Zâytün qanday jemîs?
Зәйтүн қандай жеміс?

Zâytün – köpjıldıq (1000-1500 j.) jemîs ağaşına jatadı. Öte bayau ösedî. Botanikalıq atauı – Olea europaea. Negîzgî otanı – subtropikalıq beldeu. Qazîrgî uaqıtta zâytün jemîsîn öndîru jönînen alğaşqı ondıqqa mına memleketter kîredî: İspaniya, İtaliya, Grekiya, Tür­kiya, Siriya, Marokko, Tunis, Mısır, Portugaliya jâne Li­van.

Bîr ağaş jılına 30-35 kelîdey jemîs beredî. Ünemî jasıl tüsîn saqtaydı. Dîñgegî juan. Tamırı ortaşa alğanda nebârî 80 sm tereñdîkke deyîn boy tartsa da, jan-jağına qaray keñ taramdaladı. Bûl qasiet Zâytün ağaşınıñ qûrğaqşılıqqa degen tözîmdîlîgîn arttıradı eken.

Qızıqtı derekter

Qazîrgî âl-Qûdıs meşîtînîñ şığısında Zâytün tauı (Eleon) attı biîkteu jota bar. Ol jerdîñ Zâytün ağaştarı 2 mıñ jıldıq desedî. 

Zâytün ağaşın qasiettî dep eseptegendîkten, köne Mısırda qaytıs bolğan adamnıñ denesîn zâytün mayımen sılağan. Jerleuge aparatın tabıt ta zâytün ağaşınan jasalınğan.   

Köne grekter zâytündî «sûyıq altın» dep joğarı bağalağan. Olar zâytün ağaşın baltamen şapqan adamdı qatañ jazalağan. Olimp oyındarı jeñîmpazdarınıñ moynına Zâytün ağaşınıñ mayda bûtaqtarınan örîlgen alqa taqqan.

Köne şığıs elderîndegî ğibadathanalarda şırağdanğa zâytün mayın paydalanğan.

Hristiandardıñ qûpiya dîni râsîmînîñ bîrî maymen sılauda (eley) osı zâytün mayı paydalanıladı.

Zâytün mayı

Zâytünnîñ 60-qa juıq türînen tek Europalıq zâytün ağaşı (Olea europaea) ğana şaruaşılıqta jiî qoldanıladı. Zâytünnîñ şikî jemîsînîñ qûramında şamamen 50-75% may boladı. Şikî kezînde öte aŝı bolğandıqtan jeuge kelmeydî. Tüsterî ösken aymağına, sortına baylanıstı özgeredî. Qazannan jeltoqsan ayına deyîngî aralıqta pîsedî. Jinar aldında ağaştıñ aynalasına kenep matanı tösep, ağaşqa da, jemîske de ziyan keltîrmey, ayır târîzdî qûralmen aynaldıra sîlkîp, soğadı. Köbîne arnayı tırmauışpen jemîsî mol bûtaqtardıñ arasın tarap ta jinaydı.

Zâytün mayı bügîngî künî as mâzîrînde, kosmetologiyada, meditsina men dîni râsîmderde keñ qoldanıladı.

Qûranda atala ma?

Zâytün qasiettî Qûrannıñ bîrneşe jerînde atalğan. Aytalıq, «Tin» süresînde Jaratuşı ie zâytündî atap sert etken: 

«Înjîr men zâytünge,
Sina tauına,
Osı beybît qalağa sert!
Rasında adamzattı körkem beynede jarattıq» (Tin süresî, 1-4)

Tağı bîr ayatta Allaĥ tağala özînîñ nûrın sipattağanda zâytündî mısal etîp keltîredî: «Allaĥ tağala – kökter men jerdîñ nûrı. Nûrınıñ mısalı: îşînde jarığı bar quıs (nemese quısta janğan jarıq) siyaqtı. Jarıq âynektîñ îşînde. Al âynek beyne înjudey bîr jûldız. Şığıs pen batısta bolmağan berekettî zâytün mayınan tamızıladı. Tîptî ot timey-aq onıñ mayı jarıq bergelî tûr. Nûr üstîne nûr. Allaĥ qalağan kîsîsîn öz nûrına böleydî. Allaĥ adamdarğa osınday mısal beredî» (Nûr süresî, 35)

Tâpsîr tüsîndîrmesî

Belgîlî tâpsîrşî Elmalılı Mûhammed Hamdi Yazırdıñ aytuınşa, ayattağı înjîr men zâytün sözîne baylanıstı negîzînen ekî közqaras basım:

Bîrînşîsî, tîke jemîs mağınasın berîp tûr. Yağni bûl jemîsterdîñ adam ağzasına öte paydalılığı, tûrmısı üşîn de qajettî ekenîne nazar audartılğan. Ârî jemîs, ârî qorek, ârî em, ârî sauda-sattıq, tabıs közî t.b.  

Ekînşîsî, qasiettî orındardı bîldîrude. Ayattıñ jalğasında Sinay tauı men qauîpsîz meken (bâlâd âmin) ûğımdarınıñ keluî osını quattauda. Bûlar qos tau, qos meşît ya meken atauları boluı mümkîn (Keñîrek qarañız. Hak dini Kuran dili tâpsîrî, 9 t. Zaman, B. 303-311).   

Hadisterde ne aytılğan?

Adamzattıñ asılı Mûhammed payğambarımız (s.a.s.) hadisterînîñ bîrînde zâytün mayın asqa da, emge de paydalanuğa köñîl audartıp, bılay deydî: «Zâytün mayın îşîñder, onı denelerîñe jağıñdar. Öytkenî onıñ ağaşı mübârak» (Tirmizi, Âtğima, 43)

Qûramı

Zertteuşî mamandardıñ aytuınşa, zâytün mayınıñ himiyalıq qûramı erekşe. Onda adam ağzasına eñ kerektî vitaminder, qışqıldar, mikroelementter jinaqtalğan. Ol ösîmdîk maylarınıñ arasındağı qorektîk nârî eñ quattısı bolıp tabıladı. Qûramındağı A, B, C, D, E, F, K vitaminderî totığu arqılı adam ağzasına qauîp töndîretîn erkîn radikaldarmen küresedî.  Sonday-aq boydağı süyek pen bûlşıq et tînderîn qataytıp, asqazan, îşek jûmısın jaqsartadı. Basqa maylarğa qarağanda zâytün mayında köp kezdesetîn linoley qışqılı denedegî holesterindî azaytadı, jaralardıñ tez jazıluın qamtamasız etîp, közdîñ ötkîrlîgîn küşeytedî. Öz kezegînde fenoldar immunitettî köterîp, kârîlîktî bayaulatadı.

Zâytün mayı ağzağa jağımdı âser beretîndîkten ârî denedegî maylardı ıdıratatındıqtan mamandar onı dietalıq önîmder qatarına jatqızadı.

Meditsinalıq zertteuler

Zâytün turalı soñğı zertteuler bîrqatar meditsinalıq ğılımi jurnaldarda jariyalanıp tûradı. Mısal keltîrer bolsaq:

2008 jıldıñ Sâuîr ayında «Balalar dermotologiyası» (Pediatric Dermatology) attı jurnalda basqa maylarğa qarağanda zâytün mayınıñ şala tuılğan sâbi terîsîn dımqıldandırıp ârî jûmsartuda öte paydalı ekenî jariyalandı.

2009 jıldıñ Jeltoqsanında «Jürek-qan tamırları auruları farmokologiyası» (Journal of Cardiovascular Pharmacology) attı jurnalda zâytün mayınıñ jürek aurularına, infarkt pen insultke degen paydaları aytıldı.

2009 jılı «Tamaqtanu jâne qaterlî îsîk» (Nutrition and Cancer) attı jurnalda zâytün mayın tûtınatın kîsîlerde keude, asqazan qaterlî îsîk auruları azayatını jazıldı.

2010 jılı «Tamaqtanu, zat almasu jâne jürek-qan tamırları auruları» (Nutrition, Metabolism and Cardiovascular Diseases) attı jurnaldağı maqalada mamandar zâytün mayın tûraqtı tûtınu semîzdîkke, metabolikalıq sindromğa, orta jastağı qant diabetîne, midağı jüyke jasuşalarına jâne joğarğı qan qısımın azaytuğa septîgîn tigîzîp, aljudıñ (altsgeymer) aldın aluğa jârdemdesetînîn anıqtadı.

2011 jıldıñ aqpan ayında «Halıqaralıq osteoporoz» (Osteoporosis International) attı jurnalda jariyalanğan zertteude zâytün mayındağı fenoldı qospalardıñ süyektî borkemîktîkten saqtauda paydalı ekendîgî aytılğan.

Bûğan qosa zertteuşî ğalımdar zâytün mayınıñ qandağı holesterin mölşerîn azaytatındığın, as qorıtu jüyesîne, asqazan jarasın emdeuge, bauırğa, öttî aydatuğa, aş îşekke paydalı ekendîgîn, tîptî köteudî (gemorroy) emdeuge de jaraytındığın aytuda.    

Zâytün ağaşınıñ japıraqtarı

Bügîngî künî Zâytün ağaşınıñ japıraqtarı da zerttelu üstînde. Atap aytsaq, «Îsîk auruınıñ halıqaralıq jurnalı» (International Journal of Cancer) 2010 jılğı maqalalarınıñ bîrînde zâytün japıraqtarında Melanoma sekîldî qauîptî terî îsîk auruın boldırmaytın keybîr paydalı zattardıñ bar ekenîn jariyaladı.

Sonday-aq «As jâne himiyalıq toksikologiya» jurnalı (Food and Chemical Toxicology) 2011 jılğı jariyalağan maqalasında joğarğı qan qısımı, qant, îsîk, arterioskleroz (tamırdıñ qataiuı) sekîldî aurulardan qorğanu ârî olardı emdeu tûrğısında zâytün japıraqtarınıñ paydalı ekendîgîn jazdı.

Qorıta kelgende, qasiettî Qûranda atı atalıp, sert etîlgen ârî ardaqtı Mûhammed payğambarımız (s.a.s.) ösiettegen zâytün mayı rasında da adam ağzasına öte paydalı. Joğarıda körsetîlgendey onıñ emdîk paydaların bügîngî meditsina ğılımı tolıqtay dâleldep keledî. Al aqiqat jarşısı bolğan soñğı Elşînîñ bûl aytqanı müminderdîñ senîmîn bekemdep, imanın arttıra tüsude.

Qûdayberdî BAĞAŞAR
date19.11.2012readCount10749printBasıp şığaru