگيەنانىڭ بولماۋى – بوي دارەت-عۇسىل قۇينۋدى ٴدىني مىندەت رەتىندە قابىلداعان مۇسىلمانداردى قاتتى تاڭعالدىردى.

1163 جىلى پاپا الەكساندر iii دۇعا وقۋعا كوپ ۋاقىت جىبەرگەنشە، ەمدەۋمەن اينالىسۋ ٴۇشىن كوبىرەك ۋاقىت جۇمساۋدىڭ اناعۇرلىم ٴتيىمدى ەكەندىگىنە پوپتاردىڭ نازارىن اۋدارۋمەن بولدى.

العاشقى ساۋىقتىرۋ ەمحاناسى 707 جىلى شامدا اشىلدى. ول تۇركىستاننان اندالۋسياعا دەيىنگى مۇسىلمان ەلدەرىنە تەز تارادى. x عاسىردا قۇرتۋبادا 50 ەمحانا جۇمىس ىستەگەن. شاكىرتتەر تانىمال دارىگەرلەردىڭ باقىلاۋىندا جۇمىس ىستەۋ ٴۇشىن تۋنيستەن يرانعا، كاسپيي تەڭىزىنەن كايرگە دەيىن جول جۇرەتىن. العاشقى ەۋروپا ەمحانالارى بولسا 1224 جىلى پادۋادا، 1224 جىلى ناپوليي مەن پاريجدە، ال 1254 جىلى اندالۋسيادا سالىنعان.

ورتا شىعىستا كرەست جورىقتارىنا قاتىسقان اسكەرلەر مۇسىلمان ەمحانالارىن كوپ كورگەن. سولارعا ەلىكتەپ سالۋعا 500 جىل ۋاقىت قاجەت بولدى.

مۇسىلماندار الەمدىك ساۋداعا قاتتى ىقپال جۇرگىزىپ تۇرعان شاقتا مۇسىلمان ەلدەرىنە ٴتۇرلى مەملەكەتتەردەن كوپتەگەن وسىمدىك تۇرلەرى جەتكىزىلەتىن. العاشقىدا دارىگەرلەر ارنايى دارىلەردى وزدەرى جاسايتىن. كەيىننەن ول سالا جەكە باسىنا دامىپ، 754 جىلى باعداتتا تۇڭعىش ٴدارىحانا اشىلدى.

قىسقاشا ايتقاندا، عىلىمنىڭ كوپتەگەن سالالارىمەن قاتار مەديسينا مەن ٴدارى جاساۋ سالاسىندا دا مۇسىلمان عالىمدارىنىڭ باتىستىقتارعا جول اشقانى شىندىق. 

فەرناند گرەنادر، نەمىس زەرتتەۋشىسى
date08.04.2016readCount2975printباسىپ شىعارۋ