اشىق-شاشىق كيىنۋ قاتەرلى ىسىككە سەبەپ
Ашық-шашық киіну қатерлі ісікке себеп

كوپتەگەن پسيحولوگ ماماندار ادامنىڭ كەمەلدىككە جەتۋ جولدارى بىرنەشە كەزەڭدەرگە بولىنەدى دەپ ەسەپتەيدى. ادام دامۋىنىڭ ٴاربىر كەزەڭىندە ناقتى قاجەتتىلىكتەر تۋىندايدى. ەگەر ٴسىز وسى قاجەتتىلىكتەردىڭ دۇرىس ورىندالۋىن قاداعالاماعان بولساڭىز، "جەكە تۇلعانىڭ دامۋىندا توقىراۋ بولادى"، ياعني، ادامنىڭ جەكە تۇلعاسى جەتىلمەيدى، ول بەلگىلى ٴبىر دامۋ ساتىسىندا "قاتىپ قالادى". ادام ٴوز قاجەتتىلىكتەرىن ادال جولمەن قاناعاتتاندىرا الماسا، وندا ول ٴومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن سونىڭ ورنىن تولتىرۋ ٴۇشىن ۇمتىلاتىن بولادى.

بۇل كەزەڭدە ۇلدار كوبىرەك بەلسەندى ارەكەت ەتەدى جانە ولار وزدەرىنىڭ  ارتىقشىلىقتارىن  كورسەتۋگە تىرىسادى. قىزدار كوبىنەسە قورشاعان ورتانىڭ نازارىن وزدەرىنە اۋدارعىسى كەلەدى. اتالمىش كەزەڭنىڭ نەگىزگى بەلگىسى قىزداردا ادەمى كيىم كييۋ مەن كوسمەتيكانى قولدانۋمەن ەرەكشەلەنەدى.  قىزدار مەن ايەلدەردىڭ كوپشىلىگى وسى كەزەڭدە تىنىش، ٴبىرقالىپتى وتەدى جانە "ادامدىق تۇلعانىڭ كەمەلدەنۋى مەن جەتىلۋ" كەزەڭىنە بىرتىندەپ قادام باساتىنىن اتاپ وتكەن ٴجون. سول ٴۇشىن ولار وزدەرىنىڭ سىرتقى بەينەسىن بەزەندىرۋ ٴۇشىن قۋاتى مەن ەنەرگياسىن جۇمساي بەرمەيدى، كەرىسىنشە، جەكە تۇلعاسىن، وتباسىن، قوعامدى دامىتۋعا وزدەرىنىڭ مورالدىق جانە فيزيكالىق قابىلەتتەرىن شىڭدايدى.

بەلگىلى  سەبەپتەرمەن ٴوز جۇبايلارىنىڭ نازارىن اۋدارا الماعان ايەلدەر، قانداي دا ٴبىر جولمەن ٴوزىن كورسەتۋ ٴۇشىن وزدەرىنىڭ "اسەمدىگىن"  جالپىنىڭ نازارىنا ۇسىنۋ ارقىلى قوعامدا بار ەكەندىگىن، ورنىن كورسەتۋگە تىرىسادى. بۇل ارەكەت ايەل بولمىسىنىڭ بۇزىلۋىنا، تۇلعاسىنىڭ تومەندەۋىنە اكەپ سوقتىرادى. پسيحولوگ شاحريار رۋحاني وسى تۋرالى بىلاي دەپ تۇسىنىك بەرەدى: "كوپ جاعدايدا جۇبايلارىنىڭ جەتكىلىكسىز نازارى قوعامدا ايەلدىڭ جەكە تۇلعاسىنىڭ بۇزىلۋى مەن تارتىپسىزدىككە بارۋىنا  اكەپ سوقتىرادى". جازۋشى تاعى دا بىلايشا تولىقتىرادى: "كەيبىر ايەلدەردىڭ ٴوز ٴتۇر-سيپاتىنا دەگەن شەكتەن تىس كوڭىل ٴبولۋى مەن وزگەنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارۋعا دەگەن تالپىنىسى ولاردىڭ مورالدىق قاسيەتتەرىنىڭ جەتىسپەيتىندىگىن كورسەتەدى".

زەرتتەۋگە قاتىسقان پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى mينا سيكار ەرلەر  جابىق كيىمدى ايەلدەرگە اشىق كيىمدى ايەلگە قاراعانداي، قارامايتىندىعىن تىلگە تيەك ەتەدى. پسيحولوگ سيۋزان فيسكەنىڭ پىكىرىنشە، ەرلەر تولىققاندى  جابىق كيىنگەن ايەلدەردى تاۋەلسىز ٴارى سالماقتى دەپ قابىلدايدى. ايەلدەردەگى كوپ جالاڭاشتانۋ، ادەتتە قاتەرلى ىسىكپەن اياقتالادى. مۇنداي تۇجىرىمعا كەلگەن "سترەستىڭ  پسيحولوگيالىق انتروپولوگياسى" اتتى مونۋمەنتالدىق زەرتتەۋدىڭ اۆتورى، اتاقتى دارىگەر، اكادەميك لەونيد كيتايەۆ-سمىك بولدى.

دارىگەرلەر قايناعان ىستىق كۇندە باستى مىندەتتى تۇردە ٴبىر نارسەمەن جابۋ كەرەكتىگىن ۇسىنادى. ماسەلەن، كەپكا، پاناما، قالپاق نەمەسە ورامال. ەگەر ادام ىستىق كۇندە باسىن اشىق ۇستاسا، كۇن ساۋلەسىنەن كوپ زيان شەگەدى. كۇن كوزىنەن باستى عانا ەمەس، شاشتى تا قورعاماسا، ىستىق پەن رادياسيالىق ساۋلەلەر ولار ٴۇشىن ٴقاۋىپتى بولىپ تابىلادى. جوعارى تەمپەراتۋرانىڭ اسەرىنەن شاش ايتارلىقتاي ىلعالدىلىعىن جوعالتىپ، تەز كەبۋگە بەيىمدەلەدى. ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەر شاشتىڭ جوعارعى قاباتى - كۋتيكۋلانى بۇزادى. زاقىمدالعان كۋتيكۋلا تولىق قورعانىش فۋنكسياسىن اتقارا الماي، شاش قاتتى بولىپ، يكەمدىلىگىن جوعالتىپ، تەز ۇشتالادى. سونداي-اق زياندى كۇن ساۋلەسىنەن تەرىنى قورعايتىن تابيعي ماتالاردان جاسالىنعان جانە دەنەنى سالقىنداتۋ ٴۇشىن اۋا اعىنىن ەركىن وتكىزەتىن، دەنەگە جابىسپايتىن كيىم ٴتۇرىن تاڭداۋ كەرەك. تار كيىم كەرىسىنشە دەنەنى قىزدىرادى. كۇننىڭ استىندا اشىق ٴجۇرۋ گيپەرتەرميانى تۋعىزادى. سونىمەن قاتار، كۇن ساۋلەسىنىڭ زيانى تەرىنىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن قارتايۋىنا الىپ كەلەدى.

دارىگەرلەر تار شالبار مەن جابىسقان تار كوفتانىڭ دەنساۋلىقتىڭ بۇزىلۋىنا بىردەن-بىر سەبەپ بولاتىندىعىن  باسا ايتادى.  مىسالى،  كيىمنىڭ ٴىشتى قىسۋىنان دەم الۋ بارىسىندا ديافراگمانىڭ تولىققاندى تۇسۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى ٴارى وكپەنىڭ گيپەرۆەنتيللياسياسىن تۋعىزادى. وكپەنىڭ  گيپەرۆەنتيللياسياسى - بۇل شامادان تىس جىلدام نەمەسە تەرەڭ دەم الۋ. مۇنداي تىنىس الۋ ٴوز كەزەگىندە باس اينالۋ، السىزدىك، ەنتىگۋ سياقتى جانە باسقا دا بەلگىلەردى تۋعىزادى، قانداعى وتتەگى مەن كومىرقىشقىل گازى بالانسىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلەدى. تار شالبار كييۋدىڭ تاعى ٴبىر جاعىمسىز سالدارى - قىجىلدى تۋدىرۋ. ونىڭ سەبەبى قىسىمنىڭ اسەرىنەن اسقازان قىشقىلى وڭەشكە كوتەرىلەدى. تار جاعالى جەيدەلەر مەن ۆودولازكالار  مويىن ارتەرياسىن قىسادى جانە كوزىشىلىك قىسىمدى جوعارلاتادى. بۇل گلاۋكومانىڭ پايدا بولۋ سەبەبىن تۋعىزادى. گلاۋكوما – كوزدىڭ ىشكى قىسىمىنىڭ جوعارى كوتەرىلۋىنەن بولاتىن سوزىلمالى كوز اۋرۋى.

سوندىقتان ايەلدەردىڭ جابىق كيىنۋى بوگدە كوزدەردەن عانا قالقان ەمەس،  قوعامداعى ەرلەردىڭ دە تەرىس جولعا تۇسپەۋىنە نەگىزگى سەبەپ بولىپ سانالادى. كۇللى الەم وزىنە ٴتان جامىلعىسىمەن ورانعان، اعاشتار جاپىراقتارىمەن ٴساندى، جەردىڭ ٴوزى اتموسفەرا مەن ازون قاباتتارىمەن قاپتالعان، نوۋتبۋكتى ارنايى چەحولمەن قاپتايمىز، قىلىش بولسا، قىناپتا ساقتالادى. ال قابى جوق نارسەلەرگە قاراڭىز، جەمىستەر بولسا، بىردەن ٴشىريدى، تۇستەرىن وزگەرتەدى، زاتتارىمىز بولسا، سىرتىن بەس ەلى شاڭ-توزاڭ باسادى. ال، ەندى وسىلاي بول تۇرا، ساناسى بار ادام قالايشا جارتىلاي جالاڭاش كۇيدە جۇرە الادى. ولاي بولسا، ٴسىز دە سول كەرەكسىز زاتتارداي وزىڭىزگە شاڭ-توزاڭنىڭ قاپتاعانىن قالايمايتىنىڭىز انىق. ەندەشە، اللانىڭ اسىل بۇيرىعىن ماقسات ەتكەن ٴار ايەل تۇلعاسى دا سىرت كوزدەن جاسىرىن بولىپ، ٴوزىن اسەم جابىق كيىممەن اسەمدەۋى ٴتيىس.


 
مەرۋەرت باقداۋلەتقىزى
date20.08.2015readCount6510printباسىپ شىعارۋ