"Aqındarğa azğındar ğana eredî" degen ayattı qalay tüsînemîz?
Sûraq: «Aqındarğa azğındar ğana eredî» degendî qalay tüsînsek boladı? İslamda öleñ jazu tiım salınğan ba?

Jauap: Bûl söz Qûran Kârîmde «Şûğara» süresînîñ 224-ayatında keledî. Negîzî bûl ayatta kezînde Payğambarımız (s.ğ.s.) jayında jaman sözder aytıp, jala japqan müşîrîk aqındar turalı aytıluda. Sürenîñ jalğasında: «Bîraq iman keltîrîp, îzgî îs îstegender, Allanı köp zîkîr etkender, zûlımdıq körgennen keyîn kek alğandar basqa...»[1] deuî arqılı jaqsı joldağı sahabalardı, mûsılman aqındardı müşîrîkterden bölîp qarauda.

Payğambarımız (s.ğ.s.) eşqaşan aqındıqqa, öleñge tıyım salmağan. Bîraq aqın öleñînde aqiqattı, Allanı, payğambardı, elge jerge degen süyîspenşîlîktî, bîrlîktî-ıntımaqtı t.b. târbielî nârselerdî nasihattauı kerek.

Aqındıqtıñ İslamda tıyım salınbay, kerîsînşe qûptalğanın Payğambarımızdı qûrayıştıq müşîrîkterden öleñmen qorğağan Hasan ibn Sâbit Payğambarımızdan (s.ğ.s.) talay ret maqtau alğandığınan-aq[2] bayqauğa boladı.

Payğambarımız (s.ğ.s.):

«Öleñ de bîr söz. Sözdîñ de jaqsısı jâne jamanı boladı».

«Öleñde hikmet bar»[3] degen.

Osımen qatar, «Payğambar aqını» degen atpen tanımal Abdulla ibn Rauaha Alla Elşîsîmen bîrge Mekkege ûmrağa kelgende Allanı madaqtap, dînsîzderdî jer qılatın öleñîn bastay bergende Hazîretî Omar tıyıp tastaydı. Bûnı estîgen Payğambarımız (s.ğ.s.) Hazîretî Omarğa (r.a.) qaratıp:

«Kilîkpe oğan. Onıñ öleñderî Mekkelîk dînsîzderge oqtan da qattı âserlî» degenînen jaqsı öleñderdî aytudı qûptağanın köremîz.

Payğambarımızdıñ qûzırında dînsîz aqındar men Hazîretî Hasan ibn Sâbittîñ öleñ şumaqtarımen aytısıp, onıñ öleñînen keyîn sözden jeñîlîp, âserlengen qanşama müşrîkter İslam dînîn qabıldağan. 

İslam âlemînde bolsın, qazaq dalasında da sonau Ahmet Yasauidîñ hikmetînen bastap «Bes ğasır jırlaydı», «On ğasır jırlaydı» degen poeziya jianaqtarınan-aq İslam dînî, salt-dâstür, bîlîm-ğılım halqımızda poeziya arqılı saqtalğandığın, ûrpaqtan ûrpaqa jetkendîgîn köremîz.

Söz zergerî, oyşıl aqın Abay atamızdıñ da:

«Öleñ – sözdîñ patşası, söz sarası...», nemese «Men jazbaymın öleñdî ermek üşîn...» dep jırlauı da köp nârsenî añğartsa kerek. 

Osımen qosa, tarihta Hazîretî Âli, sahaba Mûğira ibn Şûğba, İmam Şafiği jâne t.b. köptegen ğalımdar kâsîbi aqın bolğandığın ayta ketken jön.

İmam Bûhari men İmam Muslimnîñ jianaqtarında köptegen sahabalardıñ öleñderînen mısaldar keltîrîlgen. Ğalımdar arab tîlîn jetîk meñgeru üşîn köne arab poeziyasın zertteytîn bolğan. Fiqĥta keybîr mâselenî dâleldeu üşîn arabtıñ köne öleñderîn jiî paydalanatın bolğandığın eskergenîmîz abzal.


[1] "Şûğara" süresî, 227-ayat

[2] Bîr künî: «Müşîrîkterdî öleñmen tığırıqqa tîre. Öytkenî Jâbîreyl senîmen bîrge» (Bûhari, Âdep babı 91 hadis).

[3] Bûhari, Âdep babı 90-şı hadis

date25.10.2017readCount3637categoryÂrtürlîprintBasıp şığaru